Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng xã tây phong huyện cao phong tỉnh hòa bình

Luận văn thạc sĩ phân tích tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng xã Tây Phong, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình.

• Tác giả: Trần Hữu Hào
• Người hướng dẫn: TS. Võ Thanh Sơn
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên cứu tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng xã Tây Phong huyện Cao Phong tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu

Nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Tây Phong, Hòa Bình là một vấn đề cấp thiết. Xã Tây Phong, với đặc điểm địa lý và khí hậu đặc thù, đang phải đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. Việc hiểu rõ về tình hình này sẽ giúp đưa ra các giải pháp hiệu quả nhằm nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng.

1.1. Khái niệm về biến đổi khí hậu và tính dễ bị tổn thương

Biến đổi khí hậu được định nghĩa là sự thay đổi lâu dài trong các yếu tố khí hậu. Tính dễ bị tổn thương là khả năng của một hệ thống bị ảnh hưởng bởi các tác động của biến đổi khí hậu. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các cộng đồng nghèo, nơi mà sinh kế phụ thuộc vào nông nghiệp và các nguồn tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Tình hình nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Việt Nam

Việt Nam đã thực hiện nhiều nghiên cứu về biến đổi khí hậu và tính dễ bị tổn thương. Các nghiên cứu này cho thấy rằng các hiện tượng khí hậu cực đoan như hạn hán và lũ lụt đang gia tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người dân, đặc biệt là ở các vùng nông thôn như Tây Phong.

II. Vấn đề và thách thức liên quan đến biến đổi khí hậu tại xã Tây Phong

Xã Tây Phong đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng do biến đổi khí hậu. Các hiện tượng khí hậu cực đoan như hạn hán kéo dài và mưa lũ bất thường đã gây ra nhiều thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp và sinh kế của người dân. Việc nhận diện và phân tích các thách thức này là rất cần thiết để có những biện pháp ứng phó kịp thời.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp

Các hiện tượng khí hậu cực đoan đã làm giảm năng suất cây trồng, đặc biệt là lúa, do hạn hán và mưa lũ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập của người dân mà còn đe dọa an ninh lương thực tại địa phương.

2.2. Tình trạng nghèo đói và khả năng thích ứng của cộng đồng

Nhiều hộ gia đình tại xã Tây Phong đang sống trong tình trạng nghèo đói, khiến họ khó khăn trong việc đầu tư cho các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Sự thiếu hụt tài nguyên và kiến thức cũng làm giảm khả năng ứng phó của họ trước các thách thức này.

III. Phương pháp nghiên cứu tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng

Để đánh giá tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng của cộng đồng xã Tây Phong, một số phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, phỏng vấn sâu và phân tích dữ liệu thứ cấp từ các nghiên cứu trước đó.

3.1. Phương pháp khảo sát và phỏng vấn

Khảo sát và phỏng vấn sâu với người dân địa phương giúp thu thập thông tin chi tiết về tác động của biến đổi khí hậu đến đời sống và sinh kế của họ. Phương pháp này cũng giúp hiểu rõ hơn về nhận thức và thái độ của cộng đồng đối với các vấn đề khí hậu.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả nghiên cứu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để xác định mức độ dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng của cộng đồng. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc xây dựng các chiến lược ứng phó hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại xã Tây Phong

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng xã Tây Phong cần có các biện pháp cụ thể để nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu. Các giải pháp này không chỉ giúp cải thiện sinh kế của người dân mà còn góp phần bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Đề xuất giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu

Các giải pháp như cải thiện kỹ thuật canh tác, sử dụng giống cây trồng chịu hạn và xây dựng hệ thống tưới tiêu hiệu quả sẽ giúp người dân ứng phó tốt hơn với các hiện tượng khí hậu cực đoan.

4.2. Kết quả đạt được từ nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật sẽ giúp cộng đồng cải thiện khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Tây Phong

Nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Tây Phong đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Tương lai của nghiên cứu này cần tập trung vào việc phát triển các chiến lược bền vững và hiệu quả hơn để bảo vệ cộng đồng trước các tác động của biến đổi khí hậu.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng ra các xã khác trong khu vực để có cái nhìn tổng quát hơn về tình hình biến đổi khí hậu và tính dễ bị tổn thương của cộng đồng.

5.2. Hướng đi cho các chính sách ứng phó

Các chính sách cần được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu để đảm bảo rằng cộng đồng có thể ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG VÀ NĂNG LỰC THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1. Một số khái niệm  Biến đổi khí hậu Là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình và/hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỷ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất. (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2008) Theo Nguyễn Đức Ngữ (chủ biên), 2008, các biểu hiện của biến đổi khí hậu là - Nhiệt độ trung bình năm tăng; sự biến đổi và độ khác thường của thời tiết và khí hậu tăng; - Nước biển dâng do băng tan từ các cực Trái đất và các đỉnh núi cao; - Các hiện tượng cực đoan của thời tiết và thiên tai (nóng, rét hại, bão, lũ lụt,hạn hán, v.v…) xảy ra với tần suất cao hơn, cường độ và độ khác thường lớn hơn.

 Khí hậu cực đoan Ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (The Intergoverment Panel on Climate Change – IPCC), 2007 định nghĩa “hiện tượng thời tiết cực đoan” và “hiện tượng khí hậu cực đoan” như sau: Hiện tượng thời tiết cực đoan: là hiện tượng hiếm ở một nơi cụ thể khi xem xét phân bố thống kê của nó. Hiếm có thể hiểu là các hiện tượng thời tiết cực đoan thông thường được có tần suất xuất hiện của nó nhỏ hơn 10%. Theo định nghĩa này, những đặc trưng của thời tiết cực đoan có thể thay đổi tùy từng khu vực mà đặc trưng cho khu vực đó, nó phụ thuộc vào các yếu tố địa lý tự nhiên, bức xạ, địa hình… 4 Hiện tượng khí hậu cực đoan: là trung bình của số các hiện tượng thời tiết cực đoan trên một khoảng thời gian nhất định, trung bình tự nó đã là cực đoan. Hiện tượng khí hậu cực đoan có thể xác định từ các yếu tố khí hậu.

Nói cách khác, hiện tượng khí hậu cực đoan phần lớn không được quan trắc trực tiếp mà người ta căn cứ vào số liệu quan trắc các yếu tố khí hậu để xác định hoặc quy định một hiện tượng nào đó có xuất hiện hay không.  Tính dễ bị tổn thương Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, tính dễ bị tổn thương: “Khả năng (tính) dễ bị tổn thương do tác động của biến đổi khí hậu là mức độ mà một hệ thống (tự nhiên, xã hội, kinh tế) có thể bị tổn thương do BĐKH, hoặc không có khả năng thích ứng với những tác động bất lợi của biến đổi khí hậu” (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2008)  Thích ứng với biến đổi khí hậu Thích ứng với biến đổi khí hậu là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con người đối với hoàn cảnh hoặc môi trường thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thương do dao động và biến đối khí hậu hiện hữu hoặc tiềm tàng và tận dụng các cơ hội do nó mang lại (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2008) 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Đánh giá tính dễ bị tổn thương Tính dễ bị tổn thương được nghiên cứu nhiều năm qua trong đó ở lĩnh vực BĐKH: Theo nghiên cứu của IUCN đã nêu trong báo cáo về “người bản địa và biến đổi khí hậu” (2008), tính dễ bị tổn thương được phân làm 2 nhóm yếu tố: Xã hội (nghèo đói, bất bình đẳng, mù chữ…. Theo Cục biến đổi khí hậu và năng lượng Australia, 2011, tính dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu được phân thành 3 yếu tố là sinh thái học, kinh tế và xã hội.

5 Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các phương pháp khác nhau để đánh giá tính dễ bị tổn thương bởi biến đổi khí hậu. Alex de Sherbinin và cộng sự (2010) sử dụng phương pháp tiếp cận dựa vào các kịch bản kết hợp với những phương pháp tiếp cận mới đánh giá tính dễ bị tổn thương từ dưới lên để nghiên cứu đánh giá tính dễ bị tổn thương tại 3 thành phố là Mumbai, Rio de Janeiro và Thượng Hải. Nghiên cứu này đã đánh giá một số cản trở về mặt chính trị để chuẩn bị tốt hơn trong việc phòng ngừa thiên tai. Heru Santoso (2007) sử dụng phương pháp đánh giá nhanh tính dễ bị tổn thương để thu thập thông tin ở các lĩnh vực khác nhau và từ đó xây dựng các chiến lược thích ứng tại Indonesia Thích ứng với biến đổi khí hậu Hiện nay có nhiều cách tiếp cận thích ứng với BĐKH như: Thích ứng dựa trên hệ sinh thái, cộng đồng và quyền lợi….Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu về cộng đồng thường sử dụng cách tiếp cận dựa trên cộng đồng để nghiên cứu khả năng thích ứng của cộng đồng dễ bị tổn thương với biến đổi khí hậu.

Cách tiếp cận thích ứng với BĐKH dựa trên cộng đồng là một phương pháp luận để thu thập, tổ chức và phân tích thông tin về khả năng bị tổn thương và năng lực thích ứng của cộng đồng, hộ gia đình và cá nhân. Nó cung cấp những hướng dẫn và công cụ cho nghiên cứu, phân tích và học hỏi có sự tham gia. Nó cũng tính đến vai trò của các cơ quan và chính sách quốc gia và địa phương trong thực hiện hoạt động thích ứng. Bộ công cụ này hướng dẫn các bước phân tích, đánh giá khả năng bị tổn 6 thương và năng lực thích ứng với BĐKH tại các cộng đồng, từ đó xây dựng, triển khai các dự án.

(CARE International, 2010) Ngoài ra, Hannah Reid và cộng sự (2009) cũng sử dụng phương pháp tiếp cận dựa vào cộng đồng để nghiên cứu tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với BĐKH. Phương pháp này tập trung vào việc thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng giúp cộng đồng phân tích nguyên nhân và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu trong việc tích hợp các kiến thức khoa học và kiến thức cộng đồng để lập kế hoạch thích ứng. Các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng với BĐKH của hộ nghèo Năm 2007, báo cáo về nghèo đói với BĐKH của Oxfam Quốc tế đã có những cảnh báo về sự suy tàn sinh kế của người nghèo; nêu rõ sự gia tăng các thảm họa khí hậu ảnh hưởng tới nhiều người đặc biệt là hộ nghèo, người nghèo không có sức mạnh để chống chịu lại các thảm họa. Hari Bansha Dulal (2010) đã đưa ra những khảo sát về khả năng của những người dân nghèo thuộc các cộng đồng ở vùng Koshi Tappu ở Nepal thích ứng với biến đổi khí hậu, đặc biệt chú ý đến các tài sản chủ yếu (nhân lực, xã hội, tự nhiên, vật chất, và vốn tài chính) để duy trì khả năng ứng phó với các sự kiện thời tiết cực đoan liên tục xảy ra.

Trong báo cáo “Thay đổi môi trường toàn cầu và An ninh con người” (Siri E. Eriksen, 2007) đề cập tới mối quan hệ giữa nghèo đói và thích ứng với biến đổi khí hậu, báo cáo cũng xem xét tới thực trạng thể chế trong việc kếp hợp giải pháp thích ứng với biến đối khí hậu của việc thực thi các chính sách hỗ trợ phát triển hiện nay. Nông nghiệp là đối tượng bị ảnh hưởng bởi các hiện tượng khí hậu cực đoan do tác động của BĐKH. 7 Trong nghiên cứu của Helal Ahammad, 2007 đã đề cập tới “ các vấn đề và thách thức của nông nghiệp Australia trong việc thích nghi với thay đổi thời tiết, đặc biệt là xem xét các ảnh hưởng của thay đổi khí hậu có thể xảy ra đối với ngành sản xuất nông nghiệp của Australia.

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng những khu vực (phụ thuộc lớn vào ngành nông nghiệp) có thể phải chịu những mất mát đáng kể do ảnh hưởng của việc thay đổi khí hậu. Nghiên cứu này cũng phát hiện vai trò tiềm năng của thích nghi trong việc làm giảm những chi phí do những ảnh hưởng này. Báo cáo đánh giá rủi ro ngành nông nghiệp Indonesia năm 2007 (Rosamond L. Naylor, 2007) đã sử dụng cơ sở lý luận về đánh giá rủi ro để xem xét ảnh hưởng tiềm năng của các hiện tượng El Nino và thay đổi tự nhiên đối với ngành lúa gạo năm 2050 với điều kiện thay đổi khí hậu.

Nghiên cứu này tập trung vào hai khu vực sản xuất lúa gạo chính; Java và Bali và chỉ ra nhu cầu cần có chiến lược thích ứng cho ngành lúa gạo Indonesia; bao gồm cả việc đầu tư các hồ chứa nước, các cây trồng chịu hạn, đa dạng hoá mùa vụ và hệ thống cảnh báo sớm. Ramasy cùng các đồng nghiệp (2007) đã nghiên cứu và xuất bản cuốn sách “sự dao động và biến đổi khí hậu: thích ứng với hạn hán ở Bangladesh” những thông tin trong cuốn sách giúp cho cán bộ khuyến nông, cán bộ kỹ thuật, cán bộ quản lý địa phương chuẩn bị và tiến hành đánh giá BĐKH ở cộng đồng, các khu vực nhạy cảm nhằm nâng cao năng lực ứng phó và khả năng thích ứng với BĐKH trong sinh kế nông nghiệp và các nghành liên quan. Các nghiên cứu nêu trên đã phần nào khái quát tình hình nghiên cứu trên thế giới về tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu và nổi bật lên các vấn đề sau: - Tính dễ bị tổn thương bao gồm các yếu tố: Xã hội (nghèo đói, bất bình đẳng, mù chữ…. ), lý sinh (sức khỏe và dinh dưỡng), sinh thái học và kinh tế; 8 - Các nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp dựa vào cộng đồng, dựa vào các kịch bản, phương pháp tiếp cận từ trên xuống để nghiên cứu tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với BĐKH; - Nông nghiệp và hộ nghèo bị ảnh hưởng rất lớn bởi biến đổi khí hậu; - Lồng ghép thích ứng với BĐKH trong hoạch định chính sách và lâp kế hoạch; Thông qua các nghiên cứu trên cho thấy, vấn đề thích ứng với biến đổi khí hậu mà trực tiếp tác động là thời tiết cực đoan (hạn hán, mưa lũ, rét đậm, rét hại.) tới đảm bảo sinh kế của hộ nghèo còn được đề cập rất ít và nếu có chỉ là các khía cạnh riêng rẽ như cộng đồng nghèo, nông nghiệp.

Với nghiên cứu tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu tập trung vào các hiện tượng thời tiết cực đoan và sinh kế dựa vào nông nghiệp của các hộ nghèo miền núi sẽ bổ xung thêm các nghiên cứu nói trên.