Nghiên Cứu Đa Dạng và Khả Năng Phát Triển Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành, Huyện Đà Bắc, Tỉnh Hòa Bình

Nghiên cứu tính đa dạng và khả năng phát triển cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, góp phần bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Và Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Và Khả Năng Phát Triển Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành, Huyện Đà Bắc, Tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Chuẩn bị và điều tra sơ thám
• 2.5.3. Điều tra thành phần loài, việc khai thác, gây trồng cây thuốc tại Xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình
• 2.5.4. Tình hình sử dụng cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình
• 2.5.5. Công tác chuẩn bị
• 2.5.6. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí ranh giới
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Khí hậu - Thủy văn
• 3.1.4. Địa chất và Đất
• 3.2. Tình hình dân sinh - kinh tế - xã tại khu vực nghiên cứu
• 3.2.1. Dân số, lao động và giới
• 3.2.2. Hiện trạng sản xuất
• 3.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng tài nguyên cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Đa dạng về bậc ngành
• 4.1.2. Đa dạng về số lượng loài trong các họ
• 4.1.3. Đa dạng về bậc chi
• 4.1.4. Đa dạng về bộ phận sử dụng
• 4.1.5. Đa dạng về công dụng chữa bệnh của cây thuốc
• 4.1.6. Đa dạng về giá trị bảo tồn
• 4.2. Nghiên cứu đặc điểm phân bố của cây thuốc tại khu xã Trung Thành
• 4.3. Thực trạng khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Tình hình khai thác cây thuốc để sử dụng tại cộng đồng
• 4.3.2. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng xã Trung Thành
• 4.3.3. Các tác động ảnh hưởng đến tài nguyên cây thuốc
• 4.4. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc cho xã Trung Thành
• 4.4.1. Các giải pháp về kỹ thuật
• 4.4.2. Các giải pháp về chính sách, xã hội
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đa Dạng Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành

Nghiên cứu về cây thuốc nam tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình đã trở thành một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên. Khu vực này nổi bật với sự đa dạng sinh học phong phú, nơi có nhiều loài cây thuốc quý hiếm. Việc nghiên cứu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về giá trị của các loài cây thuốc mà còn góp phần bảo tồn các loài có nguy cơ tuyệt chủng. Theo tài liệu từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, việc khai thác và sử dụng cây thuốc tại đây cần được thực hiện một cách bền vững để đảm bảo nguồn tài nguyên này không bị cạn kiệt.

1.1. Tình Hình Sử Dụng Cây Thuốc Tại Việt Nam

Việt Nam có khoảng 4.000 loài thực vật được sử dụng làm thuốc, trong đó nhiều loài có nguồn gốc từ tự nhiên. Việc sử dụng cây thuốc quí trong y học cổ truyền đã được ghi nhận từ lâu đời, với nhiều bài thuốc dân gian hiệu quả. Tuy nhiên, tình trạng khai thác bừa bãi đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng của nguồn tài nguyên này.

1.2. Đặc Điểm Địa Lý Của Xã Trung Thành

Xã Trung Thành nằm trong khu vực có địa hình đồi núi, khí hậu ôn hòa, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài cây thuốc dân gian. Địa hình đa dạng giúp cho các loài cây thuốc phát triển mạnh mẽ, nhưng cũng đặt ra thách thức trong việc bảo tồn và khai thác hợp lý.

II. Vấn Đề Khai Thác Và Bảo Tồn Cây Thuốc Tại Đà Bắc

Khai thác cây thuốc tại huyện Đà Bắc đang gặp nhiều thách thức. Nhiều loài cây thuốc quý đang bị khai thác quá mức, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo tồn cây thuốc chửa bệnh cần được chú trọng hơn bao giờ hết. Theo nghiên cứu, việc bảo tồn không chỉ giúp duy trì nguồn tài nguyên mà còn bảo vệ đa dạng sinh học trong khu vực.

2.1. Tác Động Của Khai Thác Đến Tài Nguyên Cây Thuốc

Khai thác không bền vững đã làm giảm đáng kể số lượng và chất lượng của các loài cây thuốc. Nhiều loài đã trở nên hiếm gặp, ảnh hưởng đến khả năng cung cấp nguyên liệu cho y học cổ truyền. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn đến nền kinh tế địa phương.

2.2. Giải Pháp Bảo Tồn Cây Thuốc Tại Đà Bắc

Để bảo tồn cây thuốc quý, cần có các biện pháp quản lý hiệu quả, bao gồm việc giáo dục cộng đồng về giá trị của cây thuốc và khuyến khích các phương pháp khai thác bền vững. Các chương trình bảo tồn cần được triển khai để đảm bảo sự phát triển bền vững của nguồn tài nguyên này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong việc khảo sát cây thuốc nam tại xã Trung Thành bao gồm điều tra thực địa, phỏng vấn người dân và phân tích mẫu cây thuốc. Các phương pháp này giúp thu thập thông tin chính xác về sự đa dạng và tình trạng sử dụng cây thuốc trong cộng đồng.

3.1. Điều Tra Thực Địa Về Cây Thuốc

Điều tra thực địa giúp xác định các loài cây thuốc có mặt tại khu vực nghiên cứu. Qua đó, các nhà nghiên cứu có thể ghi nhận được sự phong phú và đa dạng của các loài cây thuốc, từ đó đưa ra các biện pháp bảo tồn phù hợp.

3.2. Phỏng Vấn Người Dân Về Kinh Nghiệm Sử Dụng Cây Thuốc

Phỏng vấn người dân là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về kinh nghiệm sử dụng cây thuốc chữa bệnh. Những kiến thức này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về giá trị của cây thuốc mà còn góp phần bảo tồn các bài thuốc dân gian quý giá.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Đa Dạng Cây Thuốc Tại Trung Thành

Kết quả nghiên cứu cho thấy xã Trung Thành có sự đa dạng phong phú về các loài cây thuốc. Nhiều loài cây có giá trị dược liệu cao được ghi nhận, trong đó có nhiều loài đang bị đe dọa. Việc bảo tồn và phát triển các loài cây thuốc này là rất cần thiết để đảm bảo sức khỏe cộng đồng và bảo tồn đa dạng sinh học.

4.1. Đa Dạng Về Loài Cây Thuốc

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài cây thuốc quý hiếm, với nhiều công dụng khác nhau. Sự đa dạng này không chỉ có giá trị về mặt y học mà còn góp phần vào việc bảo tồn các loài thực vật quý hiếm trong tự nhiên.

4.2. Công Dụng Chữa Bệnh Của Cây Thuốc

Nhiều loài cây thuốc tại xã Trung Thành được sử dụng để chữa trị các bệnh phổ biến như cảm cúm, đau bụng, và các bệnh về tiêu hóa. Việc nghiên cứu công dụng của các loài cây thuốc này giúp nâng cao nhận thức về giá trị của chúng trong y học cổ truyền.

V. Kết Luận Và Định Hướng Tương Lai Về Cây Thuốc Tại Đà Bắc

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy việc bảo tồn và phát triển cây thuốc tại xã Trung Thành là rất cần thiết. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích cộng đồng tham gia vào việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc phát triển bền vững và nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cây thuốc.

5.1. Chính Sách Hỗ Trợ Bảo Tồn Cây Thuốc

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương để bảo tồn và phát triển cây thuốc. Các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức về giá trị của cây thuốc cũng cần được triển khai rộng rãi.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Cây Thuốc Tại Đà Bắc

Nghiên cứu về cây thuốc tại Đà Bắc cần tiếp tục được mở rộng và phát triển. Việc hợp tác với các tổ chức nghiên cứu và bảo tồn sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên quý giá này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường dược liệu toàn cầu hiện có hơn 35.000 loài thực vật được sử dụng làm thuốc với quy mô thương mại vượt 80 tỷ USD mỗi năm. Tại Việt Nam, hệ thống y học cổ truyền đã ghi nhận 5.117 loài thực vật và nấm lớn có công dụng chữa bệnh, trong đó gần 90% sinh trưởng tự nhiên trong các hệ sinh thái rừng. Tuy nhiên, áp lực khai thác quá mức cùng sự thu hẹp sinh cảnh đang đe dọa nghiêm trọng nguồn tài nguyên di truyền bản địa. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là đánh giá thực trạng đa dạng sinh học và tiềm năng phát triển cây thuốc tại xã vùng cao Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình. Mục tiêu cụ thể của đề tài nhằm xác định thành phần loài, quy luật phân bố sinh thái, kinh nghiệm sử dụng của cộng đồng địa phương, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn kết hợp phát triển kinh tế bền vững. Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên tổng diện tích tự nhiên 3.002,06 ha của xã Trung Thành, tập trung vào 549,04 ha đất có rừng do Ủy ban nhân dân xã quản lý, trong khung thời gian từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2020. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược khi định hình phương án bảo tồn nguồn gen cho 22 loài thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng, đồng thời mở ra hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng tạo sinh kế cho 495 hộ dân địa phương với 98% là đồng bào dân tộc Tày, hiện có mức thu nhập bình quân khoảng 18 triệu đồng một người mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Quản trị Tài nguyên Dựa vào Cộng đồng (CBNRM) và Khung Đánh giá Tính Đa dạng Sinh học Thực vật của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Mô hình nghiên cứu vận dụng các nguyên tắc cốt lõi của Tiêu chuẩn Thực hành Tốt Trồng trọt và Thu hái Cây thuốc (GACP-WHO) nhằm bảo đảm tính bền vững trong chuỗi giá trị dược liệu. Khung lý thuyết làm rõ năm khái niệm then chốt: Đa dạng sinh học thực vật bậc cao (Biodiversity), Lâm sản ngoài gỗ (Non-Timber Forest Products - NTFPs), Tri thức bản địa về y học dân tộc (Ethnobotanical Knowledge), Cấp phân hạng bảo tồn theo tiêu chuẩn Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Khung pháp lý quản lý thực vật rừng nguy cấp theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp từ tài liệu khí tượng thủy văn, bản đồ hiện trạng rừng của Hạt Kiểm lâm huyện Đà Bắc và dữ liệu thực địa sơ cấp. Cỡ mẫu nghiên cứu thực địa bao gồm 3 tuyến điều tra cắt ngang các sinh cảnh đặc trưng qua các xóm Trung Thượng, Trung Tằm, Hạ, Búa và Sổ. Trên các tuyến, hệ thống ô tiêu chuẩn (OTC) diện tích 100 m2 (kích thước 10 m x 10 m) được thiết lập tại 2 đai cao (từ 200 m đến 700 m và từ 700 m đến 1.200 m) để đo đếm cấu trúc tầng cây gỗ, tầng cây tái sinh và thảm tươi cây bụi. Phương pháp chọn mẫu định tính phỏng vấn sâu được áp dụng với 10 hộ gia đình nghệ nhân và thầy lang tiêu biểu nhằm khai thác tri thức y học cổ truyền. Phương pháp phân tích kết hợp hình thái so sánh, tra cứu danh lục chuyên ngành theo tài liệu phân loại học của Võ Văn Chi và Đỗ Tất Lợi cùng phương pháp thống kê toán học mô tả tỷ lệ cơ cấu taxon. Việc lựa chọn phương pháp phân tích này bảo đảm tính chuẩn xác cao trong định danh thực vật học và phản ánh đầy đủ mối tương quan giữa sự phân bố loài với các yếu tố sinh cảnh. Toàn bộ quy trình khảo sát thực địa và phân tích nội nghiệp được hoàn thành trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận tổng số 476 loài cây thuốc, thuộc 336 chi và 125 họ nằm trong 5 ngành thực vật bậc cao có mạch tại xã Trung Thành. Ngành Mộc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 441 loài (chiếm 92,65%), 309 chi (chiếm 91,96%) và 106 họ (chiếm 84,80%), trong đó riêng Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) chiếm 382 loài (tương đương 86,62%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) đứng thứ hai với 28 loài (chiếm 5,88%), 21 chi (chiếm 6,25%) và 14 họ (chiếm 11,20%).

Về quy mô họ và chi, sự phân bố loài tập trung mạnh ở một số nhóm ưu thế. Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) có số lượng loài lớn nhất với 37 loài (chiếm 7,77%), tiếp đến là họ Cúc (Asteraceae) với 29 loài (chiếm 6,09%), họ Đậu (Fabaceae) và họ Vang (Caesalpiniaceae) đều có 16 loài (chiếm 3,36%). Ở bậc chi, chi Ficus thuộc họ Dâu tằm có số lượng phong phú nhất với 10 loài (chiếm 2,10%), tiếp theo là chi Polygonum với 6 loài (chiếm 1,26%).

Về bộ phận sử dụng, lá cây là cơ quan được khai thác nhiều nhất với 208 loài (chiếm 26,36%), tiếp theo là thân với 180 loài (chiếm 22,81%), toàn cây với 99 loài (chiếm 12,55%) và rễ, vỏ rễ với 68 loài (chiếm 8,62%). Số lượng loài chỉ sử dụng 1 bộ phận chiếm áp đảo với 229 loài (chiếm 68,69%). Về phổ điều trị bệnh, các nhóm bệnh phổ biến gồm bệnh ngoài da với 66 loài (chiếm 13,87%), bệnh đường hô hấp với 60 loài (chiếm 12,61%) và bệnh đường tiêu hóa với 26 loài (chiếm 5,46%).

Về giá trị bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu đã phát hiện 22 loài cây thuốc nguy cấp, quý hiếm. Trong đó có 19 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007) với 8 loài ở mức Nguy cấp (EN) như Lan kim tuyến, Kiều hoa đất, Biến hóa núi cao, Dần tòong, Sến mật; 11 loài ở mức Sẽ nguy cấp (VU) như Lá khôi, Trám đen, Đẳng sâm, Tắc kè đá, Cát sâm. Theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP, khu vực có 2 loài thuộc Nhóm IA nghiêm cấm khai thác thương mại và 5 loài thuộc Nhóm IIA hạn chế khai thác.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng thành phần loài tại khu vực bắt nguồn từ đặc thù địa hình đồi núi hiểm trở với độ dốc bình quân trên 30 độ cùng sự phân tầng độ cao rõ nét. Kết quả khảo sát cho thấy sinh cảnh rừng thứ sinh lưu giữ mật độ cây thuốc cao nhất với 348 loài (chiếm 34,49%), tiếp đến là trảng cây bụi với 218 loài (chiếm 21,61%) và rừng nguyên sinh với 177 loài (chiếm 17,54%). Khi so sánh với các khảo sát tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, xã Trung Thành thể hiện tính đa dạng sinh học tương đồng về cấu trúc ngành thực vật nhưng lại sở hữu mật độ loài dược liệu củ, rễ dưới tán rừng đất ẩm cao hơn.

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ tròn biểu diễn cơ cấu các ngành thực vật và biểu đồ cột so sánh tỷ lệ các bộ phận cây thuốc được sử dụng. Bên cạnh đó, một bảng ma trận đối chiếu 9 sinh cảnh sống với 22 loài quý hiếm sẽ phản ánh rõ nét tình trạng suy giảm nguồn gen. Thực tế phỏng vấn cho thấy hiện tượng thương lái tự do thu mua thân, rễ thảo dược bản địa đang tạo áp lực khai thác mang tính hủy diệt, đòi hỏi phải có sự can thiệp quản lý ngay ở cấp cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng mô hình nhân giống và bảo tồn ex-situ: Thiết lập 2 vườn ươm giống dược liệu bán tự nhiên với quy mô 1.500 m2 tại xã Trung Thành nhằm ứng dụng kỹ thuật giâm cành và nhân giống invitro cho các loài nguy cấp như Lan kim tuyến, Lá khôi và Đẳng sâm. Đặt mục tiêu sản xuất 50.000 cây giống đạt chuẩn trong giai đoạn 2021 - 2023, do Trung tâm Khuyến nông huyện Đà Bắc chủ trì phối hợp cùng các nhà khoa học Trường Đại học Lâm nghiệp.
• Quy hoạch vùng trồng chuyên canh dưới tán rừng: Khoanh vùng 50 ha rừng phòng hộ và rừng thứ sinh phục hồi tại đai cao 200 - 700 m để phát triển mô hình trồng xen các loài thảo dược có giá trị kinh tế như Sa nhân tím, Khôi nhung và Cát sâm. Kế hoạch nhằm tăng độ che phủ thảm thực vật thêm 2,5% và hoàn thành trồng mới trước quý IV năm 2025 dưới sự quản lý của Ban Quản lý rừng phòng hộ kết hợp các tổ hợp tác thôn bản.
• Thành lập hợp tác xã sơ chế và chế biến dược liệu sạch: Thành lập hợp tác xã dịch vụ nông lâm nghiệp tại địa phương, đầu tư 1 hệ thống máy sấy nhiệt sạch công suất 500 kg nguyên liệu mỗi mẻ để chuẩn hóa quy trình sơ chế, đóng gói. Mục tiêu nâng giá trị thương phẩm lên 35 - 40% và nâng thu nhập bình quân của 495 hộ dân lên mức 28 triệu đồng một người mỗi năm vào năm 2025, do Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Hòa Bình hỗ trợ kinh phí.
• Hoàn thiện thể chế quản lý rừng dựa vào cộng đồng: Ban hành hương ước thôn bản về bảo vệ nguồn gen cây thuốc tại 5 xóm, kiểm soát 100% các điểm thu gom thương mại tự do và áp dụng cơ chế trích 15% nguồn thu từ dịch vụ môi trường rừng để bồi dưỡng đội tuần tra bảo vệ. Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hòa Bình phối hợp Hội đồng nhân dân xã Trung Thành tổ chức giám sát và định kỳ đánh giá hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng kiểm lâm: Chi cục Kiểm lâm, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Đà Bắc cùng Ủy ban nhân dân cấp xã có thể ứng dụng cơ sở dữ liệu về 476 loài cây thuốc và bản đồ phân bố 22 loài quý hiếm để xây dựng phương án khoanh nuôi bảo vệ rừng và hoạch định chính sách lâm nghiệp địa phương.
• Các viện nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành: Các nhà khoa học trong lĩnh vực Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Thực vật học và Dược học sử dụng số liệu điều tra theo ô tiêu chuẩn và danh lục phân loại học làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu sinh thái học thực vật dân tộc.
• Doanh nghiệp và cơ sở sản xuất dược phẩm: Các công ty kinh doanh đông dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe có thể khai thác các dẫn liệu phân bố để khảo sát vùng nguyên liệu tự nhiên, lựa chọn các loài cây thuốc tiềm năng như Sến mật, Lá khôi, Hoàng đằng nhằm ký kết hợp đồng liên kết sản xuất theo tiêu chuẩn GACP-WHO.
• Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị phát triển sinh kế: Các dự án phát triển nông thôn, bảo tồn đa dạng sinh học tìm thấy trong luận văn mô hình tích hợp tri thức bản địa của 98% cộng đồng người Tày vào mục tiêu xóa đói giảm nghèo vùng đồng bào thiểu số Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài cây thuốc tại xã Trung Thành và ngành nào chiếm ưu thế? Trả lời: Luận văn đã thống kê được 476 loài cây thuốc, thuộc 336 chi và 125 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Mộc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế áp đảo với 441 loài, chiếm tỷ lệ 92,65% tổng số loài toàn khu vực. Riêng Lớp Ngọc lan chiếm tới 382 loài, phân bố rộng rãi trong các hệ sinh thái rừng tự nhiên.

Hỏi: Những loài cây thuốc nguy cấp, quý hiếm nào cần được ưu tiên bảo vệ khẩn cấp tại địa bàn? Trả lời: Khu vực có 22 loài cây thuốc thuộc diện nguy cấp quý hiếm, bao gồm 19 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (với 8 loài mức EN như Lan kim tuyến, Kiều hoa đất, Biến hóa núi cao) và 7 loài theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP (với 2 loài nhóm IA). Điển hình như Lan kim tuyến và Hoàng đằng đang chịu áp lực khai thác ráo riết từ thương lái.

Hỏi: Thói quen thu hái và bộ phận sử dụng cây thuốc của cộng đồng bản địa có đặc điểm gì? Trả lời: Đồng bào địa phương sử dụng lá cây nhiều nhất với 208 loài (chiếm 26,36%), tiếp theo là thân với 180 loài (chiếm 22,81%) và toàn bộ cây với 99 loài (chiếm 12,55%). Tỷ lệ cây thuốc chỉ khai thác một bộ phận duy nhất chiếm tới 68,69%, đây là tập quán tương đối thuận lợi cho khả năng tái sinh tự nhiên của cây rừng.

Hỏi: Đặc điểm phân bố cây thuốc theo đai cao và sinh cảnh tại khu vực nghiên cứu như thế nào? Trả lời: Cây thuốc tập trung nhiều nhất ở đai cao dưới 700 m và sinh cảnh rừng thứ sinh với 348 loài (chiếm 34,49%), tiếp đến là trảng cây bụi với 218 loài (chiếm 21,61%). Ở đai cao trên 700 m, rừng già nguyên sinh lưu giữ các loài thảo dược đặc hữu có giá trị kinh tế và dược tính cao nhưng diện tích đang bị thu hẹp.

Hỏi: Luận văn đề xuất giải pháp trọng tâm nào để phát triển kinh tế từ cây thuốc cho người dân địa phương? Trả lời: Luận văn đề xuất quy hoạch 50 ha vùng trồng dược liệu chuyên canh dưới tán rừng phòng hộ kết hợp xây dựng hợp tác xã chế biến tại chỗ. Giải pháp này giúp phát huy tri thức bản địa của 98% người Tày, gia tăng giá trị sản phẩm thêm 35 - 40% và nâng thu nhập bình quân của 495 hộ dân lên 28 triệu đồng một người mỗi năm.

Kết luận

• Xác lập danh lục khoa học gồm 476 loài cây thuốc thuộc 336 chi và 125 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch tại xã Trung Thành.
• Xác định chính xác 22 loài dược liệu quý hiếm có giá trị bảo tồn cao, gồm 19 loài trong Sách Đỏ Việt Nam và 7 loài thuộc Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
• Làm sáng tỏ quy luật phân bố sinh thái theo 2 đai cao và 9 sinh cảnh, chỉ rõ rừng thứ sinh là nơi tập trung nhiều loài nhất với 348 loài.
• Đánh giá toàn diện tập quán sử dụng của cộng đồng với 208 loài dùng lá và 66 loài chủ trị các nhóm bệnh ngoài da phổ biến.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp chuyển giao kỹ thuật nhân giống với thể chế quản lý rừng dựa vào cộng đồng.

Luận văn đã đóng góp cơ sở dữ liệu thực chứng và luận cứ khoa học quan trọng cho chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển lâm sản ngoài gỗ vùng cao Tây Bắc. Kế hoạch hành động tiếp theo cần tập trung triển khai đề án quy hoạch 50 ha vùng trồng dược liệu và hoàn thiện vườn ươm giống trong giai đoạn 2021 - 2025. Các cơ quan quản lý, doanh nghiệp dược phẩm và tổ chức nghiên cứu hãy tăng cường liên kết đầu tư để bảo tồn nguồn gen quý và hiện thực hóa mục tiêu nâng cao sinh kế xanh cho cộng đồng địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc trên thế giới Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO) đánh giá cho đến nay 80% dân số trên thế giới dựa vào nền y học cổ truyền để đáp ứng cho nhu cầu chăm sóc sức khoẻ ban đầu, trong đó chủ yếu là thuốc từ cây cỏ [27]. Sự quan tâm về các hệ thống y học cổ truyền và đặc biệt là các loại thuốc dược thảo, thực tế là đã ngày càng gia tăng tại các nước phát triển và đang phát triển trong hơn hai thập kỷ qua. Các thị trường dược thảo quốc gia và toàn cầu đã và đang tăng trưởng nhanh chóng, và hiện đang mang lại rất nhiều lợi nhuận kinh tế.

Theo Ban Thư ký Công ước về đa dạng sinh học, doanh số toàn cầu của các sản phẩm dược thảo ước tính tổng cộng có đến 80 tỷ USD vào năm 2002 và chủ yếu ở thị trường Châu Mỹ, Châu Âu và Châu Á. Vì vậy quốc gia nào cũng có chương trình điều tra và tái điều tra nguồn tài nguyên dược liệu trong kế hoạch bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học của đất nước mình. Đối với những nước vốn có nền y học cổ truyền như Trung Quốc, Ấn Độ và các nước thuộc khu vực Đông Nam Á vẫn thường xuyên có những kế hoạch điều tra và tái điều tra với các quy mô, phạm vi và mục tiêu khác nhau. Thế giới ngày nay có hơn 35.000 loài thực vật được dùng làm thuốc.500 cây thuốc được buôn bán trên thế giới.000 loài ở Trung Quốc.

Trong đó, có đến 90% thảo dược thu hái hoang dại. Do đòi hỏi phát triển nhanh hơn sự gia tăng sản lượng, các nguồn cây thuốc tự nhiên bị tàn phá đến mức không thể cưỡng lại được, ước tính có đến 50% đã bị thu hái cạn kiệt. Hiện nay, chỉ có vài trăm loài được trồng, 20-50 loài ở Ấn Độ, 100-250 loài ở Trung Quốc, 40 ở Hungari, 130-140 ở Châu Âu. Những phương pháp trồng truyền thống đang dần được thay thế bởi các phương pháp công nghiệp ảnh hưởng tai hại đến chất lượng của nguồn nguyên liệu này [28].

4 Những ghi chép đầu tiên về cây thuốc đã được tìm thấy cách đây khoảng hơn 5. Đó là những ghi chép bản khắc trên đất sét của người Sumeria, thuộc Mesopotamia cổ xưa (Iraq ngày nay), đề cập tới một toa thuốc sử dụng cây Carum (Carum carvi) và cây Húng tây (Sweet basil). Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy rễ cây Thục quỳ (Althaea officinalis), cây Lan dạ hương (Hyacinthus sp.) và cây Cỏ thi (Achillea millefolium) được tìm thấy quanh bộ xương người có niên đại đồ đá ở Iraq [17]. Những kiến thức về thảo mộc của người Hy Lạp và người Roma gắn liền với nền văn minh phát triển từ rất sớm của họ.

Hy Lạp cổ đại chịu ảnh hưởng lớn từ Babaylon, Ai Cập và một phần Ấn Độ và Trung Hoa. Hippocrat (460-377 TCN), thầy thuốc nổi tiếng người Hy Lạp vốn được mệnh danh là “cha đẻ của nền y học hiện đại” đã từng là một nhà nghiên cứu về thảo mộc. Ông luôn nhắc đến câu “Hãy để thức ăn của bạn là thuốc và chính thuốc là thức ăn của bạn” [17]. Năm 2735 trước công nguyên, hoàng đế Thần nông của Trung Hoa đã sưu tầm và ghi chép lại 365 vị thuốc đông y trong cuốn “Mục lục thuốc thảo mộc”.

Ông cũng đề cập đến một số công dụng của cây Ma hoàng (Ephedra sp.) điển hình là để chống lại chứng suy hô hấp và nhiều cây thuốc vẫn được sử dụng đến ngày nay như: Cây Gai mèo (Cannabis sp.) được sử dụng làm thuốc chống nôn…, cây Đại phong tử (Hydnocarpus kurzii) là thành phần chính trong thuốc chữa bệnh phong và cây Anh túc (Papaver somniferum) có mặt trong một số loại thuốc giảm đau … [17]. Từ lâu, thuật ngữ “Cây thuốc” đã trở nên quen thuộc, gần gũi. Nó rất cần thiết cho con người và được sử dụng để chăm sóc sức khỏe từ lâu đời. Lịch sử sử dụng cây thuốc bắt nguồn từ thời xa xưa.

Trong quá trình săn bắt và hái lượm, loài người đã biết tránh thứ gì có độc, biết sử dụng cây cỏ làm lương thực - thực phẩm và biết lựa chọn các loại cây cỏ có tác dụng làm khỏi bệnh tật, ốm đau thì gọi là “Cây thuốc”. Phần lớn các loài cây thuốc được sử 5 dụng làm thuốc theo cách truyền thống trong các cộng đồng. Bên cạnh đó, hiện đã có hàng trăm hoạt chất tự nhiên từ cây cỏ, được sử dụng để chế tạo ra các thuốc hiện đại có hiệu lực chữa bệnh cao. Xu thế này hiện vẫn đang được nghiên cứu và xúc tiến ở nhiều quốc gia.

Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc ở Việt Nam Việt Nam với 54 dân tộc anh em cùng sinh sống, cộng đồng các dân tộc có nhiều kinh nghiệm sử dụng các loài cây cỏ sẵn có để làm thuốc chữa bệnh, bảo vệ sức khỏe. Từ lâu đời nay, nền y học cổ truyền Việt Nam đã có nhiều bài thuốc, cây thuốc được áp dụng chữa bệnh trong dân gian có hiệu quả. Qua quá trình phát triển của dân tộc, các kinh nghiệm quý báu đó đã dần được đúc kết thành những cuốn sách có giá trị và lưu truyền rộng rãi trong nhân dân ta. Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về cây thuốc trong khu vực Đông Nam Á.

Điều này thể hiện ở sự đa dạng về loài (trong số hơn 12.000 loài thực vật Việt Nam thì có gần 4.000 loài được sử dụng làm thuốc), vùng phân bố rộng khắp cả nước, có nhiều loài được xếp vào nhóm quý hiếm trên thế giới. Mặc dù có tiềm năng to lớn, song việc phát triển và sử dụng dược liệu trong nước vẫn chưa phát huy được thế mạnh này mặc dù các hoạt động nghiên cứu, điều tra, phát hiện cây thuốc đã được tiến hành khắp miền Bắc vào Nam qua nhiều giai đoạn [25]. Ngay từ thời vua Hùng Vương (2900 năm TCN) qua các văn tự Hán Nôm còn sót lại (Đại Việt sử ký ngoại ký, Lĩnh nam chính qoái liệt chuyện, Long uy bí thư …) và qua các truyền thuyết, tổ tiên ta đã biết dùng cây cỏ làm gia vị kích thích sự ăn ngon miệng và chữa bệnh. Cùng với sự tiến hóa của lịch sử, nền y học cổ truyền Việt Nam cùng với vốn kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của nhân dân cũng dần phát triển, gắn liền với tên tuổi của và sự nghiệp của các danh y nổi tiếng đương thời [15].

Đời nhà Lý (1010-1224) có nhà sư Nguyễn Minh Không (tức Nguyễn Chí Thành) đã dùng nhiều cây cỏ chữa bệnh cho dân và cho nhà Vua, nên 6 được tấn phong là "Quốc sư" triều Lý. Đời nhà Trần (1225-1399) nổi lên sự kiện Phạm Ngũ Lão phụng mệnh Hưng Đạo Vương - Trần Quốc Tuấn, thu thập trồng một vườn thuốc lớn để chữa bệnh cho quân sỹ trên núi gọi là "Dược Sơn", hiện vẫn còn di tích tại xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương [11]. Vào thế kỷ XIII và XIV có hai danh y nổi tiếng là Phạm Công Bân và nhà sư Nguyễn Bá Tĩnh - hiệu Tuệ Tĩnh. Trong nhiều bộ sách quý của ông về sau bị quân Minh thu gần hét, nay chỉ còn sót lại bộ "Nam Dược Thần Hiệu" đề cập 496 vị thuốc nam; "Tuệ Tĩnh y thư", "Tam thập phương gia giảm" và "Thương hàn tam thập thất trùng pháp".

Tuệ Tĩnh là bậc danh y kỳ tài trong lịch sử nền y học dân tộc nước ta. Chính ông là người Việt Nam đầu tiên nêu phương châm "Nam dược trị nam nhân" (Thuốc nam chữa bệnh cho người Việt Nam) [11]. Sau Tuệ Tĩnh, mãi đến thời Dụ Tông xuất hiện Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác (1721-1792). Ông là người am hiểu về y học, sinh lý học, đọc nhiều sách thuốc và đã viết bộ "Lãn Ông tâm lĩnh" gồm 66 quyển đề cập tới nhiều vấn đề về y dược.

Ngoài sự kế thừa "Nam dược thần hiệu" của Tuệ Tĩnh, Ông đã bổ sung thêm 329 vị thuốc mới. Hải Thượng Lãn Ông cũng đã mở trường đào tạo Y sinh, truyền bá tư tưởng và hiểu biết của mình về y học. Do vậy, Ông được mệnh danh là ông tổ sáng lập ra nghề thuốc Việt Nam [15]. Đời Tây Sơn và nhà Nguyễn (1788-1883) có Nguyễn Quang Tuân với các bộ sách "Nam dược", "Nam dược chỉ danh truyền", "La Khê phương dược".

Trong các bộ sách trên, tác giả đã đề cập đến 500 vị thuốc nam trong dân gian dùng để chữa bệnh. Ngoài ra, trong thời kỳ này còn có Lê Đức Huệ với "Nam thiên Đức Bảo toàn thư", đề cập 511 vị thuốc nam và bệnh học [15]. Đến Thế kỷ 21, công trình đầu tiên phải kể đến là "Produits medicinaux" (1928) của Crevost - nhà thực vật người Pháp, trong đó ông đã mô tả 368 cây thuốc và vị thuốc là các loài thực vật có hoa. Đến năm 1952, 7 Petelot đã bổ sung và xây dựng thành bộ "Les plantes medicinales du Cambodge, du Laos et du Vietnam" gồm 4 tập, đã thống kê 1482 vị thuốc thảo mộc ở 3 nước Đông Dương [15].

Các công trình sau này có "Bắc Nam dược tính" (1937) của Vũ Như Lâm; "Dược liệu học và các vị thuốc Việt Nam" (1957) của GS. Đỗ Tất Lợi, mô tả và nêu công dụng của hơn 100 loài cây thuốc nam [15]. Đỗ Tất Lợi lại cho xuất bản cuốn "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam", trong đó đã giới thiệu hơn 500 vị thuốc có nguồn gốc thảo dược; qua nhiều lần tái bản, đến năm 2005, số loài cây thuốc được giới thiệu đã lên tới 792 loài. Trong nhiều công trình công bố sau này, đáng chú ý nhất là bộ "Từ điển cây thuốc Việt Nam" (2012) của Võ Văn Chi.

Trong công trình này đã mô tả kỹ gần 4700 loài cây thuốc Việt Nam. Đây là một công trình có ý nghĩa khoa học và thực tiễn rất lớn, phục vụ cho ngành Dược và các nhà thực vật học [10]. Trong số đó trên 90% là cây hoang dại và có 144 loài đã được đưa vào “Cẩm nang Cây thuốc cần bảo vệ ở Việt Nam” [18]. Điều này cho thấy tiềm năng cây thuốc rất phong phú mà chúng ta vẫn chưa phát hiện hết trong tự nhiên và việc sử dụng chúng trong dân gian cũng như từ những nền y học cổ truyền khác của thế giới.

Hơn 20 năm qua với những thay đổi lớn về điều kiện kinh tế - xã hội như: chia tách tỉnh, tốc độ công nghiệp hóa của cả nước, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp do nạn khai thác gỗ bừa bãi, phá rừng làm nương rẫy, trồng cây công nghiệp (Cà phê, Cao su) hoặc xây dựng các công trình dân sự.