Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh Diptera Streblidae và Nycteribiidae ở các loài dơi tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh diptera streblidae nycteribiidae ở các loài dơi trong một, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Thanh Lương
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Đình Thống
• Trường học: Viện Sinh Thái Và Tài Nguyên Sinh Vật
• Chuyên ngành: Động Vật Học
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh (Diptera: Streblidae, Nycteribiidae) ở các loài Dơi trong một số khu vực đảo và đất liền Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.3. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. GIỚI THIỆU VỀ RUỒI KÝ SINH Ở DƠI
• 2.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU RUỒI KÝ SINH Ở DƠI TRÊN THẾ GIỚI
• 2.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU RUỒI KÝ SINH Ở DƠI Ở VIỆT NAM
• 3. KẾT QUẢ THẢO LUẬN
• 3.1. THÀNH PHẦN LOÀI RUỒI KÝ SINH Ở DƠI GHI NHẬN ĐƯỢC TRONG CÁC KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.2. MỐI QUAN HỆ CỦA CÁC LOÀI RUỒI KÝ SINH Ở DƠI TRONG CÁC KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Mối quan hệ của các loài ruồi ký sinh ở dơi tại VQG Cát Bà (Hải Phòng)
• 3.2.2. Mối quan hệ của các loài ruồi ký sinh ở dơi tại KRĐD Sốp Cộp (Sơn La)
• 3.2.3. Mối quan hệ của các loài ruồi ký sinh ở dơi tại KBTB Cù Lao Chàm (Quảng Nam)
• 3.2.4. Mối quan hệ ruồi ký sinh ở dơi và các loài dơi trong các khu vực nghiên cứu
• 3.3. Kết quả phân tích định lượng các loài ruồi ký sinh ở dơi trên các loài dơi các khu vực nghiên cứu
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• PHỤ LỤC ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh ở dơi tại Việt Nam

Nghiên cứu về tính đa dạng ruồi ký sinh ở dơi tại Việt Nam đang trở thành một lĩnh vực quan trọng trong sinh học và bảo tồn đa dạng sinh học. Ruồi ký sinh (Diptera: Streblidae, Nycteribiidae) là nhóm động vật có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, đặc biệt là trong việc duy trì sự cân bằng sinh học. Tuy nhiên, nghiên cứu về chúng tại Việt Nam vẫn còn hạn chế. Việc điều tra và phân tích tính đa dạng của chúng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn có ý nghĩa trong việc bảo tồn các loài dơi quý hiếm.

1.1. Đặc điểm sinh học của ruồi ký sinh ở dơi

Ruồi ký sinh ở dơi có những đặc điểm sinh học đặc trưng, như khả năng thích nghi với đời sống ký sinh. Chúng có thể hút máu từ vật chủ, gây ảnh hưởng đến sức khỏe của dơi. Việc hiểu rõ về sinh học của chúng sẽ giúp trong việc nghiên cứu và bảo tồn các loài dơi.

1.2. Tình hình nghiên cứu ruồi ký sinh ở dơi trên thế giới

Trên thế giới, đã có nhiều nghiên cứu về tính đa dạng sinh học của ruồi ký sinh ở dơi. Các nghiên cứu này đã chỉ ra rằng có hàng trăm loài ruồi ký sinh khác nhau, phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Những thông tin này có thể làm cơ sở cho các nghiên cứu tại Việt Nam.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu ruồi ký sinh ở dơi

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng nghiên cứu về ruồi ký sinh ở dơi tại Việt Nam vẫn gặp nhiều thách thức. Thiếu hụt dữ liệu và tài liệu nghiên cứu là một trong những vấn đề lớn. Hơn nữa, việc xác định các loài ruồi ký sinh cũng gặp khó khăn do sự đa dạng và phức tạp của chúng. Những thách thức này cần được giải quyết để có thể tiến hành các nghiên cứu sâu hơn.

2.1. Thiếu hụt dữ liệu và tài liệu nghiên cứu

Nhiều khu vực tại Việt Nam chưa được khảo sát đầy đủ về tính đa dạng sinh học của ruồi ký sinh. Điều này dẫn đến việc thiếu thông tin cần thiết cho các nghiên cứu tiếp theo.

2.2. Khó khăn trong việc xác định loài

Việc phân loại và xác định các loài ruồi ký sinh là một thách thức lớn do sự tương đồng giữa các loài. Cần có các phương pháp nghiên cứu hiện đại để hỗ trợ trong việc này.

III. Phương pháp nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh ở dơi

Để nghiên cứu tính đa dạng ruồi ký sinh ở dơi, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc thu thập mẫu vật, phân tích hình thái và sinh học phân tử là những bước quan trọng trong quá trình nghiên cứu. Các phương pháp này không chỉ giúp xác định loài mà còn cung cấp thông tin về mối quan hệ ký sinh - vật chủ.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu vật

Mẫu vật ruồi ký sinh được thu thập từ các loài dơi trong các khu vực nghiên cứu. Việc thu thập mẫu cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo tính đại diện cho khu hệ.

3.2. Phân tích hình thái và sinh học phân tử

Phân tích hình thái và sinh học phân tử giúp xác định các loài ruồi ký sinh. Các phương pháp này cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm sinh học và mối quan hệ giữa các loài.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về tính đa dạng ruồi ký sinh ở dơi tại Việt Nam đã chỉ ra sự phong phú của các loài ruồi ký sinh. Những thông tin này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn các loài dơi và phòng ngừa dịch bệnh. Việc hiểu rõ mối quan hệ giữa ruồi ký sinh và vật chủ sẽ giúp trong việc phát triển các biện pháp bảo vệ sức khỏe cho dơi và con người.

4.1. Thành phần loài ruồi ký sinh ghi nhận được

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài ruồi ký sinh khác nhau, cho thấy sự đa dạng sinh học phong phú trong khu vực. Những thông tin này sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

4.2. Ứng dụng trong bảo tồn và phòng ngừa dịch bệnh

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc bảo tồn các loài dơi quý hiếm và phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm. Việc này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu ruồi ký sinh ở dơi

Nghiên cứu về tính đa dạng ruồi ký sinh ở dơi tại Việt Nam đang mở ra nhiều cơ hội mới. Những kết quả đạt được sẽ là nền tảng cho các nghiên cứu sâu hơn trong tương lai. Cần có sự đầu tư và quan tâm hơn nữa từ các cơ quan chức năng để thúc đẩy nghiên cứu trong lĩnh vực này.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong bảo tồn đa dạng sinh học

Nghiên cứu về ruồi ký sinh không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn có ý nghĩa trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Điều này cần được chú trọng trong các chính sách bảo tồn.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tính đa dạng sinh học của ruồi ký sinh. Việc này sẽ giúp nâng cao hiểu biết về mối quan hệ giữa các loài và hệ sinh thái.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. GIỚI THIỆU VỀ RUỒI KÝ SINH Ở DƠI Ruồi ký sinh ở dơi thuộc liên họ Hippoboscoidae (Streblidae, Nycteribiidae) trong bộ Hai cánh (Diptera). Chúng tiến hóa chuyên biệt để thích nghi với đời sống ký sinh hút máu ở các loài dơi (Mamalia: Chiroptera) [14].

Trên thế giới đã ghi nhận 602 loài ruồi ký sinh ở dơi thuộc 44 giống, 8 phân họ. Trong đó, họ ruồi ký sinh không cánh (Nycteribiidae) gồm 275 loài thuộc thuộc 12 giống, 3 phân họ và họ ruồi ký sinh có cánh (Streblidae) có 227 loài thuộc thuộc 32 giống, 5 phân họ [14], [15]. Hiện nay chưa có nghiên cứu nào phát hiện có ruồi ký sinh ở dơi trên các động vật khác [15]. Không giống như các nhóm ký sinh ngoài da khác, ruồi ký sinh ở dơi tiêu giảm cánh và các cơ bay dẫn đến đốt ngực nhỏ hơn so với đốt bụng [44].

Các ruồi ký sinh thuộc họ Nycteribiidae hoàn toàn không có cánh, giống nhện, cơ thể dẹt theo hướng lưng - bụng. Chân khỏe và các cơ chân phát triển mạnh nên chúng di chuyển rất nhanh trên cơ thể vật chủ. Đầu tiêu giảm, thường xuyên gập về phía lưng, khi hút máu vật chủ, đầu cúi 180o từ phía sau ra phía trước [45]. Trên cơ thể ruồi ký sinh không cánh ở dơi có nhiều lông cứng để cài vào lông của vật chủ, giúp chúng bám chắc hơn vào vật chủ ngay cả khi vật chủ đang vận động [14], [15] (hình 1.

Ruồi ký sinh ở dơi thuộc họ Streblidae vẫn còn tồn tại cánh, chúng có phần lưng và bụng lồi lên so với các phần cơ thể xung quanh. Những loài ruồi ký sinh có cánh ở dơi vẫn có cơ quan thăng bằng (halter) dạng vảy ở vị trí sau đôi cánh. Cùng với hệ thống lông cứng phát triển, ruồi ký sinh ở dơi thuộc họ Streblidae còn có móng vuốt sắc nhọn, giúp chúng bám chắc vào vật chủ khi bay từ vật chủ này sang vật chủ khác [15]. Đặc điểm sinh sản của các ruồi ký sinh ở dơi là đẻ nhộng, con cái chỉ đẻ ra một nhộng trong một lần đẻ [44].

Điều đặc biệt ở nhóm này là các con cái đẻ nhộng tại các vết loét trên da vật chủ, nhộng phát triển dưới da vật chủ và vũ hóa qua lỗ tròn trên đầu nhộng [15], [44], [45]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 1,0 mm Hình 1. Đặc điểm mặt lưng của Basilia pundibunda (họ Nycteribiidae), mã số: EC.1, thước tỷ lệ: 1,0 mm. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU RUỒI KÝ SINH Ở DƠI TRÊN THẾ Các nghiên cứu về đa dạng ruồi ký sinh ở dơi đã được thực hiện ở nhiều quốc gia và lãnh thổ trên toàn thế giới.

Theo Marshall (1982), có 687 loài côn trùng ký sinh trên dơi thuộc bộ Cánh da (Dermaptera), Hai cánh (Diptera) và Bọ chét (Siphonaptera) đã được ghi nhận. Các loài ruồi ký sinh ở dơi thuộc hai họ: Streblidae (vẫn còn sự tồn tại của đôi cánh) và Nycteribiidae (cánh bị tiêu giảm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 hoàn toàn). Phần lớn các loài ruồi ký sinh ở dơi phân bố ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, chỉ có một số loài ghi nhận ở các vùng ôn đới [45]. Những nghiên cứu mang tính hệ thống đầu tiên về ruồi ký sinh ở dơi được thực hiện bởi Oska Theodor (1898-1987).

Nghiên cứu của ông tập trung vào các họ ruồi ký sinh (Streblidae, Nyeteribiidae) để làm rõ các bậc phân loại, sự phát sinh chủng loại và đặc trưng phân bố của ruồi ký sinh ở các loài dơi. đã mô tả các giống mới và loài mới cho khu hệ ruồi ở các nước châu Á, châu Phi và châu Mỹ. Nổi bật trong số đó là bộ sưu tập Nycteribiidae được xuất bản bởi bảo tàng Anh [50], [52]. Trong bộ sưu tập này, tác giả đã thống kê số lượng loài và phân loài ruồi ký sinh không cánh thu được ở 5 phân miền địa động vật trên thế giới: Toàn Bắc, Châu Phi, Phương Đông, Thái Bình Dương, Châu Mỹ.

Số loài và phân loài thuộc họ Nycteribiidae được trình bày tóm tắt trong bảng 1. Số loài và phân loài thuộc các giống của họ Nycteribiidae ghi nhận được ở các phân miền địa động vật khác nhau trên thế giới Số loài ruồi của họ Nycteribiidae ở các Phân miền địa động vật Giống Phương Thái Bình Toàn Bắc Châu Phi Châu Mỹ Đông Dương Nycteribia 11 5 6 6 - Stylidia 8 9 16 2 - Basilia 5 9 21 10 29 Stereomyia - - - 1 - Hershkovitzia - - - - 3 Penicillidia 5 4 7 4 - Archinycteribia - 1 1 - Eucampsipoda 1 2 5 1 - Dipseliopoda - 3 - - - Cyclopodia - 3 10 15 - 30 35 66 39 32 Trong giai đoạn này, cùng với Oskar Theodor còn có Boris Jobling (1893-1986) và Tsing Cheo Maa (1910-1992) là những người có nhiều công bố điển hình góp phần xây dựng khu hệ ruồi ký sinh ở dơi của thế giới. Từ những năm 1930, Jobling B. đã công bố 7 loài mới thuộc giống Raymondia (họ Streblidae) và 15 loài thuộc giống Nycteribosca (Nycteribiidae) ở Ma-lai-xi-a, Ấn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Độ, Ốt-xtra-lia, Anh, Pháp và khu vực Châu Phi [25], [26], [27], [28], [29], [30], [31], [32].

Trong khoảng thời gian từ 1962-1969, Maa T. ghi nhận 42 loài ruồi ký sinh thuộc 53 giống của hai họ Nycteribiidae và Streblidae ở 24 quốc gia và vùng lãnh thổ dọc bờ biển Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương, Đại Tây Dương. Đặc biệt, trong năm 1965, Maa mô tả 53 giống thuộc hai họ ruồi ký sinh (Streblidae, Nycteribiidae) ở dơi và công bố một phân họ mới (Ascodipterinae) bao gồm 6 giống mới: Ascodipteron, Namrid, Semirasnm, Variisetosam, Brevior, Theodori cho khu hệ Châu Phi [36], [37], [38], [39], [40], [41], [42], [43]. Khu hệ ruồi ký sinh ở dơi của các nước lân cận Việt Nam đã được quan tâm nghiên cứu nhưng chưa đồng đều ở các quốc gia.

Các nghiên cứu ở khu vực lân cận Việt Nam được thống kê trong các bảng 1. Khu hệ ruồi ký sinh của các nước lân cận Việt Nam Quốc gia Số lượng Tác giả công bố Loài giống Trung Quốc 17 12 Maa T. (2001); Pape & Thompson, (2015) Lào 2 1 Theodor (1955) Cam-Pu-Chia 8 2 Maa T. (1970) Thái Lan 27 8 Maa T.

(1968); Ma-lai-xi-a 11 8 Maa T. (2015); Pape & Thompson (2015) Ở khu vực châu Á và Đông Nam Á, Maa T. cùng với Theodor O. là những người đầu tiên nghiên cứu khu hệ ruồi ký sinh ở khu vực này, đã thống kê được 27 loài trong 8 giống thuộc liên họ Hippoboscoidae (Streblidae, Nycteribiidae) tại Thái Lan, bao gồm: 2 loài thuộc giống Ardmoeca, 8 loài thuộc giống Icosta, 3 loài thuộc giống Ornithoponus, 4 loài thuộc giống Lobolepis, 2 loài thuộc giống Ornithomyia, 1 loài thuộc giống Ornithophila, 2 loài thuộc giống Phthona, 2 loài thuộc giống Pseudolynchia, 1 loài thuộc giống Hippobosca và 2 loài thuộc giống Lipoptena.

Từ 1963 - 1969, nhiều loài mới LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 cho khoa học đã được mô tả, gồm có: Ornithoica curvata, Phthona leptoptera, Phthona modesta, Icosta macclurei, Icosta bucerotina, Icosta corvina, Icosta elbeli, Icosta fenestella, Icosta tarsata, Icosta sensilis sensilis. Họ Nycteribiidae có 6 giống với 15 loài chưa định dạng được tên, họ Streblidae được mô tả 1 loài (Ascodipteron siamense) trong số 5 loài ruồi ký sinh đã ghi nhận. Năm 1962, Maa đã liệt kê được 8 loài thuộc 2 giống trong họ Nycteribiidae ký sinh trên dơi ở Cam-pu-chia. Chỉ tính riêng loài Nycteribia allotopa và Nycteribia formosana, Maa đã ghi nhận được từ nhiều quốc gia và khu vực của Châu Á, bao gồm In-đô-nê-xi-a, Ấn Độ, Xri-lan-ka, Trung Quốc (Đài Loan), Phi-lip-pin và Nhật Bản [34], [35], [36], [37], [38], [39], [40].

Đầu thế kỷ XXI, các nghiên cứu về ruồi ký sinh trong khu vực được tiến hành đơn lẻ ở từng quốc gia. đã ghi nhận 20 loài thuộc họ Nycteribiidae ký sinh dơi ở Phi-lip-pin, nâng tổng số loài ruồi ký sinh ở Phi-lip-pin thành 21 loài [24]. kết luận có ít nhất 30 loài ruồi ký sinh ở dơi ở Ma-lai-xi-a, tăng hơn 20 loài so với trước đó [9]. Đây là những nghiên cứu cập nhật nhất ở khu vực.

Nhìn chung nghiên cứu về ruồi ký sinh ở dơi trên thế giới mới chỉ tập trung ở các nước châu Âu và châu Mỹ, chưa có nhiều nghiên cứu mang tính hệ thống ở khu hệ Châu Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU RUỒI KÝ SINH Ở DƠI Ở VIỆT NAM Nghiên cứu ruồi ký sinh ở Việt Nam chưa được chú ý. Ngoài các công bố về ruồi nhà và côn trùng y học của Tạ Huy Thịnh, chỉ có số ít ghi nhận về ruồi ký sinh thuộc về các tác giả nước ngoài [6], [7], [17], [20], [36]. Trước năm 1975, đoàn khảo sát của các nhà khoa học thuộc Bảo tàng Hoàng gia Ontario (ROM), Canada đã tiến hành nghiên cứu đa dạng sinh học ở khu vực Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Những ghi nhận đầu tiên ở huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang (22°20'N - 105°25'E) cho thấy có 3 loài ruồi thuộc các giống Cyclopodia, Raymondia, Basila ký sinh ở các loài dơi thuộc họ Rhinolophidae, Miniopteridae [17]. Dựa trên các mẫu vật thu được ở khu vực LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 này, Hastriter M. Năm 1960, các nhà côn trùng học Yoshimoto và Feinstein tiến hành thu thập các mẫu vật ruồi ký sinh ở dơi một số tỉnh thuộc Nam Trung Bộ: Quảng Trị, Phú Yên, Đắc Lắc, Lâm Đồng. Ở độ cao khác nhau, các mẫu vật thu được bao gồm 8 cá thể đực và 3 cá thể cái ruồi ký sinh ở dơi của loài Cyclopodia ferrarii ferrarii ở loài dơi Cynopterus sp.

Đồng thời, mẫu vật thu được còn có 2 cá thể đực của loài Raymondia pseudopagodarum nhưng chưa có thông tin về vật chủ [36]. Đây là những nghiên cứu đầu tiên rất có ý nghĩa đối với khu hệ ruồi ký sinh Việt Nam. Sau năm 1975, các nghiên cứu về ký sinh trùng học của Việt Nam được quan tâm nhiều hơn. Tuy nhiên, các nghiên cứu về ruồi ký sinh ở dơi vẫn chưa được chú ý.

Năm 2001, nhà Ký sinh trùng Farafonova G. đã công bố những ghi nhận đầu tiên về ruồi ký sinh ở các loài dơi thu được tại VQG Vũ Quang [17]. Trong nghiên cứu này, 9 loài ruồi ký sinh ở dơi thuộc họ ruồi ký sinh không cánh (Nycteribiidae) và họ ruồi ký sinh có cánh (Streblidae) được ghi nhận, trong đó họ Nycteribiidae có 7 loài: Phthiridium fratemum, Basilia roylii, Basilia magnocula, Basilia majuscula, Eucampsipoda latisterna, Leptocyclopodia ferrarii, Cyclopodia sp.; họ Streblidae có 2 loài: Brachytarsina amboinensis, Raymondia sp. Đặc biệt, trong tổng số 9 loài ruồi ký sinh ở 13 loài dơi ghi nhận tại Vũ Quang có 4 loài mới cho Việt Nam: Phthiridium fraternum, Basilia magnocula, Basilia majuscula, Cyclopodia sp.