Tính Cách Người Khmer Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long: Nghiên Cứu và Phân Tích

Luận án tiến sĩ phân tích tính cách người khmer vùng đồng bằng sông cửu long, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Huỳnh Văn Chẩn
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Thanh Hương
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Tính Cách Người Khmer Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU VÀ BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. Lí do chọn đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 5. Giả thuyết khoa học
• 6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• 7. Phương pháp nghiên cứu
• 8. Đóng góp mới của luận án
• 9. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TÍNH CÁCH DÂN TỘC NGƯỜI KHMER VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 1.1. Tổng quan về các công trình nghiên cứu
• 1.2. Một số khái niệm cơ bản
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến tính cách dân tộc của người Khmer
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.3. Xử lý dữ liệu và cách đánh giá
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN MỘT SỐ TÍNH CÁCH CỦA NGƯỜI KHMER VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 3.1. Thực trạng một số tính cách người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến tính cách người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 3.3. Phân tích chân dung tính cách điển hình của người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 1. Kiến nghị
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tính Cách Người Khmer Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long

Nghiên cứu về tính cách người Khmer tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long là một lĩnh vực quan trọng trong tâm lý học dân tộc. Người Khmer, với nền văn hóa phong phú và đặc trưng, đã tạo nên những nét tính cách riêng biệt. Việc tìm hiểu những đặc điểm này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về họ mà còn góp phần vào việc xây dựng chính sách phát triển phù hợp.

1.1. Đặc Điểm Văn Hóa Của Người Khmer

Người Khmer có nền văn hóa đặc sắc, thể hiện qua phong tục tập quán và tín ngưỡng. Văn hóa người Khmer chủ yếu gắn liền với Phật giáo Tiểu thừa, ảnh hưởng sâu sắc đến tính cách và lối sống của họ.

1.2. Tính Cách Dân Tộc Và Ảnh Hưởng Của Nó

Tính cách dân tộc của người Khmer được hình thành từ nhiều yếu tố, bao gồm lịch sử, văn hóa và môi trường sống. Những yếu tố này tạo nên đặc điểm tính cách như sự cần cù, tôn trọng truyền thống và tính cộng đồng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Tính Cách Người Khmer

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về tính cách người Khmer, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc hiểu rõ và phân tích các yếu tố ảnh hưởng. Những vấn đề này có thể dẫn đến sự hiểu lầm và áp dụng sai chính sách đối với người Khmer.

2.1. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Hiện nay, số lượng tài liệu nghiên cứu về tính cách người Khmer còn hạn chế. Điều này gây khó khăn trong việc tổng hợp và phân tích các đặc điểm tâm lý của họ.

2.2. Sự Khép Kín Trong Đời Sống Xã Hội

Người Khmer thường sống trong các cộng đồng khép kín, điều này làm cho việc tiếp cận và nghiên cứu trở nên khó khăn. Sự khép kín này cũng ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận các giá trị văn hóa mới.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tính Cách Người Khmer

Để nghiên cứu tính cách người Khmer, cần áp dụng các phương pháp khoa học đa dạng. Những phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy về tâm lý và hành vi của họ.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Bằng Bảng Hỏi

Sử dụng bảng hỏi để thu thập thông tin từ người Khmer là một phương pháp hiệu quả. Bảng hỏi giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tính cách và hành vi của họ.

3.2. Phương Pháp Quan Sát Và Phỏng Vấn

Quan sát và phỏng vấn sâu là những phương pháp quan trọng để hiểu rõ hơn về tính cách và lối sống của người Khmer. Những phương pháp này giúp thu thập thông tin chi tiết và phong phú.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tính Cách Người Khmer Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long

Kết quả nghiên cứu cho thấy tính cách người Khmer được thể hiện qua nhiều khía cạnh khác nhau. Những đặc điểm này không chỉ phản ánh bản sắc văn hóa mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển xã hội của họ.

4.1. Tính Báo Hiếu Và Tôn Sùng Phật Giáo

Tính báo hiếu và tôn sùng Phật giáo là hai trong số những tính cách nổi bật của người Khmer. Những giá trị này được thể hiện qua hành vi và cách ứng xử trong cộng đồng.

4.2. Tính Cộng Đồng Và Sự Gắn Kết

Tính cộng đồng là một đặc điểm quan trọng trong tính cách người Khmer. Họ thường có xu hướng gắn bó chặt chẽ với nhau, tạo thành một mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau trong cuộc sống.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Tính Cách Người Khmer

Nghiên cứu về tính cách người Khmer không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn thực tiễn. Những kết quả đạt được sẽ góp phần vào việc xây dựng chính sách phát triển phù hợp cho người Khmer tại Đồng bằng sông Cửu Long.

5.1. Đề Xuất Chính Sách Phát Triển

Cần có những chính sách phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội phù hợp với đặc điểm tính cách của người Khmer. Điều này sẽ giúp họ hòa nhập tốt hơn vào xã hội hiện đại.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Tính Cách Dân Tộc

Nghiên cứu về tính cách dân tộc nói chung và người Khmer nói riêng cần được tiếp tục mở rộng. Việc này sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng văn hóa và tâm lý của các dân tộc tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về tâm lý tộc người và tính cách dân tộc đóng vai trò nền tảng trong việc hoạch định chính sách kinh tế - xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và bảo tồn bản sắc văn hóa. Luận án tiến sĩ tâm lý học "Tính cách người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long" của tác giả Huỳnh Văn Chẩn (2014), do PGS. Lê Thị Thanh Hương và PGS. Lã Thị Thu Thủy hướng dẫn khoa học tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, là công trình tiên phong tiếp cận chuyên sâu cấu trúc tâm lý của tộc người Khmer dưới lăng kính tâm lý học thực nghiệm và tâm lý học dân tộc học.

Về bối cảnh khoa học, dân tộc Khmer tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) có dân số trên 1.000.000 người, chiếm 6,36% dân số toàn vùng và chiếm tới 97,2% tổng dân số người Khmer trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Mặc dù sở hữu bề dày lịch sử, văn hóa gắn liền với Phật giáo Nam tông (Theravada) và thiết chế Phum, Sóc truyền thống, các công trình trước đây đa phần tiếp cận người Khmer từ góc độ dân tộc học mô tả, lịch sử hoặc văn hóa học (như Phan An, 1980; Huỳnh Lứa, 1987; Trần Văn Bổn, 1999; Huỳnh Thanh Quang, 2011). Luận án xác định một khoảng trống nghiên cứu (research gap) căn bản: Thiếu vắng một mô hình định lượng - định tính chuẩn mực về mặt tâm lý học để đo lường cấu trúc ba thành tố (nhận thức, cảm xúc, hành vi) của các nét tính cách cốt lõi, cũng như chưa kiểm chứng thực nghiệm mức độ tác động của các nhân tố môi trường xã hội (đặc biệt là dư luận xã hội và cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng) đến sự biểu hiện tính cách dân tộc.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận và cấu trúc tâm lý của tính cách dân tộc Khmer vùng ĐBSCL được xác lập qua những thành tố và tiêu chí nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng mức độ biểu hiện của ba nét tính cách cốt lõi (tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo, tính cộng đồng) diễn ra như thế nào trên bình diện nhận thức, xúc cảm và cách ứng xử?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Yếu tố nào trong môi trường xã hội (dư luận xã hội hay cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng) đóng vai trò chi phối và dự báo chủ đạo đến tính cách người Khmer?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Các tính cách của người Khmer được biểu hiện đồng bộ qua ba mặt nhận thức, xúc cảm và hành vi ứng xử; trong đó tính cộng đồng là nét tính cách biểu hiện rõ nét nhất.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Tính cách người Khmer vùng ĐBSCL chịu sự tác động đồng thời của nhiều nhân tố, nhưng dư luận xã hội là yếu tố có mức độ ảnh hưởng và tương quan chặt chẽ nhất.

Khung lý thuyết của công trình được phát triển dựa trên lý thuyết hoạt động và tâm lý học nhân cách của K. Platônôp, lý thuyết văn hóa - nhân cách của Margaret Mead, lý thuyết tính cách xã hội của Erich Fromm và David Riesman, cùng hệ thống phương pháp luận tâm lý học dân tộc của Vũ Dũng. Luận án khảo sát mẫu thực nghiệm $N = 548$ khách thể (gồm 498 người dân Khmer thuộc nhiều dòng họ và 50 cán bộ quản lý Phum, Sóc) tại 3 địa bàn trọng điểm: An Giang, Trà Vinh và Kiên Giang. Kết quả nghiên cứu tạo ra bước đột phá khi lượng hóa các phẩm chất tâm lý trừu tượng thành hệ thống dữ liệu thực nghiệm đáng tin cậy, cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác phục vụ chính sách dân tộc và an ninh văn hóa vùng Tây Nam Bộ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về tính cách dân tộc cho thấy một tiến trình phân hóa lý thuyết sâu sắc giữa các trường phái triết học, nhân học văn hóa và tâm lý học xã hội:

[Trường phái Cổ điển & Triết học]
  - Herodot, Montesquieu: Thuyết quyết định địa lý & tự nhiên
  - Immanuel Kant, W. Wundt: Tâm hồn dân tộc (Völkerpsychologie)
[Trường phái Nhân học Văn hóa & Phân tâm học Xã hội]
  - M. Mead, R. Benedict: Nhân cách cơ bản & "Khuôn mẫu văn hóa"
  - E. Fromm, D. Riesman: Tính cách xã hội (Truyền thống / Hướng nội / Hướng ngoại)
  - A. Inkeles, D. Levinson: Cá tính mô thức (Modal Personality)
[Trường phái Tâm lý học Dân tộc Thực nghiệm & Hoạt động]
  - J. Bromlej, I.S. Kon, G. Spet, Stefanenko, Dashdamiror
  - Vũ Dũng, Đỗ Long, Phạm Minh Hạc (Việt Nam)
[Định vị Luận án Huỳnh Văn Chẩn (2014)]
  Tích hợp Lý thuyết Hoạt động + Cấu trúc 3 thành tố (Nhận thức - Xúc cảm - Hành vi)
  Khảo sát thực nghiệm N=548 tại vùng ĐBSCL (Khmer Nam Bộ)

Ở phương diện quốc tế, nghiên cứu tính cách dân tộc khởi nguồn từ thuyết quyết định địa lý của Herodot, Hypocrate và Montesquieu khi cho rằng điều kiện tự nhiên quy định "tinh thần dân tộc". Đến thế kỷ XIX - XX, W. Wundt phát triển công trình đồ sộ 20 tập "Tâm lý học dân tộc" (Völkerpsychologie), đồng nhất tâm hồn dân tộc với các biểu tượng chung trong ngôn ngữ, huyền thoại và phong tục. Tiếp đó, trường phái văn hóa - nhân cách Mỹ với Margaret Mead (1942, 1947) và Ruth Benedict (1946) trong tác phẩm kinh điển "Hoa cúc và Thanh kiếm" đã định hình khái niệm "nhân cách cơ bản" và "khuôn mẫu văn hóa". Erich Fromm (1941) và David Riesman (1950) tiếp nối bằng mô hình "tính cách xã hội", phân loại tính cách thành: cá tính truyền thống, cá tính hướng nội và cá tính hướng ngoại. Alex Inkeles và Daniel Levinson đưa vào cách tiếp cận thống kê với khái niệm "cá tính mô thức" (modal personality) để phân tích phân bố các nét tính cách trong cộng đồng người trưởng thành.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu lịch sử - văn hóa của Phan Kế Bính (1913), Đào Duy Anh (1943), Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Huyên, Sơn Nam (1969), Trần Quốc Vượng (1987) và Trần Ngọc Thêm (1997) đã phác thảo nhiều nét tính cách người Việt và cư dân Nam Bộ. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở mức độ đúc kết định tính, mang tính bình luận văn hóa. Bước sang lĩnh vực tâm lý học chuyên ngành, các công trình của Đỗ Long (2001) và đặc biệt là Vũ Dũng (2005, 2009) trong đề tài cấp nhà nước về tâm lý các tộc người Tây Nguyên, Tây Nam Bộ đã định danh khoa học các phẩm chất tâm lý người Khmer là "chất phác, bình dị, trọng đạo lý, hướng thiện".

Bên cạnh đó, các ấn phẩm quốc tế như công trình của Đại học Keio (Nhật Bản, 2008) do Ohashi Hisatoshi và Mikami Naomitsu chủ biên ("Người Khmer ở Nam Việt Nam - Xã hội và Văn hóa") cùng các tác giả trong nước như Lê Hương (1969), Trường Lưu (1993), Nguyễn Đăng Duy (1997), Đinh Lê Thư (2005), Võ Thanh Hùng (2010), Hoàng Túc (2011) tập trung khám phá thiết chế Phật giáo Nam tông, văn hóa vòng đời và đời sống Phum Sóc.

Luận án của Huỳnh Văn Chẩn tự định vị tại điểm giao thoa giữa tâm lý học dân tộc và tâm lý học xã hội thực nghiệm. So với nghiên cứu của Ruth Benedict (1946) về người Nhật vốn phụ thuộc vào phân tích tư liệu thứ cấp từ xa, hoặc nghiên cứu của Ohashi Hisatoshi & Mikami Naomitsu (2008) thuần túy nhân học thực địa, luận án tạo bước tiến vượt bậc: lần đầu tiên thiết lập bảng hỏi đo lường chuẩn hóa, kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích tương quan Pearson và mô hình hồi quy để kiểm chứng tính bền vững của ba nét tính cách đặc trưng (báo hiếu, tôn sùng Phật giáo, cộng đồng) trong bối cảnh giao lưu tiếp biến văn hóa hiện đại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào phân ngành Tâm lý học dân tộc (Ethno-psychology) thông qua việc hệ thống hóa, mở rộng và hoàn thiện khung khái niệm tính cách dân tộc áp dụng cho một tộc người thiểu số trong quốc gia đa dân tộc.

Tác giả đã kế thừa lý thuyết cấu trúc nhân cách của K. Platônôp, lý thuyết hoạt động của A.N. Leontiev và các quan điểm của Vũ Dũng, Stefanenko, Dashdamiror để xây dựng định nghĩa khoa học:

"Tính cách dân tộc là những đặc điểm tâm lý bền vững của một dân tộc, được hình thành trong quá trình sống, trên cơ sở hoạt động và giao tiếp của dân tộc, tạo ra những đặc trưng riêng biệt và thể hiện qua nhận thức, xúc cảm và phương thức hành động, ứng xử điển hình của dân tộc đó" (tr. 42).

Đóng góp lý thuyết thể hiện qua 3 luận điểm cốt lõi:

1. Xác lập tiêu chí đánh giá tính cách tộc người: Luận án chỉ rõ hai thuộc tính tiên quyết là tính bền vững (tồn tại xuyên suốt tiến trình lịch sử) và tính phổ biến (biểu hiện ở đại đa số thành viên cộng đồng), vượt qua các biểu hiện tâm lý cá nhân đơn lẻ.
2. Cấu trúc hóa 3 chiều kích tâm lý: Chứng minh tính cách dân tộc không chỉ là thái độ trừu tượng mà là một phức hợp thống nhất giữa: (a) Nhận thức sâu sắc về chuẩn mực đạo đức, tín ngưỡng; (b) Xúc cảm, niềm tin thiêng liêng; (c) Phương thức hành vi, ứng xử định hình thành thói quen văn hóa.
3. Lý giải cơ chế chuyển hóa giá trị tôn giáo thành tính cách: Luận án làm rõ quá trình "dân tộc hóa", "dân gian hóa" Phật giáo Nam tông thành bản sắc tâm lý Khmer, nơi ngôi chùa trở thành trung tâm chi phối toàn bộ nhân cách cá nhân.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết hoạt động tâm lý học, Lý thuyết nhân học văn hóa và Lý thuyết dư luận xã hội. Cách tiếp cận đa chiều này cho phép mổ xẻ tính cách Khmer qua sơ đồ tương tác biện chứng:

Thành phần phân tích	Nội hàm lý thuyết & Thao tác hóa khái niệm	Phạm vi giới hạn & Điều kiện biên
Tính báo hiếu	Bổn phận đền ơn sinh thành, tục xuất gia tu báo hiếu của nam thanh niên, chăm sóc phụng dưỡng cha mẹ khi già yếu và nghi thức hỏa táng tang chế.	Giới hạn trong không gian gia đình, dòng họ người Khmer tại 3 tỉnh Tây Nam Bộ.
Tính tôn sùng Phật giáo	Niềm tin tuyệt đối vào giáo lý Nghiệp (Karma), luân hồi, đức Phật, tôn kính sư sãi, cúng dường tích lũy "núi phước" (Bon), coi chùa là trung tâm tâm linh tối thượng.	Gắn liền với hệ phái Phật giáo Nam tông Khmer (Theravada), phân biệt với Phật giáo Bắc tông của người Kinh/Hoa.
Tính cộng đồng	Sự gắn kết chặt chẽ trong thiết chế Phum, Sóc; tinh thần tương thân tương ái, bình đẳng, không tranh chấp; hòa hợp liên tộc người Kinh - Hoa - Chăm.	Điều kiện sinh thái nông nghiệp lúa nước, địa hình giồng cát vùng trũng ĐBSCL.
Yếu tố tác động (Biến độc lập)	1. Dư luận xã hội (sự khen ngợi, chê trách, chuẩn mực đạo đức cộng đồng). 2. Cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng (lễ hội, sinh hoạt tại chùa, tương trợ sản xuất).	Đo lường mức độ tác động qua hệ số tương quan Pearson và mô hình hồi quy tuyến tính.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan duy vật biện chứng và nguyên tắc hoạt động - hệ thống của tâm lý học mác-xít, kết hợp lập trường hiện thực phản tư (critical realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp đồng thời (convergent parallel mixed-methods design) được triển khai nhằm đảm bảo tính toàn diện giữa dữ liệu định lượng quy mô lớn và dữ liệu định tính sâu sắc.

                    THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU HỖN HỢP
                     TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU & KẾT QUẢ
                 (Data Triangulation & Mixed Validation)

Cấp độ thiết kế đa tầng (Multi-level design) được cấu trúc chặt chẽ:

• Cấp độ vĩ mô: Bối cảnh văn hóa, địa lý sinh thái ĐBSCL, thiết chế tôn giáo Phật giáo Nam tông.
• Cấp độ trung mô: Môi trường xã hội Phum, Sóc, vai trò quản lý của cán bộ ấp/thôn, dư luận cộng đồng và ngôi chùa.
• Cấp độ vi mô: Nhận thức, xúc cảm và hành vi của từng cá nhân người Khmer thuộc các lứa tuổi, giới tính, trình độ học vấn và hoàn cảnh kinh tế khác nhau.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu kết hợp phân tầng (stratified sampling) và thuận tiện có mục đích tại 3 tỉnh đại diện cho các tiểu vùng văn hóa Khmer Nam Bộ:

1. An Giang: Đại diện vùng Bảy Núi (Tri Tôn, Tịnh Biên) - địa bàn Khmer vùng đồi núi, biên giới.
2. Trà Vinh: Địa bàn có mật độ dân số Khmer cao, văn hóa Phum Sóc ven biển, giồng cát truyền thống đặc trưng.
3. Kiên Giang: Địa bàn đồng bằng ven biển Tây Nam, có sự giao thoa văn hóa đa dạng.

Cơ cấu mẫu khảo sát chính thức ($N = 548$):

• Nhóm người dân Khmer: $n_1 = 498$ người, đa dạng về độ tuổi (thanh niên, trung niên, người cao tuổi), giới tính, trình độ học vấn (Mù chữ/Tiểu học, THCS, THPT, TC-CĐ-ĐH) và nghề nghiệp.
• Nhóm cán bộ quản lý thôn ấp, Phum Sóc: $n_2 = 50$ người, cung cấp góc nhìn đánh giá đối chiếu khách quan từ cấp quản lý cơ sở.

Hệ thống công cụ thu thập dữ liệu áp dụng nguyên tắc tam giác hóa (triangulation):

• Bảng hỏi an-két (Questionnaire): Sử dụng thang đo Likert phân cấp điểm trung bình ($\bar{X}$) và độ lệch chuẩn ($SD$). Độ tin cậy thang đo được kiểm định qua hệ số Cronbach's Alpha đạt chuẩn cao ($\alpha > 0.80$ ở các tiểu thang đo nhận thức, xúc cảm, hành vi).
• Phỏng vấn sâu và Tọa đàm: Thực hiện với các sư cả, sư phó, Achar (người có uy tín trong chùa), người cao tuổi am hiểu phong tục và cán bộ địa phương.
• Quan sát khoa học và Nghiên cứu trường hợp: Ghi nhận trực tiếp hành vi thực hành nghi lễ tại các ngày hội Bon, lễ Chol Chnam Thmay, Sen Dolta, Ok Om Bok và sinh hoạt đời thường tại gia đình Khmer.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên ngành SPSS. Các kỹ thuật phân tích bao gồm:

• Thống kê mô tả: Tính điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($SD$), phân bố tần số và tỷ lệ phần trăm các mức độ biểu hiện.
• Thống kê suy luận:
  • Kiểm định T-Test và Phân tích phương sai một yếu tố (One-Way ANOVA) so sánh sự khác biệt tính cách theo biến số nhân khẩu học (giới tính, độ tuổi, học vấn, khu vực cư trú).
  • Hệ số tương quan tuyến tính Pearson ($r$) xác định mối liên kết nội tại giữa 3 thành tố: $\text{Nhận thức} \leftrightarrow \text{Xúc cảm} \leftrightarrow \text{Cách ứng xử}$, và giữa tính cách với các yếu tố môi trường.
  • Phân tích hồi quy đa biến (Multiple Linear Regression) lượng hóa năng lực dự báo của dư luận xã hội và cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng đối với sự định hình tính cách.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng và định tính từ luận án đem lại 5 phát hiện mang tính bước ngoặt:

1. Sự vượt trội của Tính cộng đồng: Dữ liệu thực nghiệm xác nhận tính cộng đồng đạt điểm trung bình cao nhất trong 3 tính cách được khảo sát ($\bar{X}{\text{Cộng đồng}} > \bar{X}{\text{Tôn sùng Phật giáo}} > \bar{X}_{\text{Báo hiếu}}$). Người Khmer duy trì sự gắn kết phum sóc bền vững, tương trợ nhau trong hoạn nạn và sản xuất; hiện tượng trộm cắp, xung đột nội bộ hầu như không xuất hiện trong phum sóc truyền thống.
2. Sự đồng thuận cao độ trong Tính tôn sùng Phật giáo: Đạo Phật Nam tông chi phối toàn diện thế giới quan và nhân sinh quan. Nhận thức và xúc cảm đối với đức Phật, giáo lý cúng dường tích phước đạt chỉ số tuyệt đối. Điểm trích dẫn điển hình từ y văn được luận án tái khẳng định:

"Ngôi chùa Phật giáo tiểu thừa của người Khmer, ngoài chức năng tôn giáo, còn gồm cả chức năng giáo dục, chức năng giao lưu văn hóa, phong tục mà đồng bào Khmer đã “ký gởi” cả tâm hồn, tài sản và cả công sức của mình vào đó" (tr. 26).

3. Cấu trúc độc đáo của Tính báo hiếu gắn liền với Phật giáo: Khác với quan niệm hiếu thảo Nho giáo của người Kinh hay người Hoa, tính báo hiếu của người Khmer tích hợp trực tiếp vào thiết chế Phật giáo. Hành vi hiếu thảo cao quý nhất của người con trai là xuất gia tu học tại chùa một thời gian nhằm "tạo phước báu hồi hướng cho cha mẹ".
4. Tương quan nhân quả nội tại vững chắc: Hệ số Pearson khẳng định mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0.01$) giữa ba thành tố Nhận thức, Xúc cảm và Cách ứng xử ở cả 3 nét tính cách. Điều này chứng minh tính cách Khmer là một cấu trúc tâm lý hoàn chỉnh, bền vững, không phải sự biểu hiện hành vi ngẫu nhiên, rời rạc.
5. Dư luận xã hội là nhân tố tác động mạnh nhất: Kết quả hồi quy chỉ ra dư luận xã hội và sự phán xét đạo đức cộng đồng trong Phum Sóc có trọng số tác động lớn hơn đáng kể so với yếu tố cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng. Lời phê phán hay khen ngợi của cộng đồng và các vị sư sãi đóng vai trò như một thiết chế kiểm soát xã hội phi chính thức nhưng vô cùng uy lực.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Bổ sung luận cứ thực chứng vào kho tàng tâm lý học dân tộc Việt Nam, chứng minh rằng tính cách dân tộc là một cấu trúc động lực học vừa có tính ổn định lịch sử, vừa có khả năng thích ứng linh hoạt trước làn sóng hiện đại hóa.
• Hàm ý phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ khảo sát chuẩn hóa và quy trình thao tác hóa khái niệm tâm lý tộc người có thể nhân rộng để nghiên cứu các cộng đồng dân tộc thiểu số khác như Chăm, Tày, Nùng, Ba Na, Ê Đê.
• Hàm ý chính sách quản lý nhà nước:
  • Trong công tác quản lý xã hội vùng Tây Nam Bộ, các cấp chính quyền cần phối hợp chặt chẽ với các chức sắc tôn giáo, sư cả, ban quản trị chùa Phum Sóc. Trích dẫn nghiên cứu của Hồ Trọng Hoài (2003) được luận án củng cố:

  "Trong đời sống của đồng bào Khmer Phật giáo tiểu thừa đóng vai trò như chất keo kết dính cộng đồng bởi đức tin, nghi thức và thiết chế tổ chức tồn tại như một yếu tố văn hóa của nền văn hóa cộng đồng. Đặc biệt nó trở thành một cơ chế tự giám sát đối với mỗi hành vi cá nhân" (tr. 32).

  • Tận dụng sức mạnh của thiết chế dư luận xã hội lành mạnh để tuyên truyền, phổ biến pháp luật, vận động bài trừ hủ tục và nâng cao cảnh giác trước các âm mưu chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân.
• Hàm ý phát triển kinh tế - giáo dục: Khai thác tính cộng đồng cao của người Khmer để phát triển các mô hình kinh tế tập thể, hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới; đồng thời mở rộng các lớp dạy chữ Khmer, giáo dục tri thức khoa học kỹ thuật lồng ghép trong không gian văn hóa nhà chùa nhằm xóa bỏ định kiến khép kín, nâng cao dân trí.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn học thuật cần được bổ khuyết trong tương lai:

1. Giới hạn phạm vi nội dung tính cách: Luận án mới chỉ tập trung đi sâu vào ba nét tính cách tích cực tiêu biểu (tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo, tính cộng đồng). Các nét tính cách khác mang tính chất hai mặt (như tâm lý an phận, cả tin, ít tính toán tích lũy kinh tế, tâm lý khép kín trong phum sóc) chưa được định lượng đầy đủ.
2. Giới hạn về không gian địa bàn: Khảo sát tập trung tại 3 tỉnh An Giang, Trà Vinh, Kiên Giang. Mặc dù đây là các địa bàn trọng điểm, nghiên cứu chưa bao quát toàn bộ vùng ĐBSCL (như Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Vĩnh Long), nơi có những biến thiên sinh thái và giao lưu văn hóa đặc thù.
3. Giới hạn thiết kế cắt ngang (Cross-sectional): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm (2014) nên chưa theo dõi được biến thiên dọc (longitudinal) của tính cách dưới tác động mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, làn sóng di cư lao động của thanh niên Khmer lên các đô thị lớn (TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai) và quá trình chuyển đổi số.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng mô hình cấu trúc: Khảo sát toàn diện hệ thống 5 yếu tố tính cách (Big Five) hoặc mô hình tính cách bản địa hóa cho người Khmer.
• Nghiên cứu biến đổi nhân cách do di cư: Đánh giá sự biến đổi tính cộng đồng và tính tôn sùng Phật giáo ở nhóm thanh niên Khmer di cư lao động công nghiệp.
• Áp dụng mô hình cấu trúc tuyến tính nâng cao: Sử dụng SEM (Structural Equation Modeling) để phân tích các biến trung gian (mediator) và biến điều tiết (moderator) như mức độ hội nhập kinh tế, mức độ tiếp cận internet đến tính cách dân tộc.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án tiến sĩ của Huỳnh Văn Chẩn tạo lập sức ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành Tâm lý học xã hội, Tâm lý học dân tộc tại Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Cần Thơ. Công trình mở ra hướng nghiên cứu thực nghiệm định lượng cho ngành nhân học và tâm lý học văn hóa Việt Nam.
• Tác động đến chính sách công: Cung cấp cơ sở khoa học xác thực cho Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, Ủy ban Dân tộc và các cơ quan ban ngành trung ương trong việc đánh giá tâm tư, nguyện vọng, đặc thù tâm lý của đồng bào Khmer, từ đó ban hành các chỉ thị, nghị quyết về công tác dân tộc, tôn giáo sát hợp với thực tiễn.
• Lợi ích xã hội và chuyển hóa cộng đồng: Thúc đẩy sự hiểu biết, tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng dân tộc Kinh, Khmer, Hoa, Chăm, củng cố sự hòa hợp xã hội và ổn định chính trị - an ninh quốc phòng vùng biên giới Tây Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Tâm lý học/Nhân học: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn hóa, bảng hỏi an-két đã qua kiểm định độ tin cậy và phương pháp tiếp cận liên ngành độc đáo giữa tâm lý học và dân tộc học.
• Các nhà hoạch định chính sách dân tộc: Nắm bắt chính xác cơ chế tâm lý xã hội (vai trò của dư luận cộng đồng và thiết chế Phật giáo) để xây dựng các chính sách an sinh xã hội, bảo tồn văn hóa hiệu quả, tránh áp đặt hành chính máy móc.
• Cán bộ quản lý địa phương vùng ĐBSCL: Nâng cao kỹ năng tiếp xúc, vận động quần chúng Khmer thông qua việc phát huy uy tín của các chức sắc sư sãi, tôn trọng tập tục sinh hoạt phum sóc và lễ hội truyền thống.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và Doanh nghiệp phát triển cộng đồng: Xây dựng các dự án sinh kế, đào tạo nghề và du lịch sinh thái văn hóa thích ứng hài hòa với tính cách cộng đồng và tâm lý tâm linh của cư dân bản địa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Hoạt động của Tâm lý học Xô-viết (A.N. Leontiev, K. Platônôp) và Lý thuyết Tâm lý học Dân tộc của Vũ Dũng khi thao tác hóa thành công khái niệm "tính cách dân tộc" thành một cấu trúc tâm lý 3 chiều (Nhận thức - Xúc cảm - Hành vi ứng xử) gắn liền với hai tiêu chí cốt lõi là tính bền vững và tính phổ biến. Luận án chứng minh thuyết phục rằng tính cách Khmer không phải là một thuộc tính bất biến, thần bí mà là sản phẩm của quá trình hoạt động, giao tiếp lịch sử và thiết chế tôn giáo Nam tông được dân tộc hóa.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây thể hiện ở điểm nào?
Trả lời: So với các nghiên cứu mô tả dân tộc học thuần túy của Phan An (1980) hay phân tích văn hóa của Lê Hương (1969), Huỳnh Thanh Quang (2011), luận án đã thực hiện bước nhảy vọt về phương pháp luận: chuyển từ "mô tả định tính thuần túy" sang "thiết kế nghiên cứu hỗn hợp có đối chứng định lượng". Luận án xây dựng bộ công cụ khảo sát $N = 548$ với thang đo Likert, kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích phương sai ANOVA, tương quan Pearson và mô hình hồi quy trên SPSS, kết hợp tam giác hóa với phỏng vấn sâu sư sãi, cán bộ và quan sát thực địa.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa lý luận sâu sắc nhất?
Trả lời: Phát hiện về vai trò áp đảo của Dư luận xã hội đối với sự định hình và điều chỉnh hành vi của người Khmer so với yếu tố tổ chức hoạt động cộng đồng. Trong đời sống Phum Sóc, sự đánh giá, khen chê của cộng đồng và các vị sư sãi có sức mạnh răn đe, định hướng hành vi mạnh mẽ hơn cả các quy chế hành chính, khẳng định vai trò tối thượng của thiết chế kiểm soát xã hội phi chính thức dựa trên đức tin tâm linh.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?
Trả lời: Có. Luận án trình bày chi tiết trong Chương 2 toàn bộ quy trình thiết kế bảng hỏi, tiêu chuẩn chọn mẫu phân tầng, hệ thống chỉ báo đo lường 3 thành tố (nhận thức, cảm xúc, hành vi) cho từng nét tính cách, cùng bảng phân cấp điểm trung bình và các công thức toán thống kê. Điều này cho phép các nhà nghiên cứu độc lập hoàn toàn có thể tái lập khảo sát tại các địa bàn có người Khmer khác ở Nam Bộ hoặc cộng đồng người Khmer tại Campuchia.

5. Luận án định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Trả lời: Luận án định hình lộ trình nghiên cứu tiếp nối tập trung vào: (1) Khảo sát sự chuyển dịch tính cách của thế hệ trẻ Khmer trong bối cảnh đô thị hóa và di cư lao động; (2) Phân tích tác động của công nghệ số và truyền thông xã hội đến thiết chế dư luận Phum Sóc; (3) Mở rộng so sánh xuyên quốc gia (cross-cultural) về tính cách dân tộc giữa người Khmer ĐBSCL (Việt Nam) và người Khmer tại Campuchia, Thái Lan.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Tính cách người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long" của Huỳnh Văn Chẩn là một công trình khoa học mẫu mực, hoàn chỉnh và có giá trị học thuật xuất sắc. Tác phẩm đã đúc kết 5 đóng góp nền tảng:

1. Xác lập hệ thống lý luận vững chắc về tính cách dân tộc Khmer với cấu trúc 3 thành tố: Nhận thức, Xúc cảm và Hành vi ứng xử.
2. Khẳng định bằng thực chứng ba nét tính cách tiêu biểu: Tính cộng đồng (biểu hiện nổi trội nhất), Tính tôn sùng Phật giáo (chi phối thế giới quan) và Tính báo hiếu (gắn liền với văn hóa xuất gia tích phước).
3. Chứng minh quy luật tác động mang tính quyết định của Dư luận xã hội và thiết chế Phật giáo Nam tông đến việc duy trì và điều chỉnh tính cách tộc người.
4. Xây dựng bộ công cụ đo lường thực nghiệm tâm lý dân tộc chuẩn hóa, mở đường cho phương pháp tiếp cận định lượng trong nghiên cứu tâm lý học tộc người tại Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị thực tiễn có giá trị chiến lược, phục vụ trực tiếp công tác phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho những nghiên cứu duy văn hóa về tính cách dân tộc J. Bromlej đƣa ra quan điểm, tính cách dân tộc là đối tƣợng đặc biệt của tâm lí học dân tộc. Tính cách cộng đồng dân tộc bao gồm những đặc điểm, thuộc tính mà nó phản ánh ở những phƣơng diện sau: Quan hệ chung nhất với thế giới xung quanh, với những sự kiện xã hội – chính trị; Quan hệ với lao động, với các hoạt động xã hội – lao động; Quan hệ với các dân tộc khác; Quan hệ của những thành viên cộng đồng dân tộc và những ngƣời đại diện cho dân tộc; Quan hệ với những hiện vật, đồ dùng hàng ngày [46. Ông nhấn mạnh các mối quan hệ đƣợc tính cách dân tộc phản ánh nhƣ là một yếu tố dẫn đến sự hình thành tính cách dân tộc, tuy nhiên tác giả chƣa hệ thống hóa lại để làm nổi bật các nét tính cách của dân tộc.

Nhƣ vậy, theo tác giả này thì tính cách dân tộc đƣợc thể hiện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống con ngƣời, đây là cách tiếp cận khá gần gủi với tâm lý học dân tộc Năm 1942, nghiên cứu của G. Batason ủng hộ cho khuynh hƣớng nghiên cứu tính cách dân tộc theo phƣơng pháp tiếp cận liên ngành và thiết lập một khoa học về tính cách dân tộc [16. Công trình nghiên cứu này kết hợp với các công trình nghiên cứu của Morris Ginberg và Oa Klineberg nhằm xây dựng một phƣơng pháp nghiên cứu liên ngành, khoa học và mới mẻ về tính cách dân tộc. Tuy nhiên, các nghiên cứu này lại mang tính kinh nghiệm nhiều là xây dựng 8 một lý thuyết mang tính hàn lâm về lý luận liên quan đến tính cách dân tộc.

Hai tác giả là Erich Fromm và David Riesman ( 1941) đã đƣa ra mô hình về “tính cách xã hội”. Ở đây, các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của các nhân tố xã hội – lịch sử và vai trò của các nhân tố xã hội – kinh tế trong sự hình thành cá tính tập thể trong xã hội. Tính cách tập thể mà các tác giả này nói tới là biểu hiện quan trọng của tính cách dân tộc. Erich Fromm (1941) là ngƣời đã áp dụng khái niệm tính cách xã hội để chỉ đặc điểm tâm lý cơ bản của các cá nhân tham gia cùng một văn hóa.

Tác giả giải thích sự thống nhất của ý thức xã hội bằng tính cách xã hội: “Để đảm bảo sự vận hành suôn sẻ của một xã hội nhất định, các thành viên của nó phải đạt tới một kiểu tính cách khiến cho họ muốn hành động với tƣ cách là thành viên của xã hội ấy hay của giai cấp nhất định”. Theo nghĩa này, tác giả đã xem tính cách xã hội tạo ra một tập hợp những nét cá tính và những giá trị văn hóa, đƣợc thành viên của nhóm nhập tâm, mà tác giả chƣa tách rõ tính cách xã hội và tính cách dân tộc. David Riesman nhà nghiên cứu ngƣời Mỹ đã có cách tiếp cận xã hội – lịch sử về tính cách dân tộc Trong tác phẩm “Đám đông cô đơn” (1950), D.Riesman đã dùng thuật ngữ “tính cách dân tộc” để chỉ tất cả các thành tố của cá tính mà các cá nhân đạt tới nhờ quá trình tập luyện trong cuộc đời và đóng một vai trò quyết định trong sự duy trì các cấu trúc xã hội. Tác giả phân biệt ba kiểu tính cách xã hội chủ yếu, mỗi kiểu tính cách xã hội quy định một kiểu xã hội, một kiểu cá tính: cá tính truyền thống, cá tính hƣớng nội và cá tính hƣớng ngoại [78.

Nhƣ vậy, tác giả thông qua tính cách xã hội để đề cập đến tính cách dân tộc và chỉ ra vai trò của tính cách dân tộc quy định kiểu xã hội. Có thể nói tác giả đã nhấn mạnh vấn đề kiểu xã hội và kiểu cá tính khi đề cập đến tính cách dân tộc. Trƣờng phái nghiên cứu về những hình ảnh dân tộc và “khuôn mẫu dân tộc” có sự phát triển đáng kể vào những năm 1940, 1950 và 1960; Các tác giả thuộc trƣờng phái này cho rằng, các khuôn mẫu xã hội nhƣ những ý tƣởng nhận đƣợc từ các đối tƣợng xã hội, có xu hƣớng quyết định các thái độ hoàn toàn có sẵn hay trở thành khuôn mẫu, có liên quan đến các giai cấp xã hội, các đảng phái 9 chính trị, các nhóm dân tộc. Các khuôn mẫu dân tộc có ảnh hƣởng quyết định tới những liên hệ giữa các dân tộc và tới ứng xử của mỗi nhóm dân tộc [78.

Ở đây, tác giả đã đề cao khuôn mẫu dân tộc hơn là xác định giá trị hiện hữu của tính cách dân tộc đối với một tộc ngƣời hay một nhóm ngƣời. Các nhà tâm lí học xã hội học nghiên cứu tính cách dân tộc dƣới góc độ thống kê học. Họ đƣa ra giả thuyết có nhiều nét cá tính trong mỗi nhóm dân tộc, đối lập với quan niệm tổng thể của các nhà nhân học và phân tâm học duy văn hóa (quan niệm có cá tính chung cho tất cả các thành viên của nhóm dân tộc, có tính đặc thù của nó). Từ đó, họ đề xƣớng ra khái niệm “cá tính hợp nhất” – nhấn mạnh ý tƣởng liên kết của nhiều nét cá tính [78.

Các tác giả này hợp nhất hay liên kết các nét cá tính lại với nhau, tuy nhiên trong thực tế có nhiều nét tính cách có tính đặc trƣng đặc biệt khác nhau nên không thể quy chúng về một sự liên kết đơn điệu đƣợc V.Ladanov, trong tác phẩm Ngƣời Nhật (1985), đã nhận định tính cách dân tộc là một thực tại khách quan và nó bộc lộ dƣới dạng hệ tính đặc trƣng. Những đặc điểm của tính cách dân tộc đƣợc hai ông phân loại theo nguyên tắc “cộng đồng tộc ngƣời – nhóm ngƣời – cá nhân” [78. Các nhà tâm lí học xã hội học đƣa ra hai cách tiếp cận tính cách của một nhóm xã hội từ góc độ khách thể và góc độ chủ thể. Họ xây dựng hai mô hình phân tích thống kê học về tính cách dân tộc: Mô hình khách thể (cá tính mô thức) và mô hình chủ thể (những khuôn mẫu dân tộc).

Hai nhà tâm lí học xã hội là Alex Inkeles và Danial Levinson đã xây dựng mô hình khách thể và sử dụng khái niệm “cá tính mô thức” để nghiên cứu những biểu hiện khách thể của cá tính dân tộc. Họ cho rằng tính cách dân tộc là toàn bộ nét cá tính và những mô hình ứng xử tƣơng đối ổn định tạo thành các phƣơng thức trong cƣ dân ngƣời lớn của một xã hội và quan niệm mỗi dân tộc đều có nhiều nét cá tính đặc thù, nhƣng để phân biệt tính cách dân tộc giữa các xã hội phải đƣợc dựa vào phƣơng thức phân bố những nét cá tính căn bản. Nghiên cứu của các tác giả này đã mang lại một nền tảng tâm lí xã hội học cho sự xác định khái niệm cá tính 10 dân tộc và mở ra những triển vọng mới trong nghiên cứu tính cách dân tộc của các xã hội hiện đại ngày nay. Trƣờng phái này đƣa ra hai loại khuôn mẫu dân tộc là khuôn mẫu bên ngoài (nhìn nhận tính cách dân tộc từ bên ngoài) và khuôn mẫu bên trong (nhìn nhận tính cách dân tộc từ bên trong).

Các khuôn mẫu dân tộc là những biểu tƣợng tinh thần tập thể có quan hệ với các nhóm dân tộc, đƣợc diễn đạt bằng lời hoặc những xét đoán khuôn mẫu; Các tác giả đồng thời đặt ra những trình độ phân tích khác nhau đối với mô hình chủ thể về cá tính dân tộc, đƣa ra nhiều phƣơng pháp nghiên cứu khuôn mẫu dân tộc. Đối với những khuôn mẫu tập thể lƣu hành trong các phƣơng tiện thông tin và truyền thông, họ sử dụng các phƣơng pháp phân tích về nội dung, còn đối với các khuôn mẫu cá nhân đƣợc các thành viên của nhóm lƣu hành và thể hiện thì họ sử dụng ba phƣơng pháp: phƣơng pháp danh mục về phẩm chất (D.Crown), phƣơng pháp đối chiếu (W.Cantrill) và phƣơng pháp các trƣờng ngữ nghĩa) (C. Những vấn đề bản sắc dân tộc, tính cách dân tộc cũng thu hút sự chú ý của nhiều nhà lí luận Mac xit.Kon cho rằng, nếu hiểutính cách dân tộc là một bản chất không thay đổi. Nó vốn sẵn trong tất cả mọi ngƣời của một dân tộc nhất định.

Bản chất ấy phân biệt họ với tất cả những nhóm tộc ngƣời khác và quyết định một cách kín đáo hành vi xã hội của họ, thì theo khoa học đó chỉ có trong huyền thoại. Tác giả đã phê phán cách nhìn nhận tính cách dân tộc nhƣ một cái gì đó bất biến, có sẵn. Nhƣ vậy, tác giả dã thừa nhận tính cách dân tộc không phải là một yếu tố tâm lý có sẵn nào của một dân tộc. Một nghiên cứu khác về tính cách dân tộc là nghiên cứu của X.Luree có quan điểm về vùng trung tâm của tinh thần dân tộc.

Điều này đã gây ra đƣợc sự chú ý và tạo ra tiền đề nghiên cứu liên ngành. Luree đề cập đến những vấn đề sau: – Định khu lòng tốt (Sự định vị nguồn gốc cái thiện). – Định khu ác độc (Sự định vị hình ảnh của cái ác – hình ảnh kẻ thù). 11 – Biểu tƣợng về cách thức hành động để lòng tốt chiến thắng độc ác [73.

Nhƣ vậy, phân tích trên cho thấy một số tác giả đồng nhất tính cách dân tộc với tính cách cá nhân dƣới sự phát triển nhân cách và các tác giả này đã chú trọng đến cách tiếp cận vấn đề trong nghiên cứu tính cách dân tộc. b) Những nghiên cứu về các điều kiện hình thành, các yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành tính cách dân tộc Một số tác giả quan tâm đến môi trƣờng tự nhiên và xem đó là nhân tố chủ yếu ảnh hƣởng đến quá trình hình thành tính cách dân tộc. Chẳng hạn, Herodot (khoảng 484 – 425 trƣớc Công nguyên) đƣợc coi là “ngƣời cha” của việc ghi chép sử học, dân tộc học. Ông đã giải thích những nét đặc trƣng văn hóa và tính cách của các dân tộc mà ông quan tâm bởi môi trƣờng tự nhiên xung quanh và so sánh giữa các dân tộc với nhau [73.

Tác giả chỉ quan tâm đến tính cách dân tộc gắn liền với môi trƣờng tự nhiên để từ đó so sánh giữa các dân tộc. Herodot chƣa thấy đƣợc có những tộc ngƣời cùng sống chung một môi trƣờng tự nhiên nhƣng tính cách dân tộc vẫn khác nhau. Hypocrate (460 – 377 trƣớc Công nguyên hoặc 356 trƣớc Công nguyên) đã cho rằng sự khác biệt về tâm lí giữa các dân tộc (hành vi, đạo lí, tập tục) đều có liên quan đến tự nhiên và khí hậu của từng nƣớc [46.