Tính Cách Người Khmer Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long: Nghiên Cứu và Phân Tích

Luận án tiến sĩ phân tích tính cách người khmer vùng đồng bằng sông cửu long, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Huỳnh Văn Chẩn
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Thanh Hương
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Tính Cách Người Khmer Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU VÀ BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. Lí do chọn đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 5. Giả thuyết khoa học
• 6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• 7. Phương pháp nghiên cứu
• 8. Đóng góp mới của luận án
• 9. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TÍNH CÁCH DÂN TỘC NGƯỜI KHMER VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 1.1. Tổng quan về các công trình nghiên cứu
• 1.2. Một số khái niệm cơ bản
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến tính cách dân tộc của người Khmer
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.3. Xử lý dữ liệu và cách đánh giá
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN MỘT SỐ TÍNH CÁCH CỦA NGƯỜI KHMER VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 3.1. Thực trạng một số tính cách người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến tính cách người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 3.3. Phân tích chân dung tính cách điển hình của người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 1. Kiến nghị
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tính Cách Người Khmer Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long

Nghiên cứu về tính cách người Khmer tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long là một lĩnh vực quan trọng trong tâm lý học dân tộc. Người Khmer, với nền văn hóa phong phú và đặc trưng, đã tạo nên những nét tính cách riêng biệt. Việc tìm hiểu những đặc điểm này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về họ mà còn góp phần vào việc xây dựng chính sách phát triển phù hợp.

1.1. Đặc Điểm Văn Hóa Của Người Khmer

Người Khmer có nền văn hóa đặc sắc, thể hiện qua phong tục tập quán và tín ngưỡng. Văn hóa người Khmer chủ yếu gắn liền với Phật giáo Tiểu thừa, ảnh hưởng sâu sắc đến tính cách và lối sống của họ.

1.2. Tính Cách Dân Tộc Và Ảnh Hưởng Của Nó

Tính cách dân tộc của người Khmer được hình thành từ nhiều yếu tố, bao gồm lịch sử, văn hóa và môi trường sống. Những yếu tố này tạo nên đặc điểm tính cách như sự cần cù, tôn trọng truyền thống và tính cộng đồng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Tính Cách Người Khmer

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về tính cách người Khmer, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc hiểu rõ và phân tích các yếu tố ảnh hưởng. Những vấn đề này có thể dẫn đến sự hiểu lầm và áp dụng sai chính sách đối với người Khmer.

2.1. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu Chuyên Sâu

Hiện nay, số lượng tài liệu nghiên cứu về tính cách người Khmer còn hạn chế. Điều này gây khó khăn trong việc tổng hợp và phân tích các đặc điểm tâm lý của họ.

2.2. Sự Khép Kín Trong Đời Sống Xã Hội

Người Khmer thường sống trong các cộng đồng khép kín, điều này làm cho việc tiếp cận và nghiên cứu trở nên khó khăn. Sự khép kín này cũng ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận các giá trị văn hóa mới.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tính Cách Người Khmer

Để nghiên cứu tính cách người Khmer, cần áp dụng các phương pháp khoa học đa dạng. Những phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy về tâm lý và hành vi của họ.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Bằng Bảng Hỏi

Sử dụng bảng hỏi để thu thập thông tin từ người Khmer là một phương pháp hiệu quả. Bảng hỏi giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tính cách và hành vi của họ.

3.2. Phương Pháp Quan Sát Và Phỏng Vấn

Quan sát và phỏng vấn sâu là những phương pháp quan trọng để hiểu rõ hơn về tính cách và lối sống của người Khmer. Những phương pháp này giúp thu thập thông tin chi tiết và phong phú.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tính Cách Người Khmer Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long

Kết quả nghiên cứu cho thấy tính cách người Khmer được thể hiện qua nhiều khía cạnh khác nhau. Những đặc điểm này không chỉ phản ánh bản sắc văn hóa mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển xã hội của họ.

4.1. Tính Báo Hiếu Và Tôn Sùng Phật Giáo

Tính báo hiếu và tôn sùng Phật giáo là hai trong số những tính cách nổi bật của người Khmer. Những giá trị này được thể hiện qua hành vi và cách ứng xử trong cộng đồng.

4.2. Tính Cộng Đồng Và Sự Gắn Kết

Tính cộng đồng là một đặc điểm quan trọng trong tính cách người Khmer. Họ thường có xu hướng gắn bó chặt chẽ với nhau, tạo thành một mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau trong cuộc sống.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Tính Cách Người Khmer

Nghiên cứu về tính cách người Khmer không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn thực tiễn. Những kết quả đạt được sẽ góp phần vào việc xây dựng chính sách phát triển phù hợp cho người Khmer tại Đồng bằng sông Cửu Long.

5.1. Đề Xuất Chính Sách Phát Triển

Cần có những chính sách phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội phù hợp với đặc điểm tính cách của người Khmer. Điều này sẽ giúp họ hòa nhập tốt hơn vào xã hội hiện đại.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Tính Cách Dân Tộc

Nghiên cứu về tính cách dân tộc nói chung và người Khmer nói riêng cần được tiếp tục mở rộng. Việc này sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng văn hóa và tâm lý của các dân tộc tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Tính cách người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long" được Huỳnh Văn Chẩn thực hiện dưới dạng Luận án Tiến sĩ Tâm lý học, chuyên ngành Tâm lý học chuyên ngành (mã số: 62.05), bảo vệ năm 2014 tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Thị Thanh Hương và PGS. Lã Thị Thu Thủy.

Về tính cấp thiết, Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với 54 dân tộc cùng sinh sống. Đồng bào Khmer cư trú tập trung chủ yếu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), chiếm vị trí thứ hai về dân số trong vùng với trên 1,3 triệu người (tương đương 6,36% dân số ĐBSCL và chiếm 97,2% tổng số người Khmer trên toàn quốc). Người Khmer tại ĐBSCL sở hữu lối sống, truyền thống văn hóa, phong tục tập quán và đời sống tâm linh gắn liền với Phật giáo Nam tông (Tiểu thừa). Trong thực tiễn thực thi các chủ trương, chính sách phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội, việc chưa nắm vững các đặc điểm tâm lý và tính cách đặc trưng của người Khmer đã dẫn đến một số tồn tại trong công tác quản lý xã hội và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: ngành Tâm lý học tại Việt Nam còn rất ít công trình nghiên cứu chuyên sâu về tâm lý dân tộc, đặc biệt thiếu vắng các nghiên cứu thực nghiệm có hệ thống về tính cách dân tộc của người Khmer tại ĐBSCL dưới góc độ Tâm lý học xã hội và Tâm lý học dân tộc.

Mục đích nghiên cứu của luận án là xây dựng cơ sở lý luận và khảo sát thực tiễn về tính cách người Khmer vùng ĐBSCL; chỉ rõ thực trạng biểu hiện qua ba mặt (nhận thức, xúc cảm, cách ứng xử) của ba tính cách tiêu biểu (tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo, tính cộng đồng) cùng các yếu tố ảnh hưởng; từ đó đề xuất các kiến nghị nhằm duy trì, củng cố và phát huy các nét tính cách tích cực phục vụ quản lý và phát triển xã hội.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể:

1. Hệ thống hóa và xác định cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu tính cách người Khmer vùng ĐBSCL (khái niệm cơ bản, biểu hiện, các yếu tố ảnh hưởng).
2. Khảo sát thực tiễn nhằm chỉ ra thực trạng biểu hiện của tính cách người Khmer vùng ĐBSCL và các yếu tố tác động đến các tính cách này.
3. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề xuất một số kiến nghị nhằm củng cố, duy trì và phát huy những tính cách tích cực của đồng bào Khmer vùng ĐBSCL.

Giả thuyết khoa học của đề tài gồm hai nội dung:

1. Các tính cách của người Khmer được biểu hiện đồng bộ trong nhận thức, xúc cảm và hành vi. Tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo và tính cộng đồng là những tính cách tiêu biểu của người Khmer, trong đó tính cộng đồng được thể hiện rõ nét nhất.
2. Tính cách người Khmer vùng ĐBSCL chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó yếu tố có tác động mạnh nhất trong các yếu tố được khảo sát là dư luận xã hội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng biểu hiện một số tính cách của người Khmer vùng ĐBSCL (tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo, tính cộng đồng) và các yếu tố ảnh hưởng.
• Khách thể nghiên cứu: Tổng số 548 người, bao gồm 498 người dân thuộc dân tộc Khmer ở các dòng họ khác nhau và 50 cán bộ quản lý thôn ấp, phum sóc.
• Phạm vi địa bàn: Khảo sát tại ba tỉnh tập trung đông đồng bào Khmer tại ĐBSCL gồm An Giang, Trà Vinh và Kiên Giang.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã điểm lại hệ thống tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến tính cách dân tộc và người Khmer:

Về các nghiên cứu quốc tế:

• Hướng tiếp cận triết học và nhân học về tính cách dân tộc: David Hume trong "Luận văn về bản chất con người" bàn về sự liên kết chính trị và ngôn ngữ dẫn đến sự tương đồng trong ứng xử; Immanuel Kant với Thuyết nhân chủng học phân chia các cấp độ tính cách (cá nhân, giới, sắc tộc/dân tộc, loài) và xem xét tính bẩm sinh hoặc tập nhiễm; Ilin trong "Con đường khôi phục tinh thần" gắn tính cách dân tộc với tinh thần yêu nước.
• Hướng tiếp cận tâm lý học xã hội và tâm lý học dân tộc: M. Steinthal tiếp cận "tâm hồn dân tộc" như cái chung của hoạt động bên trong; Wilhelm Wundt trong bộ công trình 20 tập "Tâm lý học dân tộc" xem biểu tượng chung thể hiện qua ngôn ngữ, huyền thoại và phong tục; Gustav Spet trong "Nhập môn tâm lí học tộc người" (1927) đưa ra khái niệm "kiểu loại" đặc trưng; Margaret Mead (1941-1947) khởi xướng trường phái duy văn hóa với mô hình "tính cách văn hóa" và "tính cách xã hội"; Julian Bromlej phân tích tính cách dân tộc qua năm nhóm quan hệ đời sống; Gregory Bateson (1942), Morris Ginsberg và Otto Klineberg tiếp cận liên ngành; Erich Fromm (1941) và David Riesman (1950 trong "Đám đông cô đơn") phân tích mô hình tính cách xã hội với ba kiểu cá tính (truyền thống, hướng nội, hướng ngoại); trường phái khuôn mẫu dân tộc với Alex Inkeles và Daniel Levinson đưa ra mô hình "cá tính mô thức"; V. Ladanov nghiên cứu người Nhật (1985); I. Kon và X. Luree phân tích cấu trúc tinh thần dân tộc.
• Hướng nghiên cứu điều kiện hình thành và yếu tố ảnh hưởng: Herodotus, Hippocrates, Montesquieu, Johann Gottfried Herder, Abram Kardiner, Geoffrey Gorer, S. Selepov (1973), N. Dzhandildin.
• Hướng nghiên cứu tính cách từng dân tộc cụ thể: N. Berdyaev/Beliaev (dân tộc Nga), Margaret Mead (dân tộc Mỹ, Anh, Nhật), Ruth Benedict (tác phẩm về Nhật Bản), Geoffrey Gorer (Nhật Bản 1946, Mỹ 1948, Anh 1955).

Về các nghiên cứu trong nước:

• Nghiên cứu biểu hiện và đặc điểm tính cách người Việt: Phan Kế Bính ("Việt Nam phong tục" 1913-1914), Đào Duy Anh ("Việt Nam văn hóa sử cương" 1943), Trần Trọng Kim ("Việt Nam sử lược"), Nguyễn Văn Huyên ("Góp phần nghiên cứu Văn hóa Việt Nam"), Bùi Quốc Châu (liệt kê 46 nét tính cách), Đỗ Long ("Tâm lí học dân tộc, nghiên cứu và thành tựu" 2001), Trần Hiệp (2000), nhóm tác giả công trình "Tâm lí cộng đồng làng và di sản" (1992), Phạm Bích Hợp ("Tâm lý học dân tộc tính cách và bản sắc" 1993), Vũ Dũng ("Tâm lí học dân tộc" 2009), A. Pazzi ("Người Việt kỳ diệu").
• Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến tính cách: Nguyễn Hồng Phong (1963), Đoàn Quốc Sĩ (1965), Sơn Nam (1969), Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng (1987), Trần Ngọc Thêm (1997, 2004), Ngô Văn Lệ (2003), Lê Sĩ Giáo (2006), Phan An (1980), Mạc Đường (1981), Trần Văn Vĩnh (2000), Công Kim Thắng (2000).
• Nghiên cứu về dân tộc Khmer và người Khmer vùng ĐBSCL: Georges Maspéro, nhóm tác giả Đại học Keio Nhật Bản (Ohashi Hisatoshi, Mikami Naomitsu, Phan An, Phan Thị Yến Tuyết - 2008), Vũ Dũng (Đề tài độc lập cấp Nhà nước 2005-2006), Lê Hương ("Người Việt gốc Miên" 1969), Huỳnh Thanh Quang (2011), Trần Văn Bổn (1999, 2002), Viện Văn Hóa tại TP.HCM (1988), Nguyễn Đăng Duy (1997), Trường Lưu (1993), Đinh Lê Thư (2005), Trịnh Đức Phong (2004), Hồ Trọng Hoài (2003), Huỳnh Lứa (1987), Phạm Thị Phương Hạnh (2011), Trần Dũng và Đặng Tấn Đức (2005), Võ Thanh Hùng (2010), Hoàng Túc (2011).

Khoảng trống luận án giải quyết: Phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây về người Khmer dừng lại ở phạm vi mô tả lịch sử, văn hóa, phong tục, nghi lễ tôn giáo hoặc khảo cứu dân tộc học thuần túy. Chưa có công trình nào phân tích có hệ thống cấu trúc tâm lý của tính cách dân tộc người Khmer ở ĐBSCL theo mô hình ba thành phần (nhận thức, xúc cảm, cách ứng xử), cũng như chưa tiến hành định lượng và đo lường thực nghiệm mức độ biểu hiện của ba nét tính cách (báo hiếu, tôn sùng Phật giáo, cộng đồng) gắn với các yếu tố tác động (dư luận xã hội, cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên các khái niệm nền tảng:

• Khái niệm tính cách: Là những đặc điểm tâm lý ổn định, bền vững, được hình thành trong quá trình sống, trên cơ sở hoạt động và giao tiếp của con người, tạo ra những đặc trưng riêng biệt của chủ thể và thể hiện qua nhận thức, xúc cảm và phương thức hành động, ứng xử điển hình của chủ thể.
• Khái niệm dân tộc: Tiếp cận theo định nghĩa của Vũ Dũng (2009), xác định dân tộc là cộng đồng người ổn định, mà những người đó ý thức rõ mình là thành viên của cộng đồng trên cơ sở những dấu hiệu chung được tiếp nhận như là những đặc trưng phân biệt dân tộc một cách hiển nhiên và bền vững (ở đây dùng chỉ tộc người trong một quốc gia đa dân tộc).
• Khái niệm tính cách dân tộc: Là những đặc điểm tâm lý bền vững của một dân tộc, được hình thành trong quá trình sống, trên cơ sở hoạt động và giao tiếp của dân tộc, tạo ra những đặc trưng riêng biệt và thể hiện qua nhận thức, xúc cảm và phương thức hành động, ứng xử điển hình của dân tộc đó.

Khung phân tích của luận án xác định:

• Cấu trúc ba mặt biểu hiện của tính cách: Nhận thức (sự hiểu biết, quan niệm), Xúc cảm (tình cảm, thái độ, niềm tin) và Cách ứng xử (hành vi, việc làm cụ thể trong đời sống).
• Hai tiêu chí đánh giá tính cách dân tộc: Tính bền vững (sự ổn định qua thời gian, lịch sử) và Tính phổ biến (mức độ biểu hiện đồng đều ở đa số thành viên cộng đồng).

Bốn nguyên tắc phương pháp luận chỉ đạo:

1. Nguyên tắc hoạt động: Tính cách dân tộc hình thành, phát triển và biểu hiện trong hoạt động thực tiễn.
2. Nguyên tắc hệ thống: Xem xét tính cách dân tộc trong tổng hòa các mối quan hệ kinh tế, văn hóa, lịch sử và xã hội.
3. Tiếp cận trên cơ sở lý luận của Tâm lý học xã hội và Tâm lý học dân tộc.
4. Tiếp cận khoa học liên ngành (kết hợp Xã hội học, Dân tộc học, Văn hóa học, Tôn giáo học).

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu lý luận và thống kê dân tộc học.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi (thiết kế thang đo Likert, kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha cho hệ thống bảng hỏi đo lường tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo và tính cộng đồng).
• Phương pháp quan sát thực địa tại các phum sóc, lễ hội và sinh hoạt chùa chiền.
• Phương pháp phỏng vấn sâu (sư sãi, người cao tuổi, cán bộ phum sóc).
• Phương pháp tọa đàm khoa học.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp (phân tích chân dung tính cách điển hình).
• Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng các đại lượng thống kê mô tả (Điểm trung bình - ĐTB, Độ lệch chuẩn - ĐLC), kiểm định sai biệt, hệ số tương quan Pearson ($r$) và phân tích hồi quy tuyến tính.

Cơ cấu dữ liệu khảo sát thực tế:

Nhóm khách thể	Số lượng mẫu	Tỷ lệ (%)	Địa bàn khảo sát
Người dân Khmer (các dòng họ)	498	90,88%	An Giang, Trà Vinh, Kiên Giang
Cán bộ quản lý phum sóc, thôn ấp	50	9,12%	An Giang, Trà Vinh, Kiên Giang
Tổng cộng	548	100%	3 tỉnh ĐBSCL

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận về tính cách dân tộc người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Chương 1 tập trung làm rõ hệ thống lý luận về tính cách và tính cách dân tộc, tổng quan lịch sử nghiên cứu, xác lập các định nghĩa công cụ và phân tích bối cảnh tự nhiên, xã hội tác động đến tính cách người Khmer ĐBSCL:

• Hệ thống hóa các quan điểm về bản chất tính cách dân tộc từ triết học đến tâm lý học xã hội hiện đại, khẳng định tính cách dân tộc không phải là bản chất trừu tượng bất biến mà là thuộc tính tâm lý xã hội được hình thành trong điều kiện lịch sử cụ thể.
• Phân tích điều kiện tự nhiên vùng ĐBSCL (vùng đất trũng, khí hậu nắng mưa hai mùa, hệ thống sông rạch, lịch sử hình thành văn hóa Óc Eo và sự cộng cư của các tộc người) chi phối phương thức sản xuất lúa nước và nếp sống cộng đồng.
• Luận giải ba tính cách tiêu biểu của người Khmer:
  1. Tính báo hiếu: Thể hiện qua đạo hiếu gia đình gắn liền với nghi lễ Phật giáo (tập tục thanh niên đi tu báo hiếu công ơn cha mẹ trước khi trưởng thành, nghi lễ tang ma, cúng dường tích phước cho ông bà tổ tiên).
  2. Tính tôn sùng Phật giáo: Thể hiện qua vị trí trung tâm của ngôi chùa trong đời sống tinh thần, niềm tin tuyệt đối vào luật nhân quả, giáo lý từ bi của Phật giáo Nam tông, sự kính trọng đặc biệt đối với sư sãi.
  3. Tính cộng đồng: Thể hiện qua sự gắn kết phum sóc, tính tương trợ giúp đỡ nhau trong lao động, đời sống sinh hoạt, cất nhà, cưới hỏi, lễ hội chung và tính cởi mở, hòa hợp với các dân tộc cùng cộng cư (Kinh, Hoa, Chăm).
• Xác định hai nhóm yếu tố xã hội tác động trực tiếp: Dư luận xã hội trong phum sóc và Cách thức tổ chức các hoạt động cộng đồng.

Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày toàn bộ tiến trình triển khai nghiên cứu thực nghiệm, thiết kế công cụ và quy chuẩn đánh giá:

• Quy trình tổ chức khảo sát: Gồm giai đoạn chuẩn bị, xây dựng phiếu điều tra, tiến hành điều tra thử nghiệm để chỉnh sửa bảng hỏi, sau đó khảo sát chính thức trên 548 khách thể tại An Giang, Trà Vinh và Kiên Giang.
• Xây dựng bảng hỏi và kiểm định độ tin cậy: Thang đo được thiết kế theo thang điểm phân cấp đo lường ba mặt nhận thức, cảm xúc, cách ứng xử của ba nét tính cách (Bảng 2.2 kiểm định hệ số tin cậy của công cụ đo).
• Phân loại đặc điểm nhân khẩu học của mẫu khảo sát (Bảng 2.1): Phân bố theo giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn (Tiểu học, THCS, THPT, TC-CĐ-ĐH), nghề nghiệp và địa bàn cư trú.
• Phương pháp phân chia mức độ đánh giá: Dựa trên Điểm trung bình (ĐTB) và Độ lệch chuẩn (ĐLC) chia thành các khoảng mức độ biểu hiện (Bảng 2.3).
• Thiết lập quy trình xử lý dữ liệu định lượng bằng phần mềm thống kê, áp dụng phép tính hệ số tương quan Pearson giữa các chiều kích tâm lý và phân tích hồi quy xác định mức độ tác động của dư luận xã hội và hoạt động cộng đồng.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu thực tiễn một số tính cách của người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Chương 3 trình bày toàn bộ kết quả phân tích số liệu thực nghiệm, kiểm định giả thuyết và phân tích chân dung tính cách:

1. Thực trạng biểu hiện tính báo hiếu:

• Về nhận thức: Người Khmer nhận thức sâu sắc về nghĩa vụ báo hiếu cha mẹ, tổ tiên (Bảng 3.1).
• Về xúc cảm: Biểu hiện lòng biết ơn, niềm tự hào và tình cảm kính trọng cha mẹ chiếm tỷ lệ cao (Biểu đồ 3.1).
• Về cách ứng xử: Thể hiện qua việc phụng dưỡng cha mẹ khi già yếu, phong tục đi tu báo hiếu của con trai và nghi thức cúng giỗ, lễ hội truyền thống (Bảng 3.2).
• So sánh các biến số: Có sự khác biệt nhất định giữa các nhóm tuổi, trình độ học vấn và khu vực cư trú (Bảng 3.3).
• Tương quan: Hệ số tương quan Pearson giữa nhận thức, cảm xúc và cách ứng xử thể hiện tính báo hiếu đạt mức tương quan thuận có ý nghĩa thống kê (Bảng 3.4).

2. Thực trạng biểu hiện tính tôn sùng Phật giáo:

• Về nhận thức: Nhận thức rõ ràng về giáo lý, điều răn và giá trị hướng thiện của Phật giáo Nam tông (Bảng 3.5).
• Về xúc cảm: Thể hiện niềm tin tuyệt đối, cảm xúc thiêng liêng, thanh thản khi đến chùa và kính trọng sư sãi (Biểu đồ 3.2).
• Về cách ứng xử: Tham gia đầy đủ các kỳ lễ hội tại chùa (Chôl Chnăm Thmây, Sen Đôlta, Ok Om Bok), cúng dường dâng cơm (Wên) cho sư sãi, tuân thủ luật tục tôn giáo (Bảng 3.6).
• So sánh biến số và tương quan: Kiểm định sai biệt theo biến số (Bảng 3.7) và tương quan Pearson giữa nhận thức, niềm tin, cảm xúc, cách ứng xử đối với Phật giáo (Bảng 3.8).

3. Thực trạng biểu hiện tính cộng đồng:

• Về nhận thức: Ý thức cao về sự cố kết phum sóc, trách nhiệm giúp đỡ láng giềng và duy trì sự hòa thuận (Bảng 3.9).
• Về xúc cảm: Tình cảm gắn bó với tập thể, tinh thần tương thân tương ái, niềm vui khi tham gia việc chung (Biểu đồ 3.3).
• Về cách ứng xử: Sẵn sàng tham gia các hoạt động đổi công, giúp đỡ khi có tang ma, cưới xin, xây dựng chùa chiền và các công trình dân sinh (Bảng 3.10).
• So sánh biến số và tương quan: Đánh giá theo nhân khẩu học (Bảng 3.11) và tương quan Pearson giữa nhận thức, cảm xúc, ứng xử trong tính cộng đồng (Bảng 3.12).

4. So sánh tổng hợp và phân tích yếu tố tác động:

• Bảng 3.13 tổng hợp điểm trung bình của ba tính cách cho thấy tính cộng đồng đạt điểm trung bình cao nhất, tiếp đến là tính tôn sùng Phật giáo và tính báo hiếu, khẳng định giả thuyết khoa học ban đầu.
• Phân tích tác động của dư luận xã hội (Bảng 3.14) cùng hệ số tương quan và hồi quy (Bảng 3.15) chứng minh dư luận xã hội trong phum sóc đóng vai trò là cơ chế tự giám sát, định hướng và điều chỉnh hành vi mạnh mẽ.
• Phân tích cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng (Bảng 3.16) và tương quan với các tính cách (Bảng 3.17).
• So sánh chỉ ra dư luận xã hội có mức độ ảnh hưởng lớn hơn so với cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng.
• Phân tích chân dung tính cách điển hình của người Khmer qua các nghiên cứu trường hợp (tr. 123-136) làm rõ sự hòa quyện giữa ba nét tính cách trong đời sống thường nhật.

Bảng tổng hợp hệ thống bảng số liệu và biểu đồ trong luận án:

Ký hiệu bảng/biểu	Tên bảng số liệu / Biểu đồ trong văn bản	Trang
Bảng 2.1	Một số đặc điểm của mẫu khảo sát chính thức là người Khmer tham gia trả lời bảng hỏi	71
Bảng 2.2	Độ tin cậy của hệ thống bảng hỏi đo biểu hiện tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo, tính cộng đồng của người Khmer	74
Bảng 2.3	Bảng phân chia các mức độ theo điểm trung bình và độ lệch chuẩn	77
Bảng 3.1	Tính báo hiếu của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở mặt nhận thức	79
Biểu đồ 3.1	Tính báo hiếu của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở mặt xúc cảm	83
Bảng 3.2	Tính báo hiếu của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở cách ứng xử	85
Bảng 3.3	Tính báo hiếu của người Khmer (so sánh theo các biến số)	88
Bảng 3.4	Hệ số tương quan Pearson giữa Nhận thức, Cảm xúc và Cách ứng xử thể hiện tính báo hiếu của người Khmer ở ĐBSCL	89
Bảng 3.5	Tính tôn sùng Phật giáo của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở mặt nhận thức	92
Biểu đồ 3.2	Tính tôn sùng Phật giáo của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở mặt xúc cảm	94
Bảng 3.6	Tính tôn sùng Phật giáo của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở cách ứng xử	97
Bảng 3.7	Tính tôn sùng Phật giáo của người Khmer (so sánh theo các biến số)	99
Bảng 3.8	Hệ số tương quan Pearson giữa Nhận thức, Niềm tin, Cảm xúc và Cách ứng xử đối với Phật giáo của người Khmer ở ĐBSCL	101
Bảng 3.9	Tính cộng đồng của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở mặt nhận thức	102
Biểu đồ 3.3	Tính cộng đồng của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở mặt xúc cảm	107
Bảng 3.10	Tính cộng đồng của người Khmer vùng ĐBSCL thể hiện ở cách ứng xử	110
Bảng 3.11	Tính cộng đồng của người Khmer (so sánh theo các biến số)	113
Bảng 3.12	Hệ số tương quan Pearson giữa nhận thức, cảm xúc và cách ứng xử thể hiện tính cộng đồng của người Khmer ở ĐBSCL	114
Bảng 3.13	Tổng hợp biểu hiện của ba tính cách được nghiên cứu (Điểm trung bình)	116
Bảng 3.14	Đánh giá của người Khmer về thực trạng dư luận xã hội đối với các hành vi xã hội	118
Bảng 3.15	Hệ số tương quan và hồi quy giữa dư luận xã hội và các tính cách	119
Bảng 3.16	Đánh giá của người Khmer về cách thức tổ chức các hoạt động cộng đồng của người Khmer	120
Bảng 3.17	Tương quan giữa cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng và các tính cách	121

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án bổ sung và hoàn thiện cơ sở lý luận của chuyên ngành Tâm lý học dân tộc thông qua việc xác lập các khái niệm công cụ: tính cách dân tộc, tính cách người Khmer.
• Luận án xác định cấu trúc ba mặt biểu hiện của tính cách người Khmer gồm nhận thức, xúc cảm và cách ứng xử; đồng thời xây dựng hai tiêu chí đánh giá tính cách dân tộc là tính bền vững và tính phổ biến, tạo khung tham chiếu cho các nghiên cứu tiếp theo.
• Luận án chỉ rõ cơ chế tác động của các yếu tố xã hội đối với sự hình thành và biến đổi tính cách dân tộc.

Về mặt thực tiễn:

• Luận án khẳng định tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo và tính cộng đồng là ba nét tính cách tiêu biểu của người Khmer vùng ĐBSCL; chứng minh bằng số liệu thực nghiệm rằng tính cộng đồng là nét tính cách thể hiện rõ nét nhất.
• Trong hai yếu tố tác động được nghiên cứu (dư luận xã hội và cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng), luận án chứng minh dư luận xã hội là yếu tố có mức độ ảnh hưởng lớn hơn đến các tính cách của người Khmer.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho các cơ quan Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương trong việc xây dựng, điều chỉnh chính sách dân tộc, nâng cao hiệu quả quản lý xã hội tại các phum sóc và phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc tại ĐBSCL.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Tăng cường tuyên truyền, vận động quần chúng phù hợp với đặc điểm tâm lý, tôn trọng và phát huy vai trò của thiết chế tôn giáo và sư sãi chùa Phật giáo Nam tông.
• Xây dựng và phát huy dư luận xã hội tích cực tại các phum sóc để định hướng hành vi, xóa bỏ các tập tục lạc hậu và nhân rộng các giá trị đạo đức truyền thống.
• Đổi mới phương thức tổ chức các hoạt động cộng đồng, gắn kết phong trào phát triển kinh tế - xã hội với các lễ hội truyền thống của đồng bào Khmer.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế nghiên cứu:

• Về nội dung: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu chuyên sâu ba nét tính cách tiêu biểu (tính báo hiếu, tính tôn sùng Phật giáo, tính cộng đồng) mà chưa bao quát toàn diện các nét tính cách khác của người Khmer.
• Về khách thể và địa bàn: Khảo sát thực nghiệm được giới hạn tại ba tỉnh An Giang, Trà Vinh và Kiên Giang trên quy mô mẫu 548 khách thể, chưa bao phủ toàn bộ các địa phương khác có đồng bào Khmer cư trú tại ĐBSCL (như Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Vĩnh Long).
• Về yếu tố ảnh hưởng: Mới tập trung lượng hóa và kiểm định hai yếu tố thực nghiệm là dư luận xã hội và cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng nghiên cứu các nét tính cách khác của người Khmer trong bối cảnh giao lưu tiếp biến văn hóa và phát triển kinh tế thị trường.
• Mở rộng quy mô mẫu khảo sát trên toàn bộ các tỉnh thành thuộc khu vực Tây Nam Bộ.
• Nghiên cứu sâu hơn các yếu tố tác động đa chiều khác như trình độ học vấn, truyền thông hiện đại và sự chuyển dịch cơ cấu nghề nghiệp.

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo về khung lý thuyết, công cụ đo lường và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm trong các lĩnh vực Tâm lý học chuyên ngành, Tâm lý học xã hội, Tâm lý học dân tộc, Dân tộc học và Xã hội học.
• Đối với các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Luận án cung cấp dữ liệu thực tế và luận cứ khoa học phục vụ công tác dân tộc, tôn giáo, quản lý an ninh trật tự xã hội tại vùng ĐBSCL.
• Phần đáng tham khảo nhất: Hệ thống bảng hỏi và phương pháp đo lường ba chiều kích (nhận thức, xúc cảm, ứng xử) ở Chương 2; kết quả phân tích tương quan Pearson, hồi quy và bảng tổng hợp biểu hiện ba nét tính cách ở Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Khách thể và địa bàn khảo sát thực tiễn của luận án được phân bổ như thế nào? Khảo sát thực tiễn được tiến hành trên 548 khách thể, bao gồm 498 người dân tộc Khmer thuộc các dòng họ khác nhau và 50 cán bộ quản lý thôn ấp, phum sóc. Địa bàn nghiên cứu tập trung tại ba tỉnh có đông đồng bào Khmer sinh sống ở ĐBSCL là An Giang, Trà Vinh và Kiên Giang.

2. Ba tính cách tiêu biểu của người Khmer vùng ĐBSCL được luận án tập trung làm rõ là gì? Luận án tập trung nghiên cứu ba nét tính cách: Tính báo hiếu, Tính tôn sùng Phật giáo và Tính cộng đồng. Cả ba tính cách này đều được đo lường thực nghiệm qua ba mặt: nhận thức, xúc cảm và cách ứng xử.

3. Trong ba tính cách được nghiên cứu, tính cách nào biểu hiện rõ nét nhất? Theo kết quả khảo sát thực tiễn tổng hợp tại Bảng 3.13 (trang 116), tính cộng đồng là nét tính cách đạt điểm trung bình cao nhất và được biểu hiện rõ nét nhất ở người Khmer vùng ĐBSCL, đúng với giả thuyết khoa học ban đầu đã đặt ra.

4. Cấu trúc biểu hiện và tiêu chí đánh giá tính cách dân tộc của luận án gồm những gì? Cấu trúc biểu hiện của tính cách dân tộc gồm ba mặt thống nhất: nhận thức, xúc cảm và phương thức hành động/cách ứng xử điển hình. Tiêu chí đánh giá tính cách dân tộc gồm hai tiêu chí cơ bản: tính bền vững và tính phổ biến.

5. Yếu tố nào ảnh hưởng nhiều hơn đến tính cách của người Khmer vùng ĐBSCL trong số các yếu tố được kiểm định? Trong hai yếu tố tác động được lượng hóa và kiểm định tương quan/hồi quy (dư luận xã hội và cách thức tổ chức hoạt động cộng đồng), kết quả nghiên cứu xác định dư luận xã hội là yếu tố có mức độ ảnh hưởng lớn hơn đối với tính cách của người Khmer.

Kết luận

Luận án của Huỳnh Văn Chẩn là công trình nghiên cứu chuyên ngành Tâm lý học về tính cách người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, xác lập cấu trúc ba thành phần của tính cách dân tộc và kiểm chứng thực nghiệm trên 548 khách thể tại An Giang, Trà Vinh và Kiên Giang. Kết quả nghiên cứu khẳng định tính cộng đồng, tính tôn sùng Phật giáo và tính báo hiếu là ba nét tính cách đặc trưng, trong đó tính cộng đồng thể hiện đậm nét nhất và dư luận xã hội giữ vai trò chi phối mạnh mẽ nhất. Công trình cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ công tác quản lý xã hội và thực thi chính sách đoàn kết dân tộc tại khu vực Tây Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho những nghiên cứu duy văn hóa về tính cách dân tộc J. Bromlej đƣa ra quan điểm, tính cách dân tộc là đối tƣợng đặc biệt của tâm lí học dân tộc. Tính cách cộng đồng dân tộc bao gồm những đặc điểm, thuộc tính mà nó phản ánh ở những phƣơng diện sau: Quan hệ chung nhất với thế giới xung quanh, với những sự kiện xã hội – chính trị; Quan hệ với lao động, với các hoạt động xã hội – lao động; Quan hệ với các dân tộc khác; Quan hệ của những thành viên cộng đồng dân tộc và những ngƣời đại diện cho dân tộc; Quan hệ với những hiện vật, đồ dùng hàng ngày [46. Ông nhấn mạnh các mối quan hệ đƣợc tính cách dân tộc phản ánh nhƣ là một yếu tố dẫn đến sự hình thành tính cách dân tộc, tuy nhiên tác giả chƣa hệ thống hóa lại để làm nổi bật các nét tính cách của dân tộc.

Nhƣ vậy, theo tác giả này thì tính cách dân tộc đƣợc thể hiện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống con ngƣời, đây là cách tiếp cận khá gần gủi với tâm lý học dân tộc Năm 1942, nghiên cứu của G. Batason ủng hộ cho khuynh hƣớng nghiên cứu tính cách dân tộc theo phƣơng pháp tiếp cận liên ngành và thiết lập một khoa học về tính cách dân tộc [16. Công trình nghiên cứu này kết hợp với các công trình nghiên cứu của Morris Ginberg và Oa Klineberg nhằm xây dựng một phƣơng pháp nghiên cứu liên ngành, khoa học và mới mẻ về tính cách dân tộc. Tuy nhiên, các nghiên cứu này lại mang tính kinh nghiệm nhiều là xây dựng 8 một lý thuyết mang tính hàn lâm về lý luận liên quan đến tính cách dân tộc.

Hai tác giả là Erich Fromm và David Riesman ( 1941) đã đƣa ra mô hình về “tính cách xã hội”. Ở đây, các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của các nhân tố xã hội – lịch sử và vai trò của các nhân tố xã hội – kinh tế trong sự hình thành cá tính tập thể trong xã hội. Tính cách tập thể mà các tác giả này nói tới là biểu hiện quan trọng của tính cách dân tộc. Erich Fromm (1941) là ngƣời đã áp dụng khái niệm tính cách xã hội để chỉ đặc điểm tâm lý cơ bản của các cá nhân tham gia cùng một văn hóa.

Tác giả giải thích sự thống nhất của ý thức xã hội bằng tính cách xã hội: “Để đảm bảo sự vận hành suôn sẻ của một xã hội nhất định, các thành viên của nó phải đạt tới một kiểu tính cách khiến cho họ muốn hành động với tƣ cách là thành viên của xã hội ấy hay của giai cấp nhất định”. Theo nghĩa này, tác giả đã xem tính cách xã hội tạo ra một tập hợp những nét cá tính và những giá trị văn hóa, đƣợc thành viên của nhóm nhập tâm, mà tác giả chƣa tách rõ tính cách xã hội và tính cách dân tộc. David Riesman nhà nghiên cứu ngƣời Mỹ đã có cách tiếp cận xã hội – lịch sử về tính cách dân tộc Trong tác phẩm “Đám đông cô đơn” (1950), D.Riesman đã dùng thuật ngữ “tính cách dân tộc” để chỉ tất cả các thành tố của cá tính mà các cá nhân đạt tới nhờ quá trình tập luyện trong cuộc đời và đóng một vai trò quyết định trong sự duy trì các cấu trúc xã hội. Tác giả phân biệt ba kiểu tính cách xã hội chủ yếu, mỗi kiểu tính cách xã hội quy định một kiểu xã hội, một kiểu cá tính: cá tính truyền thống, cá tính hƣớng nội và cá tính hƣớng ngoại [78.

Nhƣ vậy, tác giả thông qua tính cách xã hội để đề cập đến tính cách dân tộc và chỉ ra vai trò của tính cách dân tộc quy định kiểu xã hội. Có thể nói tác giả đã nhấn mạnh vấn đề kiểu xã hội và kiểu cá tính khi đề cập đến tính cách dân tộc. Trƣờng phái nghiên cứu về những hình ảnh dân tộc và “khuôn mẫu dân tộc” có sự phát triển đáng kể vào những năm 1940, 1950 và 1960; Các tác giả thuộc trƣờng phái này cho rằng, các khuôn mẫu xã hội nhƣ những ý tƣởng nhận đƣợc từ các đối tƣợng xã hội, có xu hƣớng quyết định các thái độ hoàn toàn có sẵn hay trở thành khuôn mẫu, có liên quan đến các giai cấp xã hội, các đảng phái 9 chính trị, các nhóm dân tộc. Các khuôn mẫu dân tộc có ảnh hƣởng quyết định tới những liên hệ giữa các dân tộc và tới ứng xử của mỗi nhóm dân tộc [78.

Ở đây, tác giả đã đề cao khuôn mẫu dân tộc hơn là xác định giá trị hiện hữu của tính cách dân tộc đối với một tộc ngƣời hay một nhóm ngƣời. Các nhà tâm lí học xã hội học nghiên cứu tính cách dân tộc dƣới góc độ thống kê học. Họ đƣa ra giả thuyết có nhiều nét cá tính trong mỗi nhóm dân tộc, đối lập với quan niệm tổng thể của các nhà nhân học và phân tâm học duy văn hóa (quan niệm có cá tính chung cho tất cả các thành viên của nhóm dân tộc, có tính đặc thù của nó). Từ đó, họ đề xƣớng ra khái niệm “cá tính hợp nhất” – nhấn mạnh ý tƣởng liên kết của nhiều nét cá tính [78.

Các tác giả này hợp nhất hay liên kết các nét cá tính lại với nhau, tuy nhiên trong thực tế có nhiều nét tính cách có tính đặc trƣng đặc biệt khác nhau nên không thể quy chúng về một sự liên kết đơn điệu đƣợc V.Ladanov, trong tác phẩm Ngƣời Nhật (1985), đã nhận định tính cách dân tộc là một thực tại khách quan và nó bộc lộ dƣới dạng hệ tính đặc trƣng. Những đặc điểm của tính cách dân tộc đƣợc hai ông phân loại theo nguyên tắc “cộng đồng tộc ngƣời – nhóm ngƣời – cá nhân” [78. Các nhà tâm lí học xã hội học đƣa ra hai cách tiếp cận tính cách của một nhóm xã hội từ góc độ khách thể và góc độ chủ thể. Họ xây dựng hai mô hình phân tích thống kê học về tính cách dân tộc: Mô hình khách thể (cá tính mô thức) và mô hình chủ thể (những khuôn mẫu dân tộc).

Hai nhà tâm lí học xã hội là Alex Inkeles và Danial Levinson đã xây dựng mô hình khách thể và sử dụng khái niệm “cá tính mô thức” để nghiên cứu những biểu hiện khách thể của cá tính dân tộc. Họ cho rằng tính cách dân tộc là toàn bộ nét cá tính và những mô hình ứng xử tƣơng đối ổn định tạo thành các phƣơng thức trong cƣ dân ngƣời lớn của một xã hội và quan niệm mỗi dân tộc đều có nhiều nét cá tính đặc thù, nhƣng để phân biệt tính cách dân tộc giữa các xã hội phải đƣợc dựa vào phƣơng thức phân bố những nét cá tính căn bản. Nghiên cứu của các tác giả này đã mang lại một nền tảng tâm lí xã hội học cho sự xác định khái niệm cá tính 10 dân tộc và mở ra những triển vọng mới trong nghiên cứu tính cách dân tộc của các xã hội hiện đại ngày nay. Trƣờng phái này đƣa ra hai loại khuôn mẫu dân tộc là khuôn mẫu bên ngoài (nhìn nhận tính cách dân tộc từ bên ngoài) và khuôn mẫu bên trong (nhìn nhận tính cách dân tộc từ bên trong).

Các khuôn mẫu dân tộc là những biểu tƣợng tinh thần tập thể có quan hệ với các nhóm dân tộc, đƣợc diễn đạt bằng lời hoặc những xét đoán khuôn mẫu; Các tác giả đồng thời đặt ra những trình độ phân tích khác nhau đối với mô hình chủ thể về cá tính dân tộc, đƣa ra nhiều phƣơng pháp nghiên cứu khuôn mẫu dân tộc. Đối với những khuôn mẫu tập thể lƣu hành trong các phƣơng tiện thông tin và truyền thông, họ sử dụng các phƣơng pháp phân tích về nội dung, còn đối với các khuôn mẫu cá nhân đƣợc các thành viên của nhóm lƣu hành và thể hiện thì họ sử dụng ba phƣơng pháp: phƣơng pháp danh mục về phẩm chất (D.Crown), phƣơng pháp đối chiếu (W.Cantrill) và phƣơng pháp các trƣờng ngữ nghĩa) (C. Những vấn đề bản sắc dân tộc, tính cách dân tộc cũng thu hút sự chú ý của nhiều nhà lí luận Mac xit.Kon cho rằng, nếu hiểutính cách dân tộc là một bản chất không thay đổi. Nó vốn sẵn trong tất cả mọi ngƣời của một dân tộc nhất định.

Bản chất ấy phân biệt họ với tất cả những nhóm tộc ngƣời khác và quyết định một cách kín đáo hành vi xã hội của họ, thì theo khoa học đó chỉ có trong huyền thoại. Tác giả đã phê phán cách nhìn nhận tính cách dân tộc nhƣ một cái gì đó bất biến, có sẵn. Nhƣ vậy, tác giả dã thừa nhận tính cách dân tộc không phải là một yếu tố tâm lý có sẵn nào của một dân tộc. Một nghiên cứu khác về tính cách dân tộc là nghiên cứu của X.Luree có quan điểm về vùng trung tâm của tinh thần dân tộc.

Điều này đã gây ra đƣợc sự chú ý và tạo ra tiền đề nghiên cứu liên ngành. Luree đề cập đến những vấn đề sau: – Định khu lòng tốt (Sự định vị nguồn gốc cái thiện). – Định khu ác độc (Sự định vị hình ảnh của cái ác – hình ảnh kẻ thù). 11 – Biểu tƣợng về cách thức hành động để lòng tốt chiến thắng độc ác [73.

Nhƣ vậy, phân tích trên cho thấy một số tác giả đồng nhất tính cách dân tộc với tính cách cá nhân dƣới sự phát triển nhân cách và các tác giả này đã chú trọng đến cách tiếp cận vấn đề trong nghiên cứu tính cách dân tộc. b) Những nghiên cứu về các điều kiện hình thành, các yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành tính cách dân tộc Một số tác giả quan tâm đến môi trƣờng tự nhiên và xem đó là nhân tố chủ yếu ảnh hƣởng đến quá trình hình thành tính cách dân tộc. Chẳng hạn, Herodot (khoảng 484 – 425 trƣớc Công nguyên) đƣợc coi là “ngƣời cha” của việc ghi chép sử học, dân tộc học. Ông đã giải thích những nét đặc trƣng văn hóa và tính cách của các dân tộc mà ông quan tâm bởi môi trƣờng tự nhiên xung quanh và so sánh giữa các dân tộc với nhau [73.

Tác giả chỉ quan tâm đến tính cách dân tộc gắn liền với môi trƣờng tự nhiên để từ đó so sánh giữa các dân tộc. Herodot chƣa thấy đƣợc có những tộc ngƣời cùng sống chung một môi trƣờng tự nhiên nhƣng tính cách dân tộc vẫn khác nhau. Hypocrate (460 – 377 trƣớc Công nguyên hoặc 356 trƣớc Công nguyên) đã cho rằng sự khác biệt về tâm lí giữa các dân tộc (hành vi, đạo lí, tập tục) đều có liên quan đến tự nhiên và khí hậu của từng nƣớc [46.