Chương 1: Tong quan về dé tài và địa bàn nghiên cứu. Chương 2: Vai trò, chức năng của nhà Gươi với cộng đồng người Co-tu tại địa bàn nghiên cứu. Chương 3: Các thành tố văn hóa truyén thống liên quan đến nhà Gươi ở bản Kănđone, huyện Kaluem, tinh Xêkong, Lào. Chương 4: Biến đổi văn hóa qua ngôi nhà Guol của người Co-tu ở ban Kandone, huyện Kaluem, tinh Xêkong, Lào.
Chuong 1: TONG QUAN VE DE TAI VA DIA BAN NGHIEN CUU 1. Cac van dé ly luan 1. Téng quan tinh hình nghiên cứu 1. Những công trình nghiên cứu cua tac gia quốc tế và tác giả Việt Nam Các công trình nghiên cứu của các tác giả quốc tế và tác giả Việt Nam về người Cơ-tu nói chung, nhà Gươi của người Cơ-tu nói riêng khá đa dạng, tập trung chủ yếu trên các khía cạnh sau: Thứ nhất, nghiên cứu về vai trò và chức năng của nhà Guol trong đời sống cộng đồng người Cơ-tu.
Cuốn sách Góp phần tìm hiểu văn hóa Co-tu của tác giả Lưu Hùng là một công trình nghiên cứu tổng quan và tiêu biéu về văn hóa tộc người Co-tu [Š tr]. Trong công trình này, tác giả nghiên cứu các khía cạnh văn hóa liên quan tới lịch sử tộc người, làng va nhà cửa, họ hang va hôn nhân, phương thức kiếm sống, phong tục trong chu kỳ đời người và tín ngưỡng, tôn giáo. 11 Mặc dù nhà Gươi không phải đối tượng nghiên cứu chính nhưng đã được đề cập tới đưới góc độ vai trò của thiết chế cộng đồng đối với đời sống của người dân Cơ-tu. Trong đó, tác giả đã làm nỗi bật lên vai trò của nhà Guol là nơi tiếp đón khách, là nơi làm chỗ ngủ của nam thanh thiếu niên trong nhà, là nơi “già làng” đàm đạo công việc và là nơi diễn ra những lễ cúng tập thé hay nói cách khác là nơi hành lễ theo tín ngưỡng cổ truyền.
Thứ hai, nghiên cứu về kiến trúc của nhà Gươi, so sánh với kiến trúc nhà cộng đồng với một số dân tộc khác, so sánh sự biến đồi trong cau trúc nhà Gươi giữa truyền thống và hiện đại: Trong cuốn Nhà Gươi của người Co-tu của tác giả Dinh Hồng Hải, nhà Gươi của người Cơ-tu được nghiên cứu khá sâu sắc và khá phổ biến kiến trúc bản địa của nó, nhà Guol trong đời sống văn hóa của người Co-tu, nhà Gươi trong quá trình hình thành và phát triển của ngôi nhà công cộng ở Đông Nam A, ngôn ngữ tạo hình của người Co-tu qua ngôi nhà Guol và sự biến đổi của ngôn ngữ tạo hình Co-tu trong xã hội hiện đại [3]. Vì vậy đó là một tài liệu quan trọng được đáp ứng các yêu cầu về việc nghiên cứu. Nhà Guol được nghiên cứu khá phô biến nhờ vào kiến trúc bản địa độc đáo của nó. Tác giả Nguyễn Ngọc Tùng và Hirohide Kobayashi trong bài viết Building Technique for Designing and Constructing Traditional Community Houses of Katu Ethnic Minorities in Central Vietnam (tạm dich Kỹ thuật xây dung dé thiét ké va xây dựng Nhà cộng đồng truyền thống của các dân tộc thiểu số Katu ở Miễn Trung Việt Nam) là công trình nghiên cứu khá chỉ tiết về kiến trúc nhà Gươi của người Cơ-tu tại miền trung Việt Nam [18 trị.
Kết quả nghiên cứu cho thấy nhà Guol là một sản phẩm trí tuệ của người Cơ-tu dựa trên những tri thức về kiến trúc xây dựng và kết hợp với các nguồn nguyên vật liệu từ thiên nhiên. Điểm độc đáo trong cách thức xây dựng ngôi nhà Guol là việc sử dụng đơn vị đo bằng gang bàn tay để tính toán. Trong bài viết 12 Body-based units of measurement for building Katu community houses in Central Vietnam (tạm dịch Don vi do lường đựa trên cơ sở dé xây dựng nha cộng dong của người Co-tu ở miễn trung Việt Nam) của cùng nhóm tác giả, cho thấy người Katu sử dụng 17 loại đơn vị đo lường cơ bản dựa trên cơ thê người dé thiết kế và xây dựng nên nha Guol [20]. Trong đó, đo lường bang tay bằng cách quy đổi kích thước với các bộ phận ngón tay, gang tay, cánh tay, sai tay là phô biến nhất.
Cùng với kỹ thuật độc đáo đó, kết hợp với các vật liệu xây dựng từ tự nhiên như gỗ bản địa, nguồn nhân lực dồi dào và kinh nghiệm, tri thức trong việc xây dựng được truyền đi trong nhiều thế hệ đã tạo ra một công trình nhà Gươi không chỉ có giá trị biểu tượng mà còn có giá trị rat lớn về tinh thần đối với cộng đồng. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nguồn tài nguyên rừng bị hạn chế, sự thay đổi trong lối sống, kiêu nhà ở và các vấn đề liên quan khác dẫn tới những biến đổi trong cấu trúc của ngôi nhà Guol thời hiện dai. Nhóm tác giả Hirohide Kobayashi, Trương Hoàng Phương, Nguyễn Ngọc Tùng và các cộng sự (2020) trong bài viết Phục dụng nhà cộng đồng truyền thông dân tộc Katu có sự tham gia của cộng đồng tại thôn A Ka, xã Thượng Quảng, huyện Nam Đông đã trình bày dự án phục dựng nhà cộng đồng truyền thống của dân tộc Cơ-tu hay còn gọi là nhà Guol kéo dai trong hơn 2 năm (2016 — 2018) với sự tài trợ và giúp đỡ của Dai hoc Kyoto, Nhật Ban [8]. Nội dung của công trình này làm rõ những van đề kỹ thuật và vai trò của cộng đồng trong việc phục dựng nhà Gươi của người Cơ-tu.
Công trình phân tích khá chi tiết về từng bước phục dựng ngôi nhà Gươi, các kỹ thuật xây dựng truyền thống, có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo tồn và nhân rộng các tri thức bản địa tới các cộng đồng người Co-tu khác trên địa bàn. Trong bài viết Bảo tôn, phát huy các giá trị văn hóa của người Cơ-tu trong xây dựng bản/làng và nhà ở (trường hợp thôn AGrong, xã Atiéng, 13 huyện Tây Giang, tinh Quảng Nam), tác giả Pham Văn Lợi đã tiếp cận nghiên cứu ở góc độ tông quát, khai thác các giá trị văn hóa của người Cơ-tu [6]. Kết quả nghiên cứu cho thấy, từ năm 2005 tới năm 2019, cộng đồng người Cơ-tu tại thon AGrồng, xã Atiêng, huyện Tây Giang, tinh Quảng Nam đã có nhiều biến đổi trên các khía cạnh văn hóa, mà nguyên nhân là do tác động của quá trình hình thành và phát triển trung tâm hành chính của huyện. Nghiên cứu ở khía cạnh cụ thé trong quá trình xây dựng nhà Guol, tác giả Nguyễn Công Trường trong bài viết Tri thức địa phương của người Co-tu trong khai thác và sw dụng thực vật rừng đã cho thấy cach mà người Co-tu sử dụng thực vật phục vụ cho việc xây dựng nhà Gươi cũng như đời song hang ngày [10].
Tác giả đã cho thấy người Cơ-tu trải qua hang trăm năm chung sống hòa hợp với thiên nhiên, đã biết khai thác và sử dụng nguồn lợi từ thiên nhiên, cụ thé là các loại thực vật dé làm thức ăn, làm thuốc va dựng nhà. Trong việc xây dựng nhà ở nói chung và nhà Gươi nói riêng, việc lựa chọn vật liệu xây dựng rất quan trọng vì nó liên quan tới độ bền của công trình. Người Cơ-tu sinh sống dọc theo dãy Trường Sơn của Việt Nam chọn các loại gỗ như lõi cây sến, lim, kền kén dé xây dựng nhà Guol vì gỗ nay cứng và có tính chịu lực tốt. Việc khai thác cũng được tiễn hành theo mùa, ví dụ gỗ phải được lấy vào mùa thu hoặc mùa đông vì khi đó thời tiết khô, gỗ sẽ không bị am mốc và không bị mối mọt phá hủy.
Không chỉ khai thác theo mùa mà kinh nghiệm chọn gỗ dé xây dựng cũng có những chú ý riêng. Việc lựa chọn gỗ để dựng cột nhà khác với chọn gỗ dé làm xà nhà. Đồng thời các loại lá để lợp mái sau khi được thu lượm cũng phải qua một công đoạn xử lý. Tất cả những điều đó cho thấy cộng đồng ngường Co-tu nói chung và người Co-tu sinh sống tại dãy Trường Sơn nói riêng trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, đã sở hữu những tri thức bản địa phong phú, giàu có, góp phần làm tăng giá trị của ngôi nhà Gươi.
14 Đi vào chỉ tiết, các công trình nghiên cứu về người Co-tu và nhà Guol của người Cơ-tu tại Lào nói chung và huyện Kaluem, tỉnh Xêkong nói riêng còn khá ít. Trong công trình People, Livelihoods and Development in the Xekong River Basin of Laos (tam dich: Con người, sinh kế và phát triển ở lưu vực sông Xekong cua Lào), tác giả lan G. Baird và Bruce Shoemaker nghiên cứu tổng hợp về các tộc người đang sinh sống dọc theo sông Xêkong của tỉnh Xêkong, Lào trên các khía cạnh: Lịch sử hình thành tộc người; Nông nghiệp và sinh kế; Rừng và sinh kế; Da dang tài nguyên sinh vật và tài nguyên thiên nhiên; Cơ sở kỹ thuật hạ tầng của đời sống tộc người; Nhà ở và nhà cộng đồng. Do là tộc người sinh sống chủ yếu ở các huyện của tỉnh Xêkong, Lào nên người Cơ-tu được nghiên cứu chính với phần lớn dung lượng.
Các tác giả đã vẽ một bức tranh đầy đủ về đời sống sinh kế hiện nay của tộc người Cơ-tu tại tỉnh Xêkong [16]. Đối với nhà ở nói chung và nhà Guol nói riêng, công trình nghiên cứu cho thấy vì những tác động của chiến tranh và lịch sử sinh kế của tộc người mà cho tới nay, các ngôi nhà Gươi của tộc người Cơ-tu đều là phục dựng lại, ngôi nhà Guol có tuổi đời lâu nhất là của bản Ngkriang, huyện Kaluem. Tuy nhiên, mặc dù được xây dựng lại nhưng kiến trúc của các ngôi nhà Gươi theo người dân trong ban khang định vẫn được xây dựng và giữ gin theo kinh nghiệm truyền thống của tộc người. Nghệ thuật điêu khắc gỗ là giá trị nổi bật trong xây dựng và tranh trí ngôi nhà Guol, thé hiện đời sống tín ngưỡng và tinh thần phong phú của tộc người.
Công trình Belief and Practice in Katu Agriculture (tạm dịch là Niềm tin và thực hành trong nông nghiệp của người Cơ-tu) của nhóm tác giả Sulavan, K. Costello đã nghiên cứu về tộc người Katu tại 3 huyện của tỉnh Xêkong trong canh tác nông nghiệp [17]. Kết quả 15 của nghiên cứu cho thấy, cũng giống như những tộc người khác, người Cơ-tu có những niềm tin mãnh liệt vào thần linh, thần lúa gạo. Để tỏ lòng tôn kính và biết ơn tới các thần linh, các nghi lễ đặc biệt được coi trọng, như lễ đâm trâu hay lễ mừng lúa mới.
Trong các nghi lễ này, không thể không nhắc tới vai trò của không gian diễn ra lễ hội cũng như thực hành nghi lễ - nhà Guol. Người Cơ-tu tại địa bàn nghiên cứu tin rằng, nhà Gươi là không gian linh thiêng, kết nối giữa con người với các thần linh.