MỞ ĐẦU Nông nghiệp giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế của Việt Nam, với hai lĩnh vực song hành là trồng trọt và chăn nuôi. Tuy nhiên, ngành chăn nuôi của Việt Nam đang phụ thuộc quá nhiều vào nhập khẩu thức ăn chăn nuôi dẫn đến việc giá thành sản xuất cao hơn giá thị trường. Trong chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2020 và tầm nhìn tới năm 2030 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đề ra, mục tiêu đưa chăn nuôi thành ngành sản xuất chính, chiếm tỷ trọng trên 42% trong cơ cấu giá trị ngành nông nghiệp. Để đạt được mục tiêu này, các địa phương cần xây dựng, phát triển các vùng nguyên liệu gia súc chăn nuôi ổn định, bền vững.
Miền núi phía Bắc là vùng lãnh thổ rộng lớn, địa hình bị chia cắt nhiều, đất canh tác chủ yếu là đất dốc. Khí hậu của vùng mang đặc điểm nhiệt đới ẩm gió mùa, có mùa đông khô lạnh, lại chịu ảnh hưởng sâu sắc của địa hình vùng núi. Mặc dù gặp rất nhiều khó khăn trong sản xuất nông lâm nghiệp nhưng là vùng có điều kiện thuận lợi phát triển nền nông nghiệp đa dạng. Chăn nuôi đại gia súc là nghề truyền thống lâu đời của nông dân Việt Nam nói chung và của người dân vùng miền núi phía Bắc nói riêng.
Theo số liệu thống kê, hiện nay, vùng miền núi phía Bắc có tổng đàn trâu bò trên 2,5 triệu con, chiếm khoảng 60% đàn trâu và 20% đàn bò cả nước. Tuy là vùng có nhiều lợi thế, song chăn nuôi đại gia súc ở vùng miền núi phía Bắc phát triển còn chậm, nhỏ lẻ, phân tán; hiệu quả không cao, thiếu bền vững. Một trong những nguyên nhân của tình trạng trên đó là đầu tư sản xuất, chế biến thức ăn thô xanh cho vật nuôi chưa được quan tâm đúng mức, nguồn thức ăn chủ yếu là tận dụng cỏ tự nhiên gắn với phương thức chăn thả tự do. Nhiều nơi xảy ra tình trạng trong mùa mưa dư thừa thức ăn nhưng vào các tháng mùa đông khô, lạnh thức ăn thô xanh thiếu hụt trầm trọng, kéo dài dẫn đến tình trạng gia súc bị chết vì đói và lạnh.
Hà Giang là tỉnh thuộc vùng Trung du Miền núi Bắc Bộ, với diện tích tự nhiên là 7.929,48km, cách Hà Nội 320km tính từ trung tâm của tỉnh. Hà Giang có địa hình phức tạp, có nhiều dãy núi cao hiểm trở, gây khó khăn cho việc đầu tư cơ sở hạ tầng, giao thông, thủy lợi. Kinh tế của tỉnh chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Những năm gần đây, việc phát triển chăn nuôi gia súc là một trong những chương trình kinh tế được tỉnh hết sức chú trọng, coi đó là một trong những giải pháp xóa 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đói giảm nghèo bền vững.
Chăn nuôi gia súc không chỉ là nguồn cung cấp thực phẩm chính cho con người, mà còn là nguồn sức kéo, nguồn phân bón hữu cơ, nguồn nguyên liệu cho công nghiệp chế biến; làm cân bằng môi trường sinh thái do tận dụng các phụ phẩm của ngành trồng trọt và của các ngành sản xuất khác tạo ra. Tỷ trọng chăn nuôi trong cơ cấu sản xuất nông lâm nghiệp đã tăng từ 20. Ở các huyện vùng cao, chăn nuôi đã mang lại nguồn thu nhập lớn cho người nông dân, chiếm 50-60% tổng thu nhập, đồng thời giải quyết khá tốt tình trạng lao động dư thừa. Hiện nay, tỉnh Hà Giang đã có nhiều cơ chế, chính sách chuyển dịch cơ cấu cây trồng vật nuôi, hỗ trợ trồng cỏ làm thức ăn cho gia súc.
Năm 2017, tổng đàn trâu, bò trên địa bàn tỉnh đạt trên 281. Mục tiêu đến năm 2025, tỉnh phấn đấu nâng tổng đàn đại gia súc đạt 403.966 con, đưa tỷ trọng chăn nuôi trong ngành Nông nghiệp lên 35%. Tuy nhiên, cũng như nhiều địa phương khác trong vùng, do tập quán chăn nuôi gia súc nhỏ lẻ, phân tán, số hộ dân đầu tư trồng cỏ chăn nuôi và cây thức ăn xanh còn ít, tỷ lệ nông hộ áp dụng tiến bộ khoa học trong trồng, thâm canh cỏ chăn nuôi và cây thức xanh là không nhiều. Một số giống cỏ và cây thức ăn xanh đã được sử dụng cho phát triển chăn nuôi trên địa bàn như: cỏ Voi, cỏ Guatemala, cỏ VA06, cỏ Rhuzi, cao lương.
nhưng chưa có những công trình nghiên cứu về kỹ thuật nhân trồng phù hợp theo hướng tạo sinh khối phục vụ chăn nuôi. Việc khai thác, nâng cao năng suất thức ăn xanh, dự trữ cỏ làm thức ăn trong mùa Đông và công tác phòng, chống đói, chống rét cho đàn gia súc cho đến nay vẫn chưa được người dân quan tâm đúng mức nên hiệu quả chưa cao. Do đặc điểm địa hình núi cao chia cắt với các khu vực khác, điều kiện khí hậu khắc nghiệt vào mùa đông nên việc tìm kiếm nguồn thức ăn cho gia súc ở các huyện vùng cao của Hà Giang cũng bị ảnh hưởng đáng kể. Nhằm đảm bảo nguồn thức ăn chăn nuôi cho đàn trâu bò, kể cả trong mùa Đông khô lạnh, thúc đẩy phát triển chăn nuôi bền vững, nghiên cứu một số giải pháp phát triển nguồn thức ăn xanh cho trâu bò ở tỉnh Hà Giang có vai trò rất quan trọng.
Trong đó việc sử dụng đất nông nghiệp cho phát triển trồng cây thức ăn gia súc được xem là có hiệu quả và 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực tế cao, góp phần giải quyết nguồn cung cấp thức ăn xanh cho gia suc nói chung và trâu bò nói riêng. Với những lí do như trên, đề tài “Nghiên cứu tiềm năng đất nông nghiệp cho phát triển cây trồng thức ăn gia súc ở tỉnh Hà Giang” được đặt ra nhằm phân tích tình hình sử dụng đất nông nghiệp ở Hà Giang nói chung và đánh giá khả năng sử dụng đất nông nghiệp của tỉnh Hà Giang cho việc phát triển trồng cây cho thức ăn gia súc. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. Tổng quan về tình hình sử dụng đất nông nghiệp cho cây trồng thức ăn gia súc ở Việt Nam 1.
Một số khái niệm chung 1. Khái niệm về đất và đất nông nghiệp Đất (hay còn được gọi là thổ nhưỡng, tương đương với khái niệm “soil” trong tiếng Anh) là phần tơi xốp của lớp vỏ trái đất mà trên đó có các hoạt động số của sinh vật. Đất thường có độ dày từ 120 – 150 cm, tính từ lớp đá mẹ hay tầng cứng rắn trở lên, có khi chỉ 10 – 20 cm. Dokuchaev, nhà khoa học người Nga tiên phong trong lĩnh vực khoa học đất đã cho rằng: “Đất là một thể tự nhiên được hình thành do tác động tổng hợp của 5 yếu tố: khí hậu, sinh vật, đá mẹ, địa hình và thời gian”.
Ngoài ra, con người cũng là nhân tố có khả năng tác động mạnh mẽ tới đất, làm cho đất tốt lên hoặc xấu đi. Đất đai (tương đương với khái niệm “land” trong tiếng Anh) là nguồn tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặt biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng. Căn cứ vào mục đích sử dụng, đất đai được phân ra thành 3 nhóm chính bao gồm đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và nhóm đất chưa xác định mục đích sử dụng. Đất nông nghiệp là đất được sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng.
Theo Luật Đất đai 2013, đất nông nghiệp được phân loại thành các loại đất sau: - Đất sản xuất nông nghiệp: Là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp. Bao gồm đất trồng cây hàng năm và đất trồng cây lâu năm. - Đất lâm nghiệp: Là đất có rừng tự nhiên hoặc có rừng trồng, đất khoanh nuôi phục hồi rừng (đất đã giao, cho thuê để khoanh nuôi, bảo vệ nhằm phục hồi rừng bằng hình thức tự nhiên là chính), đất để trồng rừng mới (đất đã giao, cho thuê để trồng rừng và đất có cây rừng mới trồng chưa đạt tiêu chuẩn rừng). Theo loại rừng lâm nghiệp bao gồm: đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Đất nuôi trồng thuỷ sản: Là đất được sử dụng chuyên vào mục đích nuôi, trồng thuỷ sản, bao gồm đất nuôi trồng nước lợ, mặn và đất chuyên nuôi trồng nước ngọt. - Đất làm muối: Là đất các ruộng để sử dụng vào mục đích sản xuất muối. - Đất nông nghiệp khác: Là đất tại nông thôn sử dụng để xây dựng nhà kính (vườn ươm) và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất, xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các loại động vật khác được pháp luật cho phép, đất để xây dựng trạm, trại nghiên cứu thí nghiệm nông nghiệp, lâm nghiệp, diêm nghiệp, thủy sản, xây dựng cơ sở ươm tạo cây giống, con giống, xây dựng nhà kho, nhà của hộ gia đình, cá nhân để chứa nông sản, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, máy móc, công cụ sản xuất nông nghiệp [5]. Khái niệm về cây thức ăn gia súc Cây thức ăn gia súc, còn gọi là cây thức ăn xanh là nguồn thức ăn quan trọng nhất cho nghề chăn nuôi gia súc có sừng, đặc biệt là chăn nuôi trâu bò [19].Một trong những cây thức ăn gia súc được con người biết đến và khai thác là các loài cỏ.
Cỏ không những là một nguồn thức ăn cung cấp cho gia súc với chất lượng tốt, giá thành thấp, phù hợp với điều kiện môi trường sinh thái khác nhau ở nhiều vùng khác nhau, mà còn có tác dụng bảo vệ đất, chống xói mòn đất. Những cánh đồng cỏ tự nhiên đã được con người khai thác làm nguồn nguyên liệu cung cấp thức ăn cho gia súc. Tuy nhiên, hình thức chăn thả tự nhiên như trước không còn đáp ứng được nhu cầu phát triển ngành chăn nuôi ngày một lớn, đòi hỏi con người phải nghiên cứu, phát triển các giống cây thức ăn gia súc, đặc biệt là các loại cỏ nhằm đáp ứng nhu cầu về nguồn cung cấp thức ăn cho gia súc [19]. Việt Nam đã có trên 160 giống cỏ được nghiên cứu làm thức ăn gia súc.
Một số giống cây thức ăn gia súc phổ biến có năng suất cao đang được trồng phổ biến như cỏ Voi, cỏ Ghi-nê, cỏ Stylo, cỏ VA06, cỏ Guatemala [1,20]. Đặc điểm tình hình sử dụng đất nông nghiệp cho trồng cây thức ăn gia súc ở Việt Nam 1.