Luận văn nghiên cứu thực trạng sử dụng thuốc và các biện pháp không dùng thuốc y học cổ truyền ở các tỉnh phía bắc

Luận văn nghiên cứu thực trạng sử dụng thuốc và biện pháp không dùng thuốc y học cổ truyền tại các tỉnh phía Bắc, phân tích hiệu quả và xu hướng ứng dụng.

• Người hướng dẫn: Pgs Ts Phạm Vũ Khánh
• Trường học: Học viện Y - Dược học cổ truyền Việt Nam
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng sử dụng thuốc và các biện pháp không dùng thuốc y học cổ truyền tại các tỉnh phía Bắc
• Loại tài liệu: Báo cáo kết quả nghiên cứu đề tài cấp bộ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về y học cổ truyền và tầm quan trọng

Y học cổ truyền (YHCT) là một trong những nền y học lâu đời nhất của nhân loại, đóng góp to lớn vào việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Mặc dù có những thăng trầm theo lịch sử, YHCT ngày càng được công nhận và phát triển trên toàn thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số toàn cầu được chăm sóc sức khỏe bằng YHCT. Tại Việt Nam, việc sử dụng YHCT trong điều trị bệnh đã được nghiên cứu, nhưng tỷ lệ sử dụng còn thấp, chỉ khoảng 13.5% theo nghiên cứu của Trần Thúy năm 1999. Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu thực trạng sử dụng thuốc và các biện pháp không dùng thuốc YHCT tại các tỉnh phía Bắc, cung cấp thông tin quan trọng để phát triển chiến lược YHCT theo tinh thần Nghị quyết 46 của Bộ Chính trị.

1.1. Tầm quan trọng của YHCT trong chăm sóc sức khỏe

YHCT không chỉ là phương pháp điều trị bệnh mà còn là một phần quan trọng trong chiến lược chăm sóc sức khỏe ban đầu của nhiều quốc gia. Theo WHO, YHCT được sử dụng rộng rãi ở các nước châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh. Tại Trung Quốc, hơn 200 triệu bệnh nhân được điều trị tại các bệnh viện YHCT mỗi năm. Ở Nhật Bản, việc sử dụng thuốc YHCT đã tăng 15 lần từ năm 1974 đến 1989. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp YHCT với y học hiện đại để nâng cao hiệu quả điều trị và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

II. Thực trạng sử dụng thuốc YHCT tại miền Bắc

Nghiên cứu về thực trạng sử dụng thuốc YHCT tại các tỉnh phía Bắc cho thấy tỷ lệ sử dụng còn thấp, chỉ đạt khoảng 2% theo điều tra y tế quốc gia năm 2002. Nguyên nhân chính là do thiếu hiểu biết và niềm tin vào hiệu quả của YHCT. Nghiên cứu của Ngô Huy Minh năm 2002 tại Hòa Bình cũng chỉ ra tỷ lệ sử dụng YHCT chỉ đạt 10.9%. Điều này cho thấy cần có các biện pháp nâng cao nhận thức và khuyến khích sử dụng YHCT trong cộng đồng.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng thuốc YHCT

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng thuốc YHCT, bao gồm niềm tin, kiến thức và thái độ của người dân. Nghiên cứu chỉ ra rằng người dân ở khu vực nông thôn có xu hướng sử dụng thuốc nam và thuốc bắc nhiều hơn do tính sẵn có và chi phí thấp. Tuy nhiên, việc thiếu thông tin về tác dụng của thuốc và cách sử dụng thuốc đúng cách đã hạn chế hiệu quả điều trị. Cần có các chương trình giáo dục và tư vấn y tế để nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng YHCT.

III. Các biện pháp không dùng thuốc trong YHCT

Ngoài việc sử dụng thuốc YHCT, các biện pháp không dùng thuốc như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt cũng được áp dụng rộng rãi trong điều trị bệnh. Các phương pháp này không chỉ giúp giảm đau mà còn cải thiện sức khỏe tổng thể. Nghiên cứu cho thấy châm cứu và xoa bóp được sử dụng phổ biến trong điều trị các bệnh mãn tính như đau lưng, đau đầu và rối loạn tiền đình.

3.1. Hiệu quả của các biện pháp không dùng thuốc

Các biện pháp không dùng thuốc trong YHCT đã được chứng minh là có hiệu quả cao trong điều trị nhiều bệnh lý. Châm cứu giúp kích thích các huyệt đạo, cải thiện lưu thông máu và giảm đau. Xoa bóp và bấm huyệt giúp thư giãn cơ, giảm căng thẳng và cải thiện chất lượng cuộc sống. Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp các phương pháp này với thuốc YHCT để nâng cao hiệu quả điều trị.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu về thực trạng sử dụng thuốc và các biện pháp không dùng thuốc YHCT tại miền Bắc đã cung cấp những thông tin quan trọng về tình hình sử dụng và các yếu tố ảnh hưởng. Kết quả cho thấy cần có các biện pháp nâng cao nhận thức và khuyến khích sử dụng YHCT trong cộng đồng. Đồng thời, cần kết hợp các biện pháp không dùng thuốc để nâng cao hiệu quả điều trị và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

4.1. Khuyến nghị phát triển YHCT

Để phát triển YHCT, cần có các chính sách hỗ trợ từ chính phủ, bao gồm đào tạo nhân lực, nghiên cứu khoa học và quảng bá hiệu quả của YHCT. Cần tăng cường hợp tác giữa YHCT và y học hiện đại để tạo ra các phương pháp điều trị toàn diện và hiệu quả. Ngoài ra, cần có các chương trình giáo dục và tư vấn y tế để nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng YHCT trong cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé Y tÕ häc viÖn y d−îc häc cæ truyÒn ViÖt nam B¸o c¸o kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Ò tµi cÊp bé Nghiªn cøu Thùc tr¹ng sö dông thuèc vµ c¸c biÖn ph¸p kh«ng dïng thuèc YHCT T¹i c¸c tØnh phÝa b¾c (§Ò tµI nghiªn cøu khoa häc cÊp bé n¨m 2005 - 2007) Chñ nhiÖm ®Ò tµi: PGS TS Ph¹m Vò Kh¸nh, TS Nghiªm H÷u Thµnh C¬ quan chñ tr× ®Ò tµi: Häc viÖn Y - D−îc häc cæ truyÒn ViÖt Nam 6940 04/8/2008 Hµ Néi - 2007 Bé Y tÕ häc viÖn y d−îc häc cæ truyÒn ViÖt nam B¸o c¸o kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Ò tµi cÊp bé Nghiªn cøu Thùc tr¹ng sö dông thuèc vµ c¸c biÖn ph¸p kh«ng dïng thuèc YHCT T¹i c¸c tØnh phÝa b¾c (§Ò tµI nghiªn cøu khoa häc cÊp bé n¨m 2005 - 2007) Chñ nhiÖm ®Ò tµi: PGS TS Ph¹m Vò Kh¸nh, TS Nghiªm H÷u Thµnh C¬ quan chñ tr× ®Ò tµi: Häc viÖn Y - D−îc häc cæ truyÒn ViÖt Nam CÊp qu¶n lý: Bé Y tÕ Thêi gian thùc hiÖn: tõ th¸ng 10 n¨m 2005 ®Õn th¸ng 10 n¨m 2007 Tæng kinh phÝ thùc hiÖn ®Ò tµi: 200 triÖu ®ång Trong ®ã: kinh phÝ SNKH 200 triÖu ®ång Hµ Néi - 2007 Danh môc ch÷ c¸i viÕt t¾t - CBYT : C¸n bé y tÕ - CC : Ch©m cøu - CSSK : Ch¨m sãc søc khoÎ - CSSKB§ : Ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu - CSSKC§ : Ch¨m sãc søc khoÎ céng ®ång - CSYT : C¬ së y tÕ - HA : HuyÕt ¸p - HC : Héi chøng - KCB : Kh¸m ch÷a bÖnh - NC : Nghiªn cøu - NCKH : Nghiªn cøu khoa häc - PP : Ph−¬ng ph¸p - RLT§ : Rèi lo¹n tiÒn ®×nh - SD : Sinh dôc - SNCT : Suy nh−îc c¬ thÓ - SNTK : Suy nh−îc thÇn kinh - TBMMN : Tai biÕn m¹ch m¸u n·o - TCYTTG : Tæ chøc y tÕ thÕ giíi - THCS : Trung häc c¬ së - THPT : Trung häc phæ th«ng - TK : ThÇn kinh - TNTHN : ThiÓu n¨ng tuÇn hoµn n·o m¹n tÝnh - TTYT : Trung t©m y tÕ - TYT : Tr¹m y tÕ - VPQ : Viªm phÕ qu¶n - YDCT : Y - D−îc cæ truyÒn - YDHCT : Y - D−îc häc cæ truyÒn - YHCT : Y häc cæ truyÒn - YHH§ : Y häc hiÖn ®¹i - YTTN : Y tÕ t− nh©n 1 §Æt vÊn ®Ò YHCT lµ nÒn y häc sím nhÊt cña loµi ng−êi. MÆc dï cã nh÷ng th¨ng trÇm theo lÞch sö ph¸t triÓn cña nÒn chÝnh trÞ - kinh tÕ, v¨n hãa, y tÕ cña mçi quèc gia nh−ng sù ®ãng gãp to lín cña YHCT ®èi víi søc kháe nh©n lo¹i ngµy cµng ®−îc thõa nhËn vµ ph¸t triÓn. Ngµy nay trªn thÕ giíi ng−êi d©n mong muèn ®−îc sö dông YHCT nhiÒu h¬n trong ®iÒu trÞ bÖnh. Theo −íc tÝnh cña Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi, trong tæng sè 50% sè ng−êi trªn toµn thÕ giíi ®−îc CSSK th× cã tíi 80% ng−êi ®−îc ch¨m sãc b»ng YHCT [107].

HÇu hÕt ng−êi d©n ë c¸c n−íc trªn thÕ giíi ®Òu ®−îc h−ëng lîi Ých tõ YHCT trong CSSK vµ coi YHCT nh− lµ mét nh©n tè quan träng b¶o ®¶m sù thµnh c«ng chiÕn l−îc CSSKB§ cña ngµnh y tÕ mçi quèc gia. Mét sè nghiªn cøu cho thÊy cã 80 - 85% d©n sè cña ch©u Phi ®−îc gi¸o dôc vµ CSSK tõ nh÷ng ng−êi cung cÊp dÞch vô YHCT; cã kho¶ng 2,5 triÖu ng−êi Anh ®−îc ®iÒu trÞ bÖnh b»ng Trung y; hµng n¨m t¹i Trung Quèc cã trªn 200 triÖu bÖnh nh©n ®−îc ®iÒu trÞ ë nh÷ng bÖnh viÖn YHCT; ë NhËt B¶n ng−êi d©n sö dông c¸c lo¹i thuèc YHCT ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh ngµy mét t¨ng [97][106]. ë ViÖt Nam, viÖc sö dông YHCT cña ng−êi d©n trong ®iÒu trÞ ®· ®−îc mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu tr−íc ®©y kh¼ng ®Þnh lµ thÊp. KÕt qu¶ nghiªn cøu cña TrÇn Thuý vµ céng sù n¨m 1999 vÒ sö dông vµ quan niÖm cña ng−êi d©n vÒ YHCT cho thÊy chØ cã 13,5% ng−êi d©n ®· sö dông YHCT trong ®iÒu trÞ bÖnh.

Còng vÒ vÊn ®Ò nµy, theo nghiªn cøu cña Ng« Huy Minh n¨m 2002 ë mét huyÖn miÒn nói tØnh Hoµ B×nh, kÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy tû lÖ nµy cßn thÊp h¬n so víi nghiªn cøu cña TrÇn Thuý vµ céng sù n¨m 1999 (10,9%)[51]. Theo §iÒu tra y tÕ quèc gia n¨m 2002 th× tû lÖ kh¸m bÖnh ngo¹i tró vÒ YHCT t¹i c¸c tr¹m y tÕ chØ ®¹t 2%[25]. ViÖc nghiªn cøu vÒ thùc tr¹ng sö dông YHCT vµ t×m hiÓu yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn viÖc sö dông YHCT cña ng−êi d©n ë khu vùc phÝa B¾c lµ mét viÖc lµm cÇn thiÕt nh»m cung cÊp cho chóng ta nh÷ng th«ng tin quý b¸u vÒ thùc tr¹ng sö dông, th¸i ®é vµ kiÕn thøc cña ng−êi d©n ®èi víi YHCT. Qua ®ã, chóng ta cã thÓ t×m ra ®−îc nh÷ng yÕu tè thóc ®Èy hoÆc k×m h·m viÖc sö dông YHCT cña ng−êi d©n trong CSSKC§.

Nghiªn cøu gióp ta cã thªm c¬ së khoa häc, gãp phÇn x©y dùng chiÕn l−îc, chÝnh s¸ch ph¸t triÓn YHCT theo tinh thÇn NghÞ quyÕt 46 cña Bé ChÝnh trÞ: “.ph¸t triÓn YDHCT thµnh mét chuyªn ngµnh khoa häc”[38]. Thªm vµo ®ã, cho ®Õn nay cã rÊt Ýt c¸c nghiªn cøu tæng thÓ vÒ vÊn ®Ò nµy. V× vËy, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi víi môc tiªu: - Nghiªn cøu t×nh t×nh sö dông YHCT trong ch¨m sãc søc khoÎ t¹i c¸c tØnh phÝa b¾c. - T×m hiÓu mét sè yÕu tè liªn quan tíi viÖc sö dông YHCT trong ch¨m sãc søc khoÎ t¹i c¸c tØnh phÝa b¾c.

2 Ch−¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu 1. Mét sè kh¸i niÖm * Thuèc YHCT: lµ mét vÞ thuèc sèng hoÆc chÝn hay mét chÕ phÈm ®−îc phèi ngò (lËp ph−¬ng) vµ bµo chÕ theo ph−¬ng ph¸p cña YHCT tõ mét hay nhiÒu vÞ thuèc cã nguån gèc thùc vËt, ®éng vËt, kho¸ng vËt cã t¸c dông ch÷a bÖnh hoÆc cã lîi cho søc khoÎ (QuyÕt ®Þnh sè 371/BYT- Q§ ngµy 12/03/1996 cña Bé tr−ëng Bé Y tÕ vÒ viÖc ban hµnh Quy chÕ ®¸nh gi¸ tÝnh an toµn vµ hiÖu lùc thuèc cæ truyÒn). - Thuèc YHCT lµ nh÷ng vÞ thuèc, chÕ phÈm thuèc cã nguån gèc tõ thùc vËt, ®éng vËt vµ kho¸ng vËt ®−îc phèi ngò theo ph−¬ng ph¸p cæ truyÒn vµ sö dông theo kinh nghiÖm d©n gian l©u ®êi (§Þnh nghÜa cña WHO 1998). - Thuèc b¾c lµ nh÷ng vÞ thuèc, bµi thuèc cã nguån gèc tõ ph−¬ng b¾c.

ViÖc thu h¸i, lùa chän, bµo chÕ, b¶o qu¶n, sö dông ®Òu theo y lý Trung y. - Thuèc nam cã hai lo¹i: + Mét lµ nh÷ng vÞ thuèc, bµi thuèc kinh nghiÖm d©n gian, gia truyÒn trong tõng gia ®×nh, tõng ®Þa ph−¬ng, tõng s¾c téc, cha truyÒn con nèi tíi ngµy nay. + Hai lµ nh÷ng vÞ thuèc vµ bµi thuèc chñ yÕu xuÊt ph¸t tõ nguån gèc d−îc liÖu trong n−íc, ®−îc bµo chÕ, sö dông theo lý thuyÕt kinh ®iÓn YHCT, ©m d−¬ng ngò hµnh, tø khÝ, ngò vÞ, th¨ng gi¸ng phï trÇm. * Ch©m: lµ dïng kim ch©m cøu t¸c ®éng lªn c¸c vÞ trÝ nhÊt ®Þnh trong c¬ thÓ gäi lµ huyÖt ®Ó ch÷a bÖnh.

* Cøu lµ dïng søc nãng cøu lªn huyÖt ®Ó g©y kÝch thÝch ®¹t tíi sù ph¶n øng cña c¬ thÓ nh»m môc ®Ých ch÷a bÖnh. * Xoa bãp, bÊm huyÖt lµ dïng tay lµm c¸c ®éng t¸c nh−: xoa, day, l¨n, miÕt, ph©n, hîp, x¸t, chÆt, bÊm, Ên, ®Êm v.v… lªn c¸c vïng nhÊt ®Þnh, huyÖt nhÊt ®Þnh ®Ó ch÷a bÖnh. * Sö dông YHCT lµ dïng thuèc hoÆc c¸c ph−¬ng ph¸p kh«ng dïng thuèc YHCT ®Ó ch÷a bÖnh, n©ng cao søc khoÎ hoÆc kÕt hîp c¶ hai môc ®Ých. Kh«ng sö dông YHCT lµ kh«ng dïng bÊt kú mét h×nh thøc ch÷a bÖnh nµo cña YHCT.

* Hé nghÌo ë n«ng th«n lµ nh÷ng hé cã møc thu nhËp b×nh qu©n 200.000®ång/ng−êi/th¸ng trë xuèng; hé nghÌo ë thµnh thÞ lµ nh÷ng hé cã møc thu nhËp b×nh qu©n 260.000®ång/ng−êi/th¸ng trë xuèng (QuyÕt ®Þnh sè 3 170/2005/Q§-TTg ngµy 08/07/2005 cña Thñ t−íng ChÝnh phñ vÒ viÖc Ban hµnh chuÈn nghÌo ¸p dông cho giai ®o¹n 2006 - 2010). YHCT trong CSSKC§ mét sè n−íc trªn thÕ giíi ThuËt ng÷ "YHCT” ®Ò cËp ®Õn nh÷ng c¸ch b¶o vÖ vµ phôc håi søc khoÎ tr−íc khi cã YHH§; ®−îc l−u truyÒn tõ thÕ hÖ nµy sang thÕ hÖ kh¸c [102]. §Ó thèng nhÊt kh¸i niÖm vÒ YHCT, Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi ®· ®−a ra ®Þnh nghÜa nh− sau: "Toµn bé kiÕn thøc, kü n¨ng vµ thùc hµnh dùa trªn lý luËn, lßng tin vµ kinh nghiÖm vèn cã cña nh÷ng nÒn v¨n ho¸ kh¸c nhau, dï ®· ®−îc gi¶i thÝch hay ch−a, nh−ng ®−îc sö dông ®Ó duy tr× søc khoÎ, còng nh− ®Ó phßng bÖnh, chÈn ®o¸n, c¶i thiÖn hoÆc ®iÒu trÞ t×nh tr¹ng ®au èm vÒ thÓ x¸c hoÆc tinh thÇn" [66]. TCYTTG còng ®· kh¼ng ®Þnh: "Kh«ng cÇn chøng minh lîi Ých cña YHCT, mµ cÇn ph¶i ®Ò cao vµ khai th¸c réng r·i h¬n n÷a nh÷ng kh¶ n¨ng cña nã cã lîi cho toµn thÓ nh©n lo¹i, ph¶i ®¸nh gi¸ vµ c«ng nhËn theo ®óng gi¸ trÞ cña nã vµ lµm nã h÷u hiÖu h¬n.

§ã lµ hÖ thèng mµ d©n chóng tõ tr−íc ®Õn nay ®· coi nh− cña m×nh vµ chÊp nhËn kh«ng h¹n chÕ. H¬n thÕ dï ë ®©u nã còng cã lîi nhiÒu h¬n nh÷ng hÖ thèng tõ ngoµi, v× nã lµ mét bé phËn kh«ng thÓ t¸ch rêi cña nÒn v¨n ho¸ nh©n d©n" [65]. N¨m 1999, Héi nghÞ quèc tÕ vÒ YHCT ®−îc tæ chøc t¹i Senegan ®· ®−a ra tuyªn bè vÒ sù khÈn cÊp b¶o vÖ YHCT ë c¸c quèc gia trªn thÕ giíi. Héi nghÞ khuyÕn c¸o tÊt c¶ c¸c c¬ së y tÕ ®Þa ph−¬ng cña mäi quèc gia cÇn thiÕt lËp l¹i c¸c dÞch vô YHCT bªn c¹nh c¸c dÞch vô YHH§ trong CSSKB§ cho nh©n d©n [57].

YHCT trong CSSK ë c¸c n−íc ch©u ¸. Mét trong c¸c quèc gia tiªu biÓu cã hÖ thèng YHCT ph¸t triÓn cao ph¶i kÓ tíi lµ Trung Quèc, quèc gia cã mét nÒn YHCT l©u ®êi vµ cã ¶nh h−ëng s©u s¾c tíi nÒn YHCT cña nhiÒu quèc gia kh¸c nh−: TriÒu Tiªn, NhËt B¶n, ViÖt Nam. Ngµy nay, vÊn ®Ò kÕt hîp YHCT víi YHH§ lµ mét trong nh÷ng chñ tr−¬ng chÝnh cña Trung Quèc. Trong ®ã c¸c thÇy thuèc YHH§ ®−îc ®µo t¹o thªm vÒ YHCT, c¸c l−¬ng y YHCT ®−îc ®µo t¹o thªm vÒ YHH§, hä ®−îc tham gia c¸c ch−¬ng tr×nh y tÕ cña Nhµ n−íc vµ ®−îc c«ng nhËn mét c¸ch chÝnh thøc [88].522 bÖnh viÖn YHCT víi 353.060 gi−êng bÖnh.

Nh÷ng bÖnh viÖn nµy ®· ®iÒu trÞ 200 triÖu bÖnh nh©n ngo¹i tró vµ 3 triÖu bÖnh nh©n néi tró mét n¨m. §ång thêi 95% c¸c bÖnh viÖn ë Trung Quèc cã khoa YHCT [69] [102]. 4 Héi nghÞ ph¸t triÓn Trung y n¨m 2005 ®· thèng kª: Trung y ®· ®−îc h¬n 120 quèc gia vµ khu vùc trªn thÕ giíi chÊp nhËn.000 phßng kh¸m t− nh©n vÒ Trung y ®· ®−îc më. Cã kho¶ng 2,5 triÖu ng−êi Anh ®· chi tæng sè 90 triÖu b¶ng Anh hµng n¨m ®Ó ®−îc ®iÒu trÞ b»ng Trung y.600 bÖnh viÖn thùc hµnh vÒ Trung y víi 7.

Cho ®Õn nay, Ýt nhÊt 40 n−íc ®· më tr−êng häc vÒ ch©m cøu.