Đặt vấn đề Mối là một nhóm côn trùng có tên khoa học Isoptera, có họ hàng gần gũi với gián. Mối là nhóm côn trùng có "tính xã hội" cao. Chúng lập thành vương quốc sớm nhất. Là một trong những nhóm sinh vật đất giữ vai trò quan trọng của chu trình chuyển hóa vật chất các hệ sinh thái tự nhiên.
Chúng cũng được xem là một trong những loài côn trùng gây hại đáng kể đối với cây trồng, đê đập, kênh mương, các công trình kiến trúc, … ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam một trong những nước có khí hậu nhiệt đới ấm gió mùa. Mối là nhóm côn trùng chuyên lấy dinh dưỡng trên các nguồn thức ăn có chứa Xenlulo. Tác hại mà chúng gây ra cho các đối tượng chủ yếu là: Phá hủy các cấu kiện làm bằng gỗ trong công trình đặc biệt là nội thất, phá hủy hệ thống các điện ngầm cùng các thết bị điện tử, gây sụt lún nghiêm trọng cho nền móng công trình, tiêu hủy các tài liệu, sách vở, catton, các vật liệu có nguồn gốc từ xenllulo. Trong thực tế hiện nay phần lớn nhà ở đều sử dụng các loại gỗ thông thường nên chỉ sau vài năm xây dựng đã bị mối phá hoại nhiều.
Đối với loại mối nhà chúng đục được vữa xây tường thông thường, trừ bê tông mác cao (>80) vì vậy mối có thể lên được các tầng cao. Nhiều công trình mối đã xuất hiện ở các tầng cao nhất như: Viện viện bảo vệ sức khỏe trẻ em tám tầng; khách sạn Hà Nội mối xuất hiện ở tầng thứ 11, nhiều gia đình ở tầng 4, tầng 5 đã bị mối gây hại sách vở, quần áo và chăn bông [16]. Hằng năm những thiệt hại của mối gây ra cho Việt Nam cũng như thế giới là không nhỏ. Mỗi năm chúng ta phải bỏ ra một lượng phí không nhỏ để duy trì, sửa chữa các thiệt hại do mối gây ra cho các công trình xây dựng, đồng thời có cả chi phí cho hoạt động phòng trừ mối gây hại.
Ngoài ra mối còn phá hoại các loại cây công nghiệp như: xoài, nhãn, vải, chè, … và nhiều loài cây có giá trị kinh tế cao gây ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống con người. Chính vì vậy, vấn đề nghiên cứu mối từ lâu đã được các nhà khoa học quan tâm nhằm tìm các biện pháp hữu hiệu phòng trừ chúng theo từng đối tượng bảo vệ, từng đối tượng gây hại. n 2 Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm nên có điều kiện khí hậu rất phù hợp cho sự sinh trưởng và phát triển của mối. Một trong những nguyên nhân chính khiến cho mối sinh trưởng và phát triển mạnh gây nhiều tổn thất cho người dân Việt Nam là vì khí hậu Việt Nam tạo điều kiện thuận lợi cho các loài thực vật phát triển mạnh, tạo ra nguồn thức ăn phong phú cho loài mối.
Thái Nguyên là một tỉnh trung du miền núi phía bắc với tổng diện tích tự nhiên 3.562,82 km², dân số 1.300 người cư trú trên địa bàn 1 thành phố, 1 thị xã và 7 huyện. Thái Nguyên chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa rất thuận lợi cho sự sinh trưởng và phát triển của các loài thực vật là nguồn thức ăn chính của mối. Hiện nay trên địa bàn tỉnh đang có rất nhiều công trình bị mối tấn công như: móng nhà, tường nhà, các cấu kiện bằng gỗ như giường, tủ, cánh cửa, bàn ghế, … Đặc biệt là các công trình nhà sàn của bà con dân tộc thiểu số vùng núi. Qua điều tra sơ bộ cho thấy rất nhiều công trình đang bị mối phá hại.
Để có dẫn liệu cụ thể và giải pháp phòng trừ mối phù hợp thì việc nghiên cứu về mối hại gỗ tại Thái Nguyên là rất cần thiết. Xuất phát từ những thực tế đó chúng tôi tiến hành đề tài “Nghiên cứu thực trạng mối hại công trình nhà sàn tại xã Thần Sa – huyện Võ Nhai – tỉnh Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu của đề tài Nghiên cứu khảo sát thực trạng mối hại trong các công trình nhà sàn tại xã Thần Sa – huyện Võ Nhai – tỉnh Thái Nguyên, từ đó làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Đánh giá được thực trạng mối hại trong công trình nhà sàn tại xã Thần Sa – huyện Võ Nhai – tỉnh Thái Nguyên.
- Đề xuất các giải pháp phòng trừ và lập kế hoạch phòng trừ mối hại nhà sàn tại xã Thần Sa – huyện Võ Nhai – tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Thực hiện đề tài tốt nghiệp là cơ hội cho sinh viên củng cố lại những kiến thức đã học đồng thời cũng giúp sinh viên nhận thức sâu hơn nội dung đề tài nghiên cứu. Ý nghĩa trong thực tiễn sản suất Kết quả nghiên cứu giúp chúng ta khoanh vùng được khu vực mối gây hại, loại vật dụng nào hay bị hại, đánh giá được mức độ gây hại để có biện pháp phòng trừ thích hợp mang lại hiệu quả cao nhất.
n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Đặc điểm của mối hại gỗ Mối, tên khoa học Isoptera, là một nhóm côn trùng, có họ hàng gần với gián. Mối là nhóm côn trùng có "tính xã hội" cao. Chúng lập thành vương quốc sớm nhất.
Đôi khi người ta gọi mối là "kiến trắng" nhưng thực tế chúng chẳng có họ hàng gì với kiến (thậm chí chúng còn tấn công nhau), chúng chỉ có mối quan hệ: đều là côn trùng. Mối từng được phân loại làm một bộ riêng là bộ Cánh bằng (Isoptera), tuy nhiên, dựa trên chứng cứ ADN, người ta thấy có sự ủng hộ cho một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (chi Cryptocercus). Gần đây, điều này đã dẫn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại lại như là một họ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián. Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn là nhóm có tên gọi khoa học Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối (Wikipedia, 2015) [17].
Quần thể mối Trên thế giới người ta đã giám định đựợc trên 2.700 loài, ở nước ta đã giám định được trên 80 loài, giữa các loài chỉ có sự khác nhau về hình thái, về số lượng cá thể, về cấu trúc tổ, … song đều giống nhau là chúng sống quần thể. Mỗi quần thể n 5 đều có sự phân công theo chức năng. Ví dụ loài mối nhà (coptermes, formosanus shir), tổ mối trưởng thành có trên 10 triệu cá thể [15]. Tổ mối Mối thường làm tổ trong thân cây gỗ hay làm tổ trong đất, các loài mối khác nhau cấu trúc tổ khác nhau.
Dựa vào vị trí tổ có thể chia thành hai dạng như sau: * Tổ mối chỉ ở trong gỗ Ở nước ta, loài mối thường gặp là mối gỗ khô (cryptotermes domestices). Tổ chỉ là các hang rỗng, chúng đục dích dắc trong gỗ, chúng ở đâu thường đùn một phần phân ra ngoài, rơi xuống như đống cát nhỏ xíu. Căn cứ vào đặc điểm này có thể phát hiện ra chúng. Tuy chúng ở trong gỗ nhưng cũng đục vào sách vở quần áo để nơi kế cận tổ.
Loài này mỗi tổ khoảng ba bốn trăm con, chỉ cần phất hiện tổ và dùng sơ ranh tiêm thuốc đặc trị mối trực tiếp vào tổ là diệt được. * Tổ mối có liên quan đến đất và nguồn nƣớc Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ. Phần lớn các loài có cấu trúc một hệ thống tổ gồm một tổ chính và nhiều tổ phụ để dung nạp được số lượng cá thể lớn. Tổ chính có mối vua và mối chúa.Có nhiều loài tổ ở sâu trong lòng đất từ 1-2m.
Hệ thống tổ của loài mối nhà (copt. Formosanus) vừa ở dưới đất nền và trong cấu kiện phía trên; đôi khi nằm hoàn toàn phía trên, song vẫn có đường nối với nguồn nước. Đối với đê đập, độ rỗng của tổ mối có ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình nên cần thiết phải phát hiện tổ để xử lý. Kinh nghiệm lâu đời của nhân dân ta là vào cuối mùa xuân, phát hiện thấy nấm vũ hoá là đào được tổ.
Các đối tượng khác, độ rỗng của tổ ít ảnh hưởng (Trúc Loan và cs), [14]. Thức ăn của mối Thức ăn của mối chủ yếu là có nguồn gốc từ thực vật có thành phần chất xơ, các loài nấm được cấy trong tổ, có khi chúng ăn cả xác đồng loại. Thức ăn của chúng có thể chia thành 2 nhóm sau: n 6 - Thực vật sống: Có những loài mối lấy thức ăn từ cây sống, đặc biệt là vào mùa khô cây sống không chỉ cung cấp thức ăn mà còn cung cấp nước cho chúng như bạch đàn, keo, … - Thực vật khô: Ruột của mối tiêu hóa được chất xơ nên chúng có thể ăn tất cả các sản phẩm chế biến từ thực vật như giấy, vải,. nên ta thường thấy chúng phá hoại những vật dụng đó.
Các loài mối khác nhau thì thường ăn chất xơ ở các trạng thái gỗ khác nhau. Mối đất thích ăn những cây gỗ đã hơi bị mục, mối nhà thì lại thích ăn gỗ còn tốt nguyên như trám, thông, … 2. Hình thái và chức năng của mối Mối là loài côn trùng đa hình thái, mỗi một tổ mối tự hình thành một quần thể bắt đầu từ đôi mối cánh giao phối và đẻ trứng hình thành mối non, mối non sau đó phân hóa thành hai loại hình lớn: * Loại hình sinh sản Hình 2. Mối chúa Mối vua và mối chúa nguyên thuỷ: Mối cánh trưởng thành sau khi bay giao hoan phân đàn, rụng cánh ghép đôi, giao phối và đẻ trứng gọi là mối vua, mối chúa nguyên thuỷ, loại này vẫn giữ lại đôi vẩy cánh.
Về hình thái có màu thẫm hơn, rắn chắc hơn, có mắt kép và mắt đơn phát triển. Chúng có sức sinh sản lớn, mối vua có chức năng thụ tinh, mối chúa sinh sản. - Mối vua mối chúa bổ sung cánh ngắn: Loại này sức sinh sản yếu hơn mối vua và mối chúa nguyên thuỷ. Loại này thường xuất hiện khi mối vua và mối chúa n 7 nguyên thuỷ chết, nhưng cũng có khi tồn tại đồng thời với mối vua và mối chúa nguyên thuỷ.