Chương 1 THI PHÁP TRUYỆN NGẮN VÀ TÁC GIẢ QUẾ HƯƠNG 1. Thi pháp truyện ngắn 1. Khái lược về truyện ngắn Trong văn học Việt Nam, các thể ghi chép lại dưới dạng một truyện ngắn xuất hiện từ rất sớm. Từ Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái đến Thánh Tông di thảo, Truyền kì mạn lục - những tác phẩm truyện ngắn trung đại đã bắt đầu manh nha.
Qua thời gian, thể loại này càng ngày càng phát triển dưới sự sáng tạo tài hoa của nhà văn. Nhưng có thể nói, truyện ngắn đơm hoa kết trái, đạt được những thành tựu rực rỡ nhất và mang nhiều đột phá nhất là ở những thập kỉ vào nửa đầu thế kỉ XX, đặc biệt là từ năm 1930 trở đi. Những truyện ngắn của thời kì đầu mang nặng tính quy phạm của văn học trung đại ở khuynh hướng “văn dĩ tải đạo” và còn mang dấu vết rõ của truyện kí. Đó là quan niệm về quốc gia dân tộc, gia đình, sứ mệnh, bổn phận cá nhân, là cảm hứng trong các tác phẩm của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh.
Vấn đề hạnh phúc gia đình, hạnh phúc cá nhân, sự lựa chọn hạnh phúc trong tầng lớp trung lưu, thượng lưu ở thành thị cũng được khai thác qua nhiều truyện ngắn nhất là truyện ngắn của nhóm Tự lực văn đoàn. Ngoài ra, những truyện ngắn của Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn giai đoạn này cũng phản ánh sức mạnh của đồng tiền, sự suy thoái đạo đức, luân thường đạo lí… Những truyện ngắn trong hai mươi năm đầu thế kỉ XX chưa có sự đột phá bởi chất liệu đời sống được khai thác thiếu triệt để. Cũng trong giai đoạn này, quan niệm tuyến tính ở hiền gặp lành, ác giả ác báo chi phối đến kết cấu của nhiều truyện và điều đó cũng phù hợp với thị hiếu của người đọc đương thời. Song kết cấu đó tưởng như có lí trong đời sống tâm hồn, phù hợp với mong muốn của người đọc lại phi lí trong đời sống thực tế bởi không phải cuộc sống lúc nào cũng có những cái kết có hậu như thế, nghệ thuật không chỉ vị nghệ thuật mà còn vị nhân sinh, văn chương phải bắt nguồn 7 từ hiện thực cuộc sống của con người và phải vì con người.
Tuy nhiên, bù lại cho những năm đầu thế kỉ XX, những truyện ngắn của Nguyễn Ái Quốc lại gây được tiếng vang lớn với tư tưởng chống thực dân, phong kiến, có truyện lại gắn với những sự kiện lịch sử lớn của đất nước, đả kích thực dân, phong kiến như Thuế máu, Vi hành, Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu. Những truyện ngắn của Nguyễn Ái Quốc đã thể hiện một tư duy nghệ thuật mới, một lối tư duy vô cùng hiện đại và sắc bén. Sau những năm 1930, nền văn học Việt Nam xuất hiện những cây bút mới, thổi vào nền văn học Việt Nam một tinh thần mới. Truyện ngắn thời kì này chịu sự ảnh hưởng của nền văn học thế giới.
Nổi bật lên trong thời kì này với dòng văn học lãng mạn là các tác giả của nhóm Tự lực văn đoàn như Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam và đặc biệt là Thạch Lam với biệt tài viết truyện ngắn, những truyện ngắn giàu chất thơ nhẹ nhàng, đằm thắm mà vô cùng sâu sắc. Ở dòng văn học hiện thực phê phán là truyện ngắn của các tác giả như Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Nguyên Hồng, Tô Hoài. Nguyễn Công Hoan được mệnh danh là bậc thầy truyện ngắn với lối viết châm biếm thâm thuý như Oẳn-tà-roằn, Thầy cáu… qua đó vẽ nên một bức tranh xã hội với bao cảnh đời, vui có, buồn có nhưng lại chất chứa bao điều đau đớn suy tư. Nam Cao cũng là một cây bút tạo được nhiều dấu ấn, một bức tường thành khó ai có thể vượt qua.
Với những trang văn để đời trong những truyện ngắn như Lão Hạc, Chí Phèo, Đời thừa, Trăng sáng. Được lấy chất liệu từ vùng quê mà Nam Cao đã biết khơi nguồn và sáng tạo ra những giá trị nghệ thuật cho tác phẩm trước và sau khó ai bì kịp. Chính vì thế, khi đọc những trang văn của Nam Cao, N.Niculin đã nhận định: “Nam Cao nổi tiếng ở nước chúng tôi trước hết như một truyện ngắn, một bậc thầy của lối viết tinh tế” (Phan Cự Đệ, 2006b). Ngoài ra, thời kì này còn có thể nhắc đến những cây bút truyện ngắn nổi bật như Tô Hoài, Vũ Bằng và Nguyễn Tuân.
Nguyễn Tuân tuy xuất hiện khá muộn nhưng đã để lại nhiều dấu ấn qua tập Vang bóng một thời. Truyện ngắn của Nguyễn Tuân khai thác từ đề tài lịch sử với sự tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống nhưng đã trở thành quá vãng như: viết câu đối, thả thơ, chơi 8 chữ, uống trà… Qua đó thấy được chất tài hoa kiêu bạc đầy tính nghệ sĩ của Nguyễn Tuân trong từng thiên truyện ngắn. Cuộc Cách mạng tháng Tám 1945 là một sự kiện lịch sử quan trọng được xem như một lằn ranh giữa thế kỉ. Chính yếu tố khách quan đó đã chi phối đến mọi hoạt động văn nghệ kể cả sự phân kì văn học trong đó có truyện ngắn.
Từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945, trên bốn thập kỉ phát triển, truyện ngắn Việt Nam đã đạt được những thành tựu vô cùng rực rỡ và rất đáng trân trọng. Chỉ trên khoảng mười năm phát triển, truyện ngắn Việt Nam đã đơm hoa kết trái đạt được những thành tựu nhất định. Về yếu tố chủ quan, trong nền văn học đương thời, các nhà văn đã có ý thức viết truyện ngắn là cả một nghệ thuật và để thể loại này có chỗ đứng riêng, mỗi người cầm bút cần phải có trách nhiệm với đứa con tinh thần của mình. Và thực tế đã chứng minh, có một đội ngũ những nhà văn viết truyện ngắn đông đảo cùng những đứa con tinh thần thật sự có chất lượng.
Không những thế, về khách quan, bối cảnh xã hội Việt Nam những năm 1930 - 1954 với sự phân hóa của nó, những câu chuyện xảy ra được các nhà văn nắm bắt kịp thời cộng với thể loại truyện ngắn - một hình thức tự sự nhỏ, linh hoạt đã chiếm được ưu thế trước những thể loại khác. Nội dung tìm được đúng hình thức để thể hiện, đó là điều kiện cần và đủ để truyện ngắn phát triển lên một tầm vóc mới. Gần nửa thế kỉ phát triển, truyện ngắn nối tiếp kế thừa tinh hoa truyền thống, mở cửa tiếp thu thành tựu kinh nghiệm của nước ngoài cộng với nội lực của bản thân, một hiện thực đa sắc màu đã đưa truyện ngắn vào đúng quỹ đạo của văn chương thời kì hiện đại và hậu hiện đại. Cho đến nay, đã có rất nhiều nhà văn, nhiều nhà nghiên cứu phê bình đã bàn về truyện ngắn, đặc biệt là truyện ngắn trong tư cách một thể loại của văn học hiện đại.
Các giáo trình lí luận văn học trong và ngoài nước, các chuyên luận, các bài báo trên các tạp chí đã dành cho truyện ngắn một sự quan tâm khá đặc biệt. Đơn cử có công trình Lí luận văn học của Gulaiev, Dẫn luận nghiên cứu văn học của Pospelov. Tuy nhiên để có một định nghĩa chính xác về truyện ngắn thì đó không phải là điều dễ dàng, bởi truyện ngắn là một trong những thể loại văn học có tuổi đời cổ nhất, nó 9 luôn trong sự vận động và biến hóa đa dạng. Như cách nói của Juan Bosch, một nhà văn Trung Mỹ từng nói: “Truyện ngắn là gì? Định nghĩa thế nào là một truyện ngắn rất khó.
Đại để có thể khẳng định truyện ngắn là một sự trình bày một sự kiện nào đó tương đối đáng chú ý. Cố nhiên, sự kiện có thể chỉ quan trọng tới mức nào đó nhưng cần được độc giả tin cậy. Nếu làm cơ sở cho truyện chỉ là một trường hợp chẳng mấy có ý nghĩa, nó chỉ là một phác thảo ghi lại một sự kiện đã xảy ra mà không phải là một truyện ngắn” (Dẫn theo Phan Cự Đệ, 2006b). Đồng tình với ý kiến đó, theo Phan Cự Đệ, điều quan trọng nhất của truyện ngắn là sự kiện - sự kiện có ý nghĩa và để làm nổi bật sự kiện, làm rõ chủ đề thì cần có kĩ thuật viết truyện.
Kĩ thuật viết truyện nằm ở khả năng phát hiện ra sự kiện - sự kiện trung tâm, sự kiện thật đắc địa. Và cũng như Juan Bosch nói, truyện ngắn không có chỗ cho sự dài dòng thừa thãi, sự lỏng lẻo bởi “trong các thể loại văn học nói chung, truyện ngắn đóng vai trò như vai trò của hổ báo trong đại gia đình các loài vật. Ở loài thú dữ này, không được có chút mỡ thừa dính vào mọi cơ bắp, nếu không chúng không thể săn mồi được. Người viết truyện phải có tâm lý của hổ báo là luôn luôn tấn công người đọc, lại phải có khả năng đánh hơi của loài thú dữ đó, để tìm ra chủ đề và tính xem đến khoảng nào thì cần lao vào con mồi, dùng sức thế nào thì vừa…” (Dẫn theo Phan Cự Đệ, 2006b).
Vậy điều quan trọng nhất của truyện ngắn là nằm ở sự kiện và kĩ thuật, kĩ thuật nhìn được điểm rơi của sự kiện, từ đó làm nổi bật được chủ đề.Tolstoi, nhà văn Nga nổi tiếng, ông coi điều quan trọng nhất của truyện ngắn nằm ở cốt truyện và phải tìm cho được cốt truyện “đôi khi chỉ xảy ra trong chốc lát một vài giây thôi, nhưng giống như một thứ thuốc đạm bạc, những cốt truyện hay có khả năng khiến cho những tư tưởng, những quan sát và những hiểu biết đang chồng chất hỗn loạn bỗng hiện ra thành có lớp lang rành mạch” (Vương Trí Nhàn, 2001). Đồng thời, với ông, truyện ngắn là một hình thức nghệ thuật khó viết bậc nhất vì nếu như với các tác phẩm có dung lượng lớn, tác giả có thể bày ra cho độc giả những món ngon có sẵn từ ngôn từ, nhân vật, sự kiện. Còn truyện ngắn, tất cả như “trong bàn tay anh”, nhỏ nhắn, vừa vặn, vừa đủ nhưng giống như những đường chỉ tay, hoa tay lại 10 ẩn chứa cả một cuộc đời và với kĩ thuật tưởng dễ mà khó, ông khẳng định “truyện ngắn là một trường học tốt nhất đối với các nhà văn” (Vương Trí Nhàn, 2001). Sikovani cũng đồng ý với A.Tolstoi, ông nói, không thể có truyện ngắn nếu thiếu cốt truyện, những tác phẩm không có cốt truyện suy cho cùng chỉ là một thứ phác thảo, ghi chép giống như những câu chuyện kể đơn thuần.Paustovski, theo ông “truyện ngắn là một truyện viết rất ngắn gọn, trong đó, cái không bình thường hiện ra như một cái gì bình thường, và cái gì bình thường hiện ra như một cái gì không bình thường” (Vương Trí Nhàn, 2001).