Luận văn: Nghiên cứu tái sinh tự nhiên và nhân giống Bách tán Đài Loan tại Văn Bàn Lào Cai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu lâm nghiệp nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên và khả năng nhân giống loài bách tán đài loan, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Đức Cảnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tiến Hiệp
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Tái Sinh Tự Nhiên Và Nhân Giống Loài Bách Tán Đài Loan Tại Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Lào Cai

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH, ẢNH
• LỜI NÓI ĐẦU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số kết quả nghiên cứu đa dạng của lớp Thông trên thế giới và Việt Nam
• 1.2. Một số nghiên cứu bảo tồn các loài Thông ở Việt Nam
• 1.3. Những nghiên cứu bảo tồn loài Bách tán đài loan trên thế giới và Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN- DÂN SINH KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Dân sinh kinh tế và xã hội
• 3.3. Đặc điểm đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm hình thái, phân bố và sinh học của Bách tán đài loan
• 4.2. Một vài đặc điểm cấu trúc rừng nơi phân bố loài Bách tán đài loan
• 4.3. Nghiên cứu mức độ tái sinh tự nhiên của Bách tán đài loan trong khu vực nghiên cứu
• 4.4. Thử nghiệm khả năng nhân giống bằng hom cành Bách tán đài loan (nhân giống vô tính)
• 4.5. Đánh giá khả năng nhân giống từ hạt Bách tán đài loan (nhân giống hữu tính)
• 4.6. Định hướng một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm bảo tồn nguồn gen loài Bách tán đài loan
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN- TỒN TẠI- KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về loài Bách tán Đài Loan

Loài Bách tán Đài Loan (Taiwania cryptomerioides Hayata) là một trong những loài cây quý hiếm, có giá trị sinh thái và kinh tế cao. Nghiên cứu về tái sinh tự nhiên của loài này tại Lào Cai cho thấy sự phân bố của nó chủ yếu ở huyện Văn Bàn, nơi có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của loài cây này. Đặc điểm sinh học của Bách tán Đài Loan bao gồm khả năng sinh trưởng tốt trong môi trường ẩm ướt và có độ cao từ 600 đến 1.800 mét so với mực nước biển. Việc bảo tồn loài này không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào việc duy trì biodiversity tại khu vực.

1.1 Đặc điểm sinh thái

Môi trường sống của Bách tán Đài Loan thường là rừng thường xanh, nơi có độ ẩm cao và ánh sáng vừa phải. Loài cây này có khả năng tái sinh tự nhiên tốt, với tỷ lệ tái sinh cao trong các khu vực rừng giàu dinh dưỡng. Nghiên cứu cho thấy rằng tái sinh tự nhiên của loài này phụ thuộc vào nhiều yếu tố như độ ẩm, ánh sáng và sự cạnh tranh với các loài cây khác. Việc hiểu rõ về hệ sinh thái nơi loài này sinh sống là rất quan trọng để có thể áp dụng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

II. Nghiên cứu khả năng nhân giống

Khả năng nhân giống cây Bách tán Đài Loan được nghiên cứu thông qua hai phương pháp chính: nhân giống hữu tính và vô tính. Nghiên cứu cho thấy rằng nhân giống từ hạt có tỷ lệ nảy mầm cao, tuy nhiên, việc thu hái hạt giống cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo chất lượng. Phương pháp nhân giống vô tính thông qua giâm hom cũng cho kết quả khả quan, với tỷ lệ sống sót của hom cao khi được chăm sóc đúng cách. Việc áp dụng các kỹ thuật nhân giống hiện đại sẽ giúp tăng cường khả năng phát triển của loài cây này trong tương lai.

2.1 Phương pháp nhân giống hữu tính

Nhân giống hữu tính thông qua việc thu hái hạt giống từ cây mẹ là một trong những phương pháp hiệu quả nhất. Hạt giống của Bách tán Đài Loan có khả năng nảy mầm tốt trong điều kiện thích hợp. Tuy nhiên, việc bảo quản hạt giống sau khi thu hái là rất quan trọng để đảm bảo tỷ lệ nảy mầm cao. Nghiên cứu cho thấy rằng hạt giống cần được bảo quản ở nhiệt độ thấp và độ ẩm ổn định để duy trì khả năng nảy mầm. Việc này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc trồng rừng trong tương lai.

2.2 Phương pháp nhân giống vô tính

Phương pháp nhân giống vô tính thông qua giâm hom đã được thử nghiệm với nhiều loại hom khác nhau. Kết quả cho thấy rằng hom từ cây non có tỷ lệ sống cao hơn so với hom từ cây trưởng thành. Việc chăm sóc hom trong giai đoạn đầu rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển của cây. Các yếu tố như độ ẩm, ánh sáng và dinh dưỡng cần được kiểm soát chặt chẽ để đạt được kết quả tốt nhất. Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới cho việc nhân giống và phát triển loài cây quý hiếm này.

III. Định hướng bảo tồn và phát triển

Để bảo tồn và phát triển loài Bách tán Đài Loan, cần có các biện pháp quản lý tài nguyên thiên nhiên hiệu quả. Việc thành lập khu bảo tồn thiên nhiên tại huyện Văn Bàn là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ loài cây này khỏi nguy cơ tuyệt chủng. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ, bao gồm việc nghiên cứu và áp dụng các kỹ thuật lâm sinh hiện đại, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của loài cây này.

3.1 Các biện pháp bảo tồn

Các biện pháp bảo tồn loài Bách tán Đài Loan cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả. Việc thành lập khu bảo tồn thiên nhiên sẽ giúp bảo vệ môi trường sống của loài này, đồng thời tạo điều kiện cho việc nghiên cứu và phát triển. Ngoài ra, cần có các chương trình giáo dục cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức về giá trị của loài cây này và tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các hoạt động trồng rừng và phục hồi sinh thái cũng cần được khuyến khích để tăng cường khả năng tái sinh tự nhiên của loài cây này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu khu vực với 33 loài thuộc lớp Thông (Pinopsida), đại diện cho 62,5% tổng số họ Thông trên toàn thế giới. Tuy nhiên, áp lực nhân thái và biến đổi khí hậu đã khiến 27 loài rơi vào tình trạng bị đe dọa tuyệt chủng theo Sách đỏ Việt Nam. Trong bối cảnh đó, loài Bách tán đài loan (Taiwania cryptomerioides Hayata) là một phát hiện khoa học đặc biệt quan trọng vào năm 2002 tại huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai. Đây là quần thể duy nhất của loài được tìm thấy trên lãnh thổ Việt Nam với số lượng vô cùng hạn chế, ước tính chỉ còn hơn 100 cá thể ngoài tự nhiên. Quần thể này đứng trước nguy cơ tuyệt chủng rất cao do sinh cảnh bị chia cắt bởi tập quán phát nương làm rẫy, trồng thảo quả và nạn cháy rừng mùa khô.

Nghiên cứu được triển khai với mục tiêu làm rõ cấu trúc lâm phần nơi loài phân bố, đánh giá quy luật tái sinh tự nhiên và thử nghiệm các biện pháp nhân giống vô tính kết hợp hữu tính. Đề tài tập trung khảo sát thực địa tại xã Liêm Phú, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai trên diện tích dự kiến quy hoạch 200 ha rừng đặc dụng thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên Sơn - Văn Bàn (quy mô 31.189 ha), đồng thời thực hiện các thí nghiệm gieo ươm, giâm hom tại Điện Biên và Hà Nội trong giai đoạn 2004 - 2006. Kết quả nghiên cứu xác lập cơ sở dữ liệu khoa học về quần thể gồm 63 cây gỗ lớn với tổng trữ lượng 252,13 m3 gỗ, bình quân đạt 4,00 m3/cây. Công trình đóng vai trò then chốt trong việc định hình chiến lược bảo tồn nguồn gen nguy cấp cấp bách theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết sinh thái học quần thể thực vật kết hợp với lý thuyết cấu trúc lâm phần của ngành Lâm học hiện đại. Quan điểm tiếp cận dung hòa giữa hướng tập trung vào đặc tính sinh học cá thể và hướng nghiên cứu cấu trúc quần xã rừng trong mối tương tác qua lại với hoàn cảnh lập địa. Bên cạnh đó, lý thuyết tái sinh rừng tự nhiên và động thái diễn thế thảm thực vật nhiệt đới gió mùa núi cao cung cấp nền tảng để phân tích khả năng phục hồi nguồn gen.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: tái sinh tự nhiên hữu tính qua hạt, nhân giống sinh dưỡng vô tính bằng cành hom, quy luật phân bố không gian theo đường kính ngang ngực (N/D1.3) và chiều cao vút ngọn (N/Hvn), độ tàn che tán rừng cùng tầng cây vượt tán ưu thế sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập qua các đợt điều tra thực địa theo tuyến sinh cảnh từ khe suối lên đỉnh dông núi ở độ cao trên 1.200 m. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 63 cá thể Bách tán đài loan trưởng thành có đường kính ngang ngực từ 6,00 cm trở lên được tiếp cận và đo đếm đầy đủ các chỉ tiêu hình thái. Mức độ tái sinh được khảo sát trên 48 ô dạng bản diện tích 4 m2 (kích thước 2m x 2m) bố trí quanh 6 cây mẹ theo 4 hướng trong và ngoài tán, kết hợp hệ thống ô tiêu chuẩn hình tròn diện tích 100 m2 (bán kính 5,64 m) lập định kỳ cách nhau 100 m dọc tuyến điều tra. Cấu trúc tầng cây đi kèm được thu thập bằng phương pháp ô tiêu chuẩn 6 cây lân cận lấy cá thể Bách tán làm tâm. Thí nghiệm nhân giống vô tính tiến hành giâm hom cành theo các nồng độ chất điều hòa sinh trưởng, trong khi kiểm nghiệm hạt giống tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn ngành TCN-33-2001 và quy định của Hiệp hội Kiểm nghiệm Hạt giống Quốc tế (ISTA).

Toàn bộ dữ liệu được xử lý thống kê sinh học trên các phần mềm SPSS và Excel. Lý do lựa chọn phân tích hồi quy tương quan phi tuyến là nhằm mô tả khách quan và chính xác mối quan hệ sinh trưởng giữa chiều cao vút ngọn (Hvn) và đường kính thân cây (D1.3) trong điều kiện địa hình dốc đứng từ 27 đến 65 độ. Mô hình được kiểm định độ tin cậy bằng đại lượng F và mức ý nghĩa Sig F nhỏ hơn 0,05, đảm bảo cơ sở toán học vững chắc cho việc dự báo sinh trưởng lâm phần.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát lâm học ghi nhận Bách tán đài loan tại Văn Bàn là loài cây gỗ lớn vượt tán với chiều cao vút ngọn dao động từ 10,00 m đến 39,00 m (trung bình đạt 26,38 m), đường kính ngang ngực biến thiên từ 11,14 cm đến 125,73 cm (trung bình đạt 50,95 cm). Tổng trữ lượng gỗ của 63 cây khảo sát đạt 252,13 m3, trong đó cây lớn nhất đạt 23,28 m3 và cây nhỏ nhất đạt 0,06 m3.

Mối quan hệ giữa chiều cao vút ngọn và đường kính ngang ngực được mô hình hóa tối ưu qua hàm logarit với phương trình Hvn = -16,606 + 11,3364*ln(D1.3). Mô hình đạt hệ số xác định R bình phương bằng 0,731, giá trị kiểm định F đạt 165,95 với mức ý nghĩa thống kê Sig F bằng 0,000, khẳng định quy luật tăng trưởng ổn định của loài trong môi trường tự nhiên.

Khả năng tái sinh tự nhiên bằng hạt trong lâm phần rất nghèo nàn do mật độ thảm tươi và cây bụi che phủ dày đặc. Điều tra trên 48 ô dạng bản quanh gốc cây mẹ cho thấy số lượng cây tái sinh ngoài tán cao hơn trong tán khoảng 40%, phản ánh đặc tính ưa sáng rõ rệt của cây con ở giai đoạn đầu.

Nghiên cứu nhân giống hữu tính ghi nhận tiềm năng sinh sản cao với khối lượng 1.000 hạt đạt 1,22 g (tương đương hơn 800.000 hạt/kg). Khi hạ hàm lượng nước về mức 5-7% và bảo quản lạnh ở nhiệt độ 5-7 độ C, hạt duy trì tỷ lệ nảy mầm ổn định. Đồng thời, kỹ thuật giâm hom cành lấy từ cây non được xử lý chất điều hòa sinh trưởng đạt tỷ lệ ra rễ trên 60%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm tái sinh tự nhiên xuất phát từ hai nhóm nguyên nhân sinh học và nhân vi. Về mặt sinh học, nón cái Bách tán đài loan tập trung ở đỉnh ngọn trên độ cao hơn 25 m, hạt có cánh mỏng nhẹ nên dễ bị gió phát tán phân tán xa hoặc rơi vào các khe đá hiểm trở và thảm mục dày, ngăn cản hạt tiếp xúc trực tiếp với đất khoáng. Về mặt xã hội, áp lực từ 541 hộ dân tại xã Liêm Phú với các hoạt động phát rừng làm nương thảo quả và chăn thả gia súc đã thiêu rụi phần lớn cây con tái sinh ven sườn núi.

So sánh với các loài hạt trần khác tại Việt Nam, khả năng nhân giống sinh dưỡng của Bách tán đài loan đạt kết quả tương đương Bách vàng ở Hà Giang (tỷ lệ ra rễ 63,5% - 74,2%) và Bách xanh ở Ba Vì (đạt 85% - 95%). Tuy nhiên, ưu thế vượt trội của Bách tán đài loan so với Thủy tùng tại Đắk Lắk (loài có tỷ lệ thụ phấn hạt bất thụ gần 100%) là hạt Bách tán tại Văn Bàn hoàn toàn hữu thụ và có khả năng gieo ươm thành công hàng loạt.

Các dữ liệu nghiên cứu về cấu trúc lâm phần và động thái sinh trưởng được biểu diễn trực quan qua đồ thị phân bố tần số số cây theo cấp kính N/D1.3, đường cong tương quan hồi quy Hvn-D1.3 và bảng tổng hợp trữ lượng, tạo công cụ trực quan hỗ trợ đắc lực cho công tác theo dõi diễn biến rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thiết lập ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt khu vực phân bố tự nhiên quy mô 200 ha tại xã Liêm Phú trong giai đoạn 2006 - 2008. Hạt Kiểm lâm huyện Văn Bàn chủ trì phối hợp với chính quyền địa phương cắm mốc thực địa, nghiêm cấm 100% các hành vi chặt hạ, thu gom gỗ và lấn chiếm đất rừng làm nương rẫy.

Xây dựng vườn ươm giống lâm nghiệp chuyên trách tại huyện Văn Bàn nhằm sản xuất tối thiểu 10.000 cây giống Bách tán đài loan mỗi năm trong giai đoạn 2007 - 2010. Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lào Cai kết hợp cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành triển khai thu hái hạt giống đạt chuẩn vào tháng 11 - 12 hàng năm và ứng dụng công nghệ giâm hom cành non đạt tỷ lệ sống trên 85%.

Triển khai các biện pháp kỹ thuật lâm sinh xúc tiến tái sinh tự nhiên xung quanh 63 cây mẹ hiện có. Định kỳ hàng năm vào tháng 9 - 10 trước mùa hạt rụng, lực lượng kiểm lâm địa bàn hướng dẫn người dân phát dọn cục bộ dây leo, xới nhẹ lớp đất khoáng quanh gốc cây mẹ trong bán kính 15 m nhằm nâng tỷ lệ nảy mầm tự nhiên ngoài thực địa lên trên 30%.

Chuyển giao các mô hình sinh kế nông lâm kết hợp bền vững cho 541 hộ dân xã Liêm Phú. Ủy ban nhân dân huyện Văn Bàn hỗ trợ kỹ thuật thâm canh cây ăn quả vùng cao, quy hoạch vùng chăn nuôi tập trung có kiểm soát nhằm duy trì độ che phủ rừng của xã đạt trên 75% vào năm 2010, giảm thiểu xung đột giữa phát triển kinh tế và bảo tồn thiên nhiên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cán bộ quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng trực tiếp quy trình bảo tồn nguyên vị (in-situ), xây dựng phương án khoanh nuôi bảo vệ 200 ha rừng đặc dụng và thiết lập các trạm tuần tra bảo vệ loài nguy cấp theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.

Nhà khoa học, chuyên gia thực vật học và giảng viên lâm nghiệp: Khai thác khối lượng dữ liệu thực nghiệm về hình thái học, vật hậu học và các hàm số hồi quy sinh trưởng của loài thực vật hạt trần cổ để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu hệ thống học và tiến hóa thực vật.

Học viên cao học và sinh viên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng phương pháp luận nghiên cứu kết hợp giữa cá thể và quần thể, kỹ thuật lập ô tiêu chuẩn điều tra 6 cây lân cận cùng phương pháp phân tích thống kê chuyên sâu trên SPSS làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu khoa học.

Các trung tâm giống lâm nghiệp và doanh nghiệp phát triển cây công trình, cảnh quan: Ứng dụng quy trình kỹ thuật thu hái, chế biến, bảo quản hạt giống dài hạn và phương pháp giâm hom cành để sản xuất cây giống Bách tán đài loan phục vụ các chương trình trồng rừng cảnh quan, phủ xanh đô thị núi cao nhờ dáng tán hình tháp thẩm mỹ.

Câu hỏi thường gặp

Bách tán đài loan tại Việt Nam có những đặc điểm hình thái nào nổi bật nhất? Cây thuộc nhóm gỗ lớn vượt tán với chiều cao lên tới 39,00 m và đường kính ngang ngực đạt 125,73 cm. Thân cây tròn thẳng, vỏ dày 5-15 mm màu nâu đỏ nứt dọc đặc trưng. Cành mọc ngang tạo tán hình tháp cân đối, mang hai dạng lá chính gồm lá kim ở cây non (dài 1,5-2,0 cm) và lá vảy ở cây trưởng thành (dài 5-7 mm).

Tại sao tái sinh tự nhiên của loài Bách tán đài loan tại huyện Văn Bàn lại rất yếu? Do nón cái phân bố trên đỉnh ngọn cao hơn 25 m khiến hạt có cánh nhẹ bị phát tán rải rác hoặc vướng trên thảm mục dày, không tiếp xúc được với đất khoáng. Bên cạnh đó, các hoạt động đốt nương rẫy và chăn thả gia súc của người dân địa phương đã phá hủy phần lớn cây con mới nảy mầm.

Hiệu quả nhân giống loài Bách tán đài loan qua hạt và giâm hom đạt mức độ nào? Hạt giống có chất lượng rất tốt với trọng lượng 1.000 hạt là 1,22 g (hơn 800.000 hạt/kg), khi hạ độ ẩm về 5-7% và bảo quản lạnh ở 5-7 độ C sẽ duy trì tỷ lệ nảy mầm cao. Đối với nhân giống vô tính, hom cành lấy từ cây non xử lý thuốc kích thích sinh trưởng đạt tỷ lệ ra rễ trên 60%.

Mối liên hệ giữa chiều cao và đường kính thân cây Bách tán đài loan tuân theo quy luật nào? Phân tích thống kê sinh học trên SPSS chứng minh mối quan hệ giữa chiều cao vút ngọn (Hvn) và đường kính ngang ngực (D1.3) tuân theo hàm logarit với hệ số xác định R bình phương bằng 0,731 và giá trị kiểm định F đạt 165,95 (Sig F = 0,000), khẳng định sinh trưởng thân cây rất ổn định.

Điều kiện tự nhiên tại khu vực xã Liêm Phú tác động thế nào đến sự phân bố của loài? Khu vực nghiên cứu nằm ở độ cao trên 1.200 m với lượng mưa trung bình năm đạt 1.813,4 mm (mưa tập trung 86,4% từ tháng 4 đến tháng 9), độ ẩm 79% và nhiệt độ bình quân 18,7 độ C. Địa hình chia cắt hiểm trở với độ dốc trung bình 27 độ giúp duy trì thảm rừng thường xanh nguyên sinh phù hợp cho loài sinh trưởng.

Kết luận

• Khẳng định Bách tán đài loan (Taiwania cryptomerioides Hayata) tại Văn Bàn là nguồn gen thực vật hạt trần cổ vô cùng quý hiếm với kích thước vượt trội, đạt chiều cao tới 39,00 m và đường kính tới 125,73 cm.
• Xác định tổng trữ lượng 63 cây khảo sát đạt 252,13 m3 gỗ (bình quân 4,00 m3/cây), đóng vai trò tầng vượt tán sinh thái tối quan trọng trong thảm rừng thường xanh núi cao trên 1.200 m.
• Mô hình hóa thành công quy luật tương quan sinh trưởng chiều cao và đường kính theo hàm logarit với độ tin cậy thống kê cao đạt R bình phương bằng 0,731.
• Chứng minh tính khả thi cao của công tác nhân giống với nguồn hạt hữu thụ chứa hơn 800.000 hạt/kg và kỹ thuật giâm hom cành non đạt tỷ lệ ra rễ trên 60%.
• Hoàn thiện hệ thống giải pháp bảo tồn đồng bộ kết hợp khoanh nuôi bảo vệ 200 ha vùng lõi với nâng cao sinh kế cho 541 hộ dân địa phương.

Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp của tác giả Nguyễn Đức Cảnh đã giải quyết trọn vẹn các yêu cầu lý luận và thực tiễn về bảo tồn loài Bách tán đài loan nguy cấp tại Việt Nam. Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần nhanh chóng áp dụng quy trình nhân giống và bảo tồn của luận văn vào thực tế sản xuất lâm nghiệp ngay trong mùa thu hái giống sắp tới để cứu vãn và nhân rộng loài cây gỗ quý này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Với điều kiện địa lý tự nhiên đa dạng, khí hậu nhiệt đới gió mùa và nằm trong vùng di cƣ của nhiều loài thực vật trong khu vực tạo cho Việt Nam trở thành một trong những nƣớc có sự đa dạng sinh học cao trên thế giới. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua do ảnh hƣởng của chiến tranh, công cuộc khôi phục và xây dựng đất nƣớc sau chiến tranh chủ yếu dựa vào nguồn tài nguyên thiên nhiên, cộng với sự khai thác bừa bãi, nạn di dân tự do. đã làm cho diện tích rừng tự nhiên ngày càng bị suy giảm, kéo theo sự giảm sút đáng kể về tính đa dạng sinh học. Bên cạnh đó, việc trồng rừng lại chủ yếu dựa sử dụng một số ít loài cây (chủ yếu là những loài cây nhập nội nhƣ Bạch đàn, Thông, Keo.) mà chƣa chú trọng nhiều đến những loài cây bản địa.

Điều này đã dẫn đến sự suy thoái nguồn gen, đặc biệt là những loài cây bản địa có giá trị kinh tế cao, thậm chí nhiều loài còn có nguy cơ tuyệt chủng. Khả năng cũng nhƣ tác dụng của rừng không những không đƣợc cải thiện mà còn bị suy giảm đáng kể. Đó là khả năng tự cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trƣờng, tạo cảnh quan, bảo vệ tính đa dạng sinh học, và cung cấp lâm sản. Vấn đề cấp bách hiện nay là làm thế nào để có những nghiên cứu cụ thể về những loài cây bản địa có giá trị cao và đặc biệt là những hiểu biết về đặc điểm sinh thái và khả năng bảo tồn những loài cây này để có thể bảo vệ chúng khỏi nguy cơ bị suy thoái nguồn gen hay nguy cơ bị tuyệt chủng.

Văn Bàn là một trong số ít phần của dãy Hoàng Liên Sơn tồn tại những diện tích đáng kể rừng thƣờng xanh núi thấp, núi trung bình và núi cao. Tại đây, tính đa dạng sinh học khá phong phú, đặc biệt nơi đây còn có một số loài động thực vật quí hiếm và có nguy cơ bị đe doạ toàn cầu, trong đó có loài Bách tán đài loan (Cha Cau - theo tiếng H’Mong) (Taiwania cryptomerioides Hayata) mới đƣợc phát hiện và chƣa từng đƣợc ghi nhận tại bất cứ nơi nào khác trên lãnh thổ Việt Nam [11]. Vì có địa thế đặc biệt, và là nơi có sự đang -2- dạng sinh học phong phú, Văn Bàn đã đƣợc đề nghị thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Hoàng Liên Sơn- Văn Bàn theo đề xuất của Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lào Cai. Đề xuất này đã đƣợc đƣa vào chiến lƣợc quản lý rừng đặc dụng đƣợc Uỷ ban Nhân dân tỉnh Lào Cai phê duyệt năm 2003 [54].

Theo thông tin tìm hiểu từ Hạt Kiểm lâm huyện Văn Bàn, Khu BTTN Hoàng Liên Sơn-Văn Bàn sẽ có diện tích khoảng 31.189 ha, trong đó có khoảng 200ha tại xã Liêm Phú- huyện Văn Bàn để bảo tồn riêng loài Bách tán đài loan. Tuy nhiên, đến nay Ban quản lý vẫn chƣa đƣợc thành lập, khu vực vẫn thuộc sự quản lý của Hạt kiểm lâm huyện Văn Bàn và hiện tại Khu BTTN Hoàng Liên Sơn- Văn Bàn đang đƣợc các cơ quan chức năng lập và thẩm định dự án thành lập khu bảo tồn. Để góp thêm những hiểu biết khoa học nhằm bảo tồn và phát triển loài Bách tán đài loan thì việc nghiên cứu về đặc điểm tái sinh tự nhiên tại nơi phân bố cũng nhƣ khả năng nhân giống của loài là một việc làm cần thiết. Vấn đề đặt ra là hiện trạng về số lƣợng, chất lƣợng cũng nhƣ khả năng phát triển loài cây này ra sao tại Việt Nam còn là vấn đề thực tế đang đòi hỏi câu trả lời từ các nhà khoa học.

Xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài "Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên và khả năng nhân giống loài Bách tán đài loan (Taiwania cryptomerioides Hayata) tại huyện Văn Bàn - tỉnh Lào Cai". Sự thành công của nghiên cứu này sẽ góp phần thiết thực vào việc cung cấp những thông tin cơ bản về đặc điểm của loài cây, sinh thái, tái sinh tự nhiên cũng nhƣ khả năng nhân giống loài cây này, từ đó sẽ đƣa ra những giải pháp hữu hiệu nhằm bảo tồn và phát triển gây trồng loài cây bản địa quí hiếm này trong thực tiễn sản xuất lâm nghiệp tại Việt Nam. -3- CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số kết quả nghiên cứu đa dạng của lớp Thông trên thế giới và Việt Nam Trong phân loại học, các loài Thông đƣợc xếp vào lớp Thông (Pinopsida) thuộc ngành Hạt trần (Gymnospermae), là một trong hai ngành của Thực vật bậc cao có hạt.

Các loài hạt trần có nguồn gốc từ trên 300 triệu năm trƣớc và trong một thời gian dài đã từng tạo thành thảm thực vật chính trên trái đất. Hiện nay trên thế giới chỉ có khoảng 900 loài hạt trần, bao gồm tất cả các loài thuộc lớp Tuế (Cycadopsida), lớp Gắm (Gnetopsida), lớp Bạch quả (Ginkgoopsida) và lớp Thông (Pinopsida), trong khi đó các loài của ngành thực vật hạt kín đƣợc ƣớc tính có khoảng 220. Các loài Thông nói chung thƣờng bao gồm những cây già nhất, cao nhất và lớn nhất trên thế giới. Phần lớn các loài Thông có dạng cây hình tháp, mọc thành rừng thuần loài hay là những cây vƣợt tán trên các cây lá rộng khác.

Tất cả các loài Thông đều thụ phấn nhờ gió với các nón đực và nón cái riêng biệt, đƣợc sinh ra trên cùng một cây (đơn tính cùng gốc) hoặc trên các cây khác nhau (đơn tính khác gốc). Đa số các loài Thông hình thành các nón cái dạng gỗ cứng với một trục chính và một loạt các vảy gắn xung quanh, mặt trong của vẩy nón chứa hạt (các loài thuộc họ Thông - Pinaceae). Hạt thƣờng có cánh và chủ yếu đƣợc phát tán nhờ gió. Các loài Thông khác thuộc họ họ Kim giao (Podocarpaceae), Đỉnh tùng (Cephalotaxaceae) và Thông đỏ (Taxaceae) hạt hoặc đƣợc bao quanh hoặc hình thành trên một cấu trúc phình lớn, sáng màu và đƣợc phát tán nhờ động vật [28].

-4- Ở Việt Nam sự đa dạng loài Thông cũng đã đƣợc nhiều tác giả nghiên cứu, có thể điểm qua một số nghiên cứu và công bố quan trọng sau. Ngay từ những năm 1931, nhà thực vật học ngƣời pháp Leandri đã nghiên cứu và công bố ở Đông Dƣơng và Việt Nam có 4 họ, 12 chi, 19 loài [52]. Đặc biệt từ năm 1996 tới nay có nhiều nghiên cứu về Thông ở Việt Nam, trƣớc tiên phải kể tới công bố của Nguyễn Tiến Hiệp và J. Vidal, các tác giả này đã công bố 6 họ, 19 chi và 35 loài mọc tự nhiên thuộc lớp Thông của Việt Nam, Lào và Campuchia dƣới dạng một chuyên khảo [53].

Tiếp theo là Phạm Hoàng Hộ đã công bố 7 họ, 18 chi và 38 loài của Việt Nam gồm các mọc tự nhiên và nhập nội [15]. Năm 2002, Trần Hợp cũng đã công bố 7 họ, 17 chi và 33 loài của Việt Nam [14]. Các công trình kể trên chỉ dừng lại ở các nội dung nhƣ: phân loại, mô tả, sinh thái, phân bố và thống kê thành phần các loài Thông của Việt Nam và Đông Dƣơng. Số lƣợng các họ và loài có khác nhau là dựa trên các quan điểm phân loại khác nhau của lớp Thông.

Gần đây, năm 2004 nhóm các chuyên gia nghiên cứu về Thông của Việt Nam, Vƣơng Quốc Anh, Liên Bang Nga và Hoa Kỳ đã chắt lọc, tổng hợp các hiểu biết đúng đắn trƣớc đây, bổ sung thêm các dẫn liệu mới phân loại 33 loài Thông Việt Nam và đánh giá tình trạng bảo tồn của chúng. Kết quả nghiên cứu đã đƣợc công bố trong cuốn sách Thông Việt Nam: Nghiên cứu hiện trạng bảo tồn 2004 [51]. Nét nổi bật trong giai đoạn này là nhiều loài mới cho khoa học và bổ sung cho Việt Nam, các quần thể Thông quí đã đƣợc phát hiện. Đó là 3 loài mới cho khoa học là Bách vàng (Xanthocyparis vietnamensis), Dẻ tùng sọc nâu (Amentotaxus hatuyenensis) và Bách xanh đá (Calocedrus rupestris) [45], [48], [51], [53], 3 chi (Pseudotsuga, Tsuga và Taiwania) và 6 loài (Pinus kwangtungensis, Cunninghamia konishii, Keteleeria davidiana, Pseudotsuga sinensis, Taiwania cryptomerioides và Tsuga chinensis) bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam [10], [11], [20], [21], [22], [23], [24].

-5- Có thể nói trong vòng 10 năm trở lại đây kể từ năm 1996, nghiên cứu về các loài Thông của Việt Nam đã có những kết quả rất nổi bật và đã kết thúc hầu hết giai đoạn kiểm kê và phân loại các loài làm cơ sở để nghiên cứu hiện trạng bảo tồn [24]. Sự đa dạng các loài Thông ở Việt Nam Tất cả 33 loài Thông đƣợc ghi nhận cho đến nay ở Việt Nam thuộc về 19 chi và 5 họ đều có nguồn gốc tại chỗ, trong đó có 1 chi (Xanthocyparis) và 3 loài (Xanthocyparis vietnamensis, Amentotaxus hatuyenensis và Calocedrus rupestris) mới cho khoa học, 3 chi (Pseudotsuga, Tsuga và Taiwania) và 5 loài (Keteleeria davidiana, Pinus kwangtungensis, Pseudotsuga sinensis, Taiwania cryptomerioides và Tsuga chinensis) bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam. Gần một nửa số loài Thông chỉ mọc trên núi đá vôi, thƣờng ở đai núi thấp, có độ cao quá 600-700 m so với mặt biển. Nhiều khi chúng mọc thành các quần xã thuần loại độc đáo trên đƣờng đỉnh, có giá trị thực tiễn, khoa học và thẩm mỹ rất cao [51].

Dƣạ trên kết quả kiểm kê về số lƣợng họ, chi, loài thuộc lớp Thông của Việt Nam nêu trên, so sánh với cùng bậc taxon của lớp Thông trên thế giới (xem bảng 1-1). -6- Bảng 1-1: So sánh các Taxon của Thông Việt Nam và Thế giới Số chi / loài Số loài đặc hữu / Số chi/ loài Họ trên thế Số loài ở Việt ở Việt Nam giới Nam Bách tán (Araucariaceae) 3/ 41 0/0 0/0 Đỉnh tùng 1/5-11 1/1 0/1 (Cephalotaxaceae) Hoàng đàn (Cupressaceae) 30/135 7/8 3/8 Phyllocladaceae 1/4 0 0/0 Thông (Pinaceae) 11/225 5/12 2/12 Kim giao (Podocarpaceae) 18/190 4/6 0/6 Sciadopityaceae 1/1 0/0 0/0 Thông đỏ (Taxaceae) 5/23 2/6 2/6 Tổng số 70/ 630 19/33 7/33 Kết quả bảng 1-1 cho thấy với bậc taxon loài (33/630), Thông Việt Nam chỉ chiếm tỷ lệ hơn 5% tổng số loài Thông đã biết trên thế giới, nhƣng số chi (19/70) chiếm tỷ lệ hơn 27% tổng số chi Thông đã biết trên thế giới, số họ (5/8) chiếm tỷ lệ 62,5% tổng số họ Thông đã biết trên thế giới. Số loài Thông đặc hữu (7/33) chiếm tỷ lệ hơn 21% tổng số loài của Việt Nam. Tuy số loài Thông Việt Nam ít chỉ chiếm tỷ lệ 5% song lớp Thông của Việt Nam rất đa dạng về bậc chi, đặc biệt là bậc họ.

Bên cạnh đó tỷ lệ các loài đặc hữu là khá lớn với tỷ lệ 21% vƣợt trội hơn tất cả các nhóm thực vật đã biết ở Việt Nam.