Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu hiện trạng tài nguyên cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên pù luông huyện bá thước tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu hiện trạng tài nguyên cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên pù luông huyện bá thước, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Bá Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Vương Duy Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Nghiên cứu tài nguyên cây thuốc
• Đề tài: Nghiên Cứu Hiện Trạng Tài Nguyên Cây Thuốc Tại Khu BTTN Pù Luông, Huyện Bá Thước, Tỉnh Thanh Hoá
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc ở trên Thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông
• 2. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu đa dạng tài nguyên cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu hiện trạng sử dụng cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông
• 2.4.3. Phương pháp xây dựng đề xuất các giải pháp quản lý và phát triển tài nguyên cây thuốc cho khu vực nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Đặc điểm địa hình
• 3.1.3. Khí hậu thuỷ văn
• 3.1.4. Đặc điểm đất đai
• 3.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 3.2.1. Dân số, dân tộc và lao động tại các xã vùng đệm
• 3.2.2. Tình hình sản xuất, đời sống, thu nhập
• 3.2.3. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng tài nguyên cây thuốc ở khu BTTN Pù Luông
• 4.2. Đa dạng taxon thực vật làm thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Đa dạng về dạng sống của cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.4. Cây thuốc quý hiếm tại khu vực nghiên cứu
• 4.5. Hiện trạng sử dụng cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông
• 4.5.1. Tình hình khai thác cây thuốc trong khu vực nghiên cứu
• 4.6. Đa dạng về bộ phận sử dụng làm thuốc
• 4.7. Công dụng của tài nguyên cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 4.8. Một số loài và nhóm loài cây thuốc có tiềm năng tại khu vực nghiên cứu
• 4.9. Đề xuất một số giải pháp quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên cây thuốc ở Khu BTTN Pù Luông
• 4.9.1. Giải pháp kỹ thuật
• 4.9.2. Giải pháp xã hội
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn Pù Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, nằm ở tỉnh Thanh Hóa, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là về tài nguyên cây thuốc. Nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại đây không chỉ giúp bảo tồn các loài thực vật quý hiếm mà còn góp phần vào việc phát triển y học cổ truyền và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Theo thống kê, khu vực này có khoảng 48 loài cây thuốc đang được khai thác, cho thấy tiềm năng lớn trong việc phát triển dược liệu tự nhiên.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng sinh học của Khu bảo tồn Pù Luông

Khu bảo tồn Pù Luông có diện tích rộng lớn với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Đặc điểm địa hình và khí hậu nơi đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật, trong đó có các loài cây thuốc quý hiếm. Việc bảo tồn và nghiên cứu các loài cây thuốc tại đây là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học.

1.2. Vai trò của cây thuốc trong đời sống cộng đồng địa phương

Cây thuốc không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe của người dân địa phương. Nhiều loài cây thuốc đã trở thành một phần không thể thiếu trong các phương pháp chữa bệnh truyền thống, giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho cộng đồng.

II. Thách thức trong việc bảo tồn tài nguyên cây thuốc tại Pù Luông

Mặc dù Khu bảo tồn Pù Luông có tiềm năng lớn về tài nguyên cây thuốc, nhưng việc khai thác quá mức và thiếu quản lý đang đe dọa sự tồn tại của nhiều loài. Các hoạt động khai thác không bền vững đã dẫn đến sự suy giảm số lượng và chất lượng của các loài cây thuốc, gây ra nguy cơ tuyệt chủng cho một số loài quý hiếm.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm tài nguyên cây thuốc

Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn Pù Luông bao gồm khai thác quá mức, nạn phá rừng và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ làm giảm số lượng cây thuốc mà còn ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học trong khu vực.

2.2. Hệ lụy từ việc khai thác không bền vững

Việc khai thác không bền vững không chỉ gây ra sự suy giảm tài nguyên cây thuốc mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương. Sự mất mát này có thể dẫn đến tình trạng nghèo đói và thiếu hụt nguồn dược liệu cho các phương pháp chữa bệnh truyền thống.

III. Phương pháp nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn Pù Luông

Để đánh giá hiện trạng tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn Pù Luông, các phương pháp nghiên cứu đa dạng đã được áp dụng. Những phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, thu thập mẫu cây thuốc và phân tích dữ liệu sinh học. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập mẫu cây thuốc

Khảo sát thực địa là bước đầu tiên trong nghiên cứu tài nguyên cây thuốc. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành thu thập mẫu cây thuốc, ghi nhận thông tin về đặc điểm sinh thái và phân bố của các loài cây thuốc trong khu vực.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá hiện trạng

Sau khi thu thập mẫu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích dữ liệu để đánh giá hiện trạng tài nguyên cây thuốc. Việc này giúp xác định các loài cây thuốc quý hiếm và đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Pù Luông

Kết quả nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn Pù Luông đã chỉ ra sự đa dạng phong phú của các loài cây thuốc. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin về các loài cây thuốc mà còn giúp định hướng cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Danh lục các loài cây thuốc quý hiếm

Danh lục các loài cây thuốc quý hiếm được lập ra từ kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở quan trọng cho việc bảo tồn. Những loài cây này cần được chú trọng bảo vệ để đảm bảo sự tồn tại của chúng trong tự nhiên.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc sẽ được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn hỗ trợ phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho tài nguyên cây thuốc tại Pù Luông

Nghiên cứu tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn Pù Luông đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên. Tương lai của tài nguyên cây thuốc tại đây phụ thuộc vào các chính sách bảo tồn hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn tài nguyên cây thuốc

Bảo tồn tài nguyên cây thuốc không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào việc phát triển y học cổ truyền. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương.

5.2. Triển vọng phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc

Triển vọng phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn Pù Luông sẽ được thực hiện thông qua các chương trình giáo dục cộng đồng và các dự án hợp tác giữa các tổ chức bảo tồn và chính quyền địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên vô cùng phong phú với hơn 4.000 loài cây thuốc đã được Viện Dược liệu ghi nhận, trong đó gần 80% sinh trưởng tự nhiên trong các hệ sinh thái rừng. Tại tỉnh Thanh Hóa, các đợt điều tra tổng thể đã thống kê được trên 750 loài thực vật và nấm có công dụng chữa bệnh. Tuy nhiên, áp lực khai thác quá mức cùng sự suy giảm diện tích rừng tự nhiên đã đẩy 144 loài cây thuốc trên cả nước vào tình trạng nguy cấp. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông với tổng diện tích quản lý 17.171,03 ha (trong đó có 16.862 ha rừng đặc dụng) thuộc địa bàn hai huyện Bá Thước và Quan Hóa, là một trung tâm đa dạng sinh học quan trọng nhưng đang đối mặt với tình trạng thương lái thu mua ráo riết hơn 48 loài dược liệu bản địa.

Nghiên cứu này được tiến hành nhằm mục tiêu điều tra, đánh giá toàn diện hiện trạng thành phần loài, dạng sống, công dụng y học và mức độ quý hiếm của tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Phạm vi không gian nghiên cứu bao phủ toàn bộ vùng lõi và vùng đệm thuộc 9 xã trọng điểm, được triển khai thực địa liên tục từ ngày 20/10/2016 đến ngày 30/4/2017.

Ý nghĩa khoa học của đề tài thể hiện qua việc phát hiện và định danh chính xác 587 loài cây thuốc, chiếm tỷ lệ 37,17% tổng số loài thực vật bậc cao có mạch tại khu bảo tồn. Về mặt thực tiễn, công trình cung cấp cơ sở dữ liệu nền tảng giúp các nhà quản lý rừng đặc dụng ban hành chiến lược bảo tồn 33 loài dược liệu nguy cấp, đồng thời hỗ trợ định hướng phát triển sinh kế bền vững cho hơn 18.000 nhân khẩu vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại học thực vật tiến hóa kết hợp với các học thuyết dược liệu học hiện đại. Cơ sở lý thuyết tiến hóa chỉ ra rằng các đơn vị phân loại (taxon) cùng bậc có mối quan hệ họ hàng phát sinh chủng loại thường mang đặc tính giải phẫu tương đồng và chứa đựng các nhóm hoạt chất sinh học tương tự nhau (như alkaloid, flavonoid, saponin, tanin hay tinh dầu). Điều này tạo tiền đề vững chắc cho việc tìm kiếm, phát hiện các loài cây thuốc thay thế cho những nguồn dược liệu đang dần cạn kiệt.

Bên cạnh đó, đề tài tích hợp lý thuyết thực vật dân tộc học (Ethnobotany) và phương pháp quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management). Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: đa dạng sinh học tài nguyên cây thuốc, phân cấp nguy cấp theo tiêu chuẩn Sách Đỏ Việt Nam 2007, Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ và danh mục lâm sản ngoài gỗ (NTFPs). Các lý thuyết này cho phép kết hợp chặt chẽ giữa tri thức khoa học thực nghiệm và vốn kinh nghiệm trị bệnh dân gian lưu truyền của đồng bào dân tộc Thái (chiếm 90,5% dân số) và dân tộc Mường (chiếm 9,5% dân số) tại địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến điển hình kết hợp phỏng vấn thực vật dân tộc học có sự tham gia của người dân bản địa (PRA):

• Điều tra ngoại nghiệp theo tuyến: Thiết lập 09 tuyến điều tra điển hình đi qua toàn bộ các sinh cảnh rừng trên núi đất và núi đá vôi đại diện cho khu bảo tồn. Mỗi sinh cảnh bố trí 3 tuyến, chiều dài mỗi tuyến dao động từ 1,0 đến 1,5 km, dải khảo sát mở rộng 10 m sang hai bên vệt tuyến. Việc lựa chọn phương pháp này giúp bao quát tối đa các vi khí hậu, ghi nhận đầy đủ mật độ, độ cao phân bố và đặc điểm hình thái của cây thuốc tại thực địa.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu phỏng vấn: Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm 100% các thầy lang, mế thuốc chuyên nghiệp đang hành nghề chữa bệnh trên địa bàn nghiên cứu, kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên 20 người dân địa phương thường xuyên đi rừng thu hái lâm sản. Phương pháp chọn mẫu này đảm bảo tính khách quan và khai thác sâu tri thức bản địa về tên gọi, bộ phận dùng, bài thuốc và thị trường tiêu thụ.
• Thu thập và xử lý tiêu bản: Mẫu thực vật thu thập theo quy cách chuẩn 41x29 cm (hoặc tiêu bản nhỏ 20-30 cm đối với mẫu khó thu hái), xử lý bằng cồn 40-45 độ trước khi sấy khô tại phòng thí nghiệm. Phương pháp hình thái so sánh kết hợp tra cứu các bộ Thực vật chí Việt Nam, Từ điển cây thuốc Việt Nam và hệ thống định danh quốc tế (IPNI, The Plant List) được áp dụng để giám định chính xác tên khoa học của từng loài. Timeline nghiên cứu được thực hiện tập trung từ tháng 10 năm 2016 đến tháng 4 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã ghi nhận tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông có 587 loài cây thuốc, thuộc 442 chi, 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Số loài cây thuốc này chiếm tới 37,17% trong tổng số 1.579 loài thực vật đã được công bố tại khu vực.

Cấu trúc phân loại ở bậc ngành cho thấy ưu thế tuyệt đối thuộc về ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) với 553 loài (chiếm 93,73% tổng số loài cây thuốc), 413 chi và 136 họ. Trong đó, lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm ưu thế áp đảo với 435 loài (73,73%), còn lớp Một lá mầm (Liliopsida) ghi nhận 118 loài (20,00%). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) đứng thứ hai với 21 loài (3,56%), ngành Thông (Pinophyta) có 8 loài (1,36%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 4 loài và ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 1 loài.

Đa dạng ở bậc họ tập trung mạnh vào 16 họ giàu loài nhất (mỗi họ có từ 10 đến 32 loài), dẫn đầu là họ Cúc (Asteraceae) với 32 loài, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 26 loài, họ Đậu (Fabaceae) và họ Cà phê (Rubiaceae) cùng đạt 21 loài, họ Hòa thảo (Poaceae) và họ Lan (Orchidaceae) cùng ghi nhận 20 loài.

Phân tích 565 loài cây thuốc xác định được dạng sống cho thấy:

• Thân thảo (cỏ) chiếm tỷ lệ cao nhất với 234 loài (đạt 41,41%).
• Cây bụi và bụi trườn có 147 loài (chiếm 26,01%).
• Thân leo (thảo và gỗ) có 96 loài (chiếm 16,99%).
• Thân gỗ ghi nhận 80 loài (chiếm 14,16%).
• Thân cột chiếm tỷ lệ nhỏ nhất với 8 loài (1,41%).

Đặc biệt, nghiên cứu đã phát hiện 33 loài cây thuốc quý hiếm có giá trị bảo tồn cao thuộc 30 chi và 24 họ. Trong đó có nhiều loài nguy cấp ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP như Bát giác liên, Bảy lá một hoa, Ba gạc Vân Nam, Củ dòm, Lan kim tuyến đá vôi và Thông Pà Cò.

Thảo luận kết quả

Sự phong phú vượt trội của hệ cây thuốc tại Pù Luông xuất phát từ điều kiện lập địa độc đáo với địa hình núi cao chia cắt mạnh từ 60 m đến 1.700 m, tạo nên sự đan xen giữa hệ sinh thái rừng trên núi đất và rừng trên núi đá vôi. Các loài thân thảo chiếm ưu thế lớn (41,41%) phản ánh khả năng thích nghi cao dưới tán rừng rậm nhiệt đới và các sinh cảnh nương rẫy phục hồi.

Để biểu diễn trực quan các phát hiện nghiên cứu, toàn bộ cấu trúc phân loại có thể được minh họa qua biểu đồ cột thể hiện phân hạng 16 họ thực vật có số loài lớn nhất, kết hợp biểu đồ tròn biểu diễn tỷ lệ cơ cấu 5 dạng sống chính của cây thuốc. Đồng thời, một bảng ma trận sinh thái có thể tổng hợp vị trí phân bố tọa độ GPS của 33 loài nguy cấp giữa các tiểu khu rừng đặc dụng.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại khu vực miền núi phía Bắc, tỷ lệ 37,17% thực vật làm thuốc tại Pù Luông cao hơn mức trung bình tại một số khu bảo tồn lân cận. Tuy nhiên, nguồn dược liệu quý đang suy giảm nhanh chóng do sức ép kinh tế khi thu nhập bình quân đầu người ở vùng đệm chỉ đạt khoảng 500.000 đồng/tháng. Tình trạng thương lái thu mua tự do rễ, củ của các loài như Bình vôi, Đảng sâm, Hoàng đằng đe dọa trực tiếp đến khả năng tái sinh tự nhiên, đòi hỏi phải kết hợp bảo tồn nguyên vị với phát triển vùng trồng dược liệu có kiểm soát.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả điều tra thực địa, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm quản lý và phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông:

1. Quy hoạch và thiết lập 03 phân khu bảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen: Khoanh vùng bảo vệ nguyên vị (in-situ) các quần thể cây thuốc quý hiếm tại các điểm nóng sinh thái như vùng Son Bá Mười, dốc Trâu và đỉnh Kéo Toòng. Target metric đặt ra là bảo vệ nguyên vẹn 100% diện tích phân bố tự nhiên của 33 loài nguy cấp. Timeline hoàn thành trong giai đoạn 2018–2020 do Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông chủ trì phối hợp với Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thanh Hóa.
2. Xây dựng mô hình trồng thử nghiệm và nhân giống chuyển vị (ex-situ): Triển khai gây trồng bán tự nhiên tối thiểu 02 loài cây thuốc bản địa có giá trị thương phẩm cao (như Giảo cổ lam và Sa nhân tím) với quy mô 5 ha tại các xã vùng đệm như Cổ Lũng, Lũng Cao. Target metric nhằm cung cấp nguồn giống chuẩn hóa và giảm 60% áp lực khai thác rừng tự nhiên từ năm 2019 đến năm 2022, do Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn phối hợp cùng Viện Dược liệu thực hiện.
3. Thành lập mạng lưới tuần tra và tổ chức tự quản thôn bản: Thành lập 15 tổ giám sát bảo vệ rừng cộng đồng tại các bản vùng lõi, thực hiện tuần tra định kỳ 4 lần/tháng. Target metric hướng tới việc ngăn chặn trên 80% các vụ thu hái, vận chuyển dược liệu trái phép trước năm 2021, do Ủy ban nhân dân 9 xã vùng đệm và Hạt Kiểm lâm Pù Luông chỉ đạo.
4. Phát triển chuỗi giá trị dược liệu gắn với sinh kế cộng đồng: Xây dựng hợp tác xã thu hái và sơ chế dược liệu bền vững theo chuẩn GACP-WHO, kết nối trực tiếp với các doanh nghiệp đông dược uy tín. Target metric là nâng mức thu nhập từ kinh tế lâm sản ngoài gỗ của các hộ tham gia lên trên 1.500.000 đồng/tháng/hộ trong giai đoạn 2020–2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và bộ dữ liệu của luận văn mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Sử dụng khung phương pháp điều tra theo tuyến và bộ danh lục 587 loài làm tài liệu tham khảo chuẩn mực để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững, quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học và lập hồ sơ giám sát loài lâm sản ngoài gỗ nguy cấp.
2. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học ngành Lâm học, Thực vật học, Dược liệu học: Khai thác dữ liệu về mối quan hệ phân loại học, cấu trúc họ - chi - loài, đặc tính sinh thái và tri thức bản địa để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về hợp chất thiên nhiên và sàng lọc hoạt tính sinh học.
3. Cơ quan quản lý nhà nước (Sở NN&PTNT, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thanh Hóa): Sử dụng các số liệu thực chứng về hiện trạng suy thoái và phân bố 33 loài quý hiếm để ban hành chính sách phân vùng khai thác, cấp phép thu hái dược liệu và phê duyệt các chương trình khuyến lâm vùng đệm.
4. Doanh nghiệp dược phẩm, Hợp tác xã nông lâm nghiệp và Tổ chức phi chính phủ (NGOs): Tham khảo danh mục các loài cây thuốc có trữ lượng và tiềm năng kinh tế lớn (như Giảo cổ lam, Sa nhân, Bình vôi) để định hướng đầu tư vùng nguyên liệu sạch, chuyển giao kỹ thuật nhân giống và hỗ trợ sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông hiện ghi nhận bao nhiêu loài cây thuốc?

Nghiên cứu đã điều tra và lập danh lục chính xác 587 loài cây thuốc, thuộc 442 chi, 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Con số này chiếm 37,17% tổng số 1.579 loài thực vật hiện có tại khu bảo tồn, minh chứng cho tính đa dạng sinh thái vượt trội của hệ thực vật khu vực Pù Luông.

Những họ thực vật nào có số lượng cây thuốc phong phú nhất tại khu vực?

Nghiên cứu xác định 16 họ thực vật có từ 10 đến 32 loài làm thuốc. Trong đó, phong phú nhất là họ Cúc (Asteraceae) với 32 loài, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 26 loài, họ Đậu (Fabaceae) và họ Cà phê (Rubiaceae) cùng có 21 loài, tiếp theo là họ Hòa thảo (Poaceae) và họ Lan (Orchidaceae) với 20 loài mỗi họ.

Có bao nhiêu loài cây thuốc quý hiếm nằm trong diện ưu tiên bảo tồn?

Tại Pù Luông có 33 loài cây thuốc quý hiếm thuộc 30 chi và 24 họ được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam 2007, Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam. Các loài tiêu biểu bao gồm Bát giác liên, Bảy lá một hoa, Củ dòm, Lan kim tuyến đá vôi và Thông Pà Cò.

Tỷ lệ phân bố dạng sống của các loài cây thuốc tại Pù Luông như thế nào?

Trong số 565 loài phân tích dạng sống, cây thân thảo chiếm tỷ lệ lớn nhất với 41,41% (234 loài), cây bụi và bụi trườn chiếm 26,01% (147 loài), thân leo chiếm 16,99% (96 loài), thân gỗ chiếm 14,16% (80 loài) và thân cột chiếm 1,41% (8 loài).

Phương pháp nghiên cứu thực vật dân tộc học được thực hiện bằng cách nào?

Đề tài sử dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), phỏng vấn toàn diện các thầy lang, mế thuốc chuyên nghiệp cùng 20 người dân địa phương. Nội dung tập trung vào tên bản địa, bộ phận dùng, phương pháp chế biến, mùa vụ thu hái và thị trường tiêu thụ lâm sản ngoài gỗ.

Kết luận

• Xác lập danh lục hoàn chỉnh gồm 587 loài cây thuốc thuộc 442 chi, 158 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, chiếm 37,17% hệ thực vật toàn khu vực.
• Làm rõ ưu thế của ngành Ngọc lan với 553 loài (93,73%) và cấu trúc dạng sống chiếm tỷ trọng cao nhất là cây thân thảo (41,41%) cùng cây bụi (26,01%).
• Định vị và đánh giá hiện trạng phân bố của 33 loài cây thuốc quý hiếm, nguy cấp nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.
• Tổng hợp hệ thống tri thức bản địa phong phú về sử dụng cây thuốc của cộng đồng người Thái và người Mường tại 9 xã vùng đệm.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp bảo tồn nguyên vị 3 vùng lõi trọng điểm và nhân giống chuyển vị các loài dược liệu thương phẩm giai đoạn 2018–2025.

Công trình là đóng góp học thuật quan trọng, cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy cho công tác quản lý tài nguyên rừng đặc dụng và định hướng phát triển dược liệu bền vững tại tỉnh Thanh Hóa. Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp quan tâm hãy cùng hợp tác triển khai các dự án nhân giống chuyển vị và xây dựng chuỗi giá trị dược liệu nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao đời sống cộng đồng địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU Trong nguồn lâm sản ngoài gỗ ở Việt Nam, cây thuốc là nhóm tài nguyên thực vật rừng giữ một vị trí đặc biệt quan trọng, về thành phần loài, về giá trị kinh tế mang lại, cũng nhƣ về giá trị sử dụng rộng rãi trong việc bảo vệ sức khỏe cho cộng đồng. Theo kết quả điều tra tƣơng đối có hệ thống của Viện Dƣợc liệu bộ Y tế, hiện đã ghi nhận đƣợc ở Việt Nam trên 4.000 loài cây thuốc. Trong đó, gần 80% số loài đã biết là cây thuốc mọc tự nhiên. Phần lớn các loài cây thuốc mọc tự nhiên, lại tập trung chủ yếu trong các quần hệ rừng.

Rừng là môi trƣờng sản sinh và tái tạo ra các loài cây thuốc có giá trị sử dụng và kinh tế cao. Nhiều loài có trữ lƣợng tiềm tàng, lên tới hàng chục hoặc hàng trăm ngàn tấn. Thừa nhận rằng, từ nguồn cây thuốc thiên nhiên ở nƣớc ta, mỗi năm đã cung cấp một khối lƣợng lớn các loại dƣợc liệu, góp phần vào sự nghiệp chăm sóc sức khỏe cho toàn dân và xuất khẩu. Tuy nhiên, do khai thác liên tục nhiều năm, cộng với nhiều nguyên nhân tác động khác, đã làm cho nguồn tài nguyên này bị suy giảm nghiêm trọng.

Hầu hết các loài có giá trị sử dụng cao, vốn có trữ lƣợng lớn, đến nay đều đã bị giảm sút, thậm chí không ít loài còn trở nên hiếm gặp. Các loài vốn hiếm gặp, lại bị lùng sục khai thác thƣờng xuyên, hậu quả là đang đứng trƣớc nguy cơ bị tuyệt chủng. Số cây thuốc đƣợc đƣa vào diện cần quan tâm bảo tồn ở Việt Nam hiện đã lên tới 144 loài. Vấn đề khai thác bền vững nguồn cây thuốc thiên nhiên, đi đôi với bảo tồn các loài bị đe dọa, đang là mối quan tâm hàng đầu của ngành Y tế, ngành Lâm nghiệp và các ngành khác có liên quan.

Tỉnh Thanh Hóa nằm ở khu vực bắc Miền Trung, với tổng diện tích tự nhiên tới 11. Đất hiện đang có rừng ở trong tỉnh vào khoảng 436. Rừng ở Thanh Hóa vốn giàu có về tài nguyên, bao gồm cây cho gỗ tốt, cây cho công nghiệp giấy sợi, song mây, cây làm cảnh … và không thể không kể tới cây làm thuốc. Theo kết quả tái điều tra tổng thể của Viện Dƣợc LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 liệu, năm 2005, đã phát hiện và thống kê đƣợc ở Thanh Hóa trên 750 loài thực vật và nấm có công dụng làm thuốc.

Thanh Hóa là tỉnh có nguồn cây thuốc phong phú, khối lƣợng các loại dƣợc liệu khai thác hàng năm trƣớc đây luôn ở trong nhóm các tỉnh đứng đầu trên toàn quốc. Song, nằm trong bối cảnh chung, nguồn cây thuốc tự nhiên ở Thanh Hóa cũng đang bị giảm đi nhanh chóng. Một số loài có giá trị kinh tế cao đã từng đƣợc khai thác thƣờng xuyên, nhƣ: Báo sâm, Bình vôi, Cốt toái bổ, Đảng sâm, Lá khôi, Hoàng đằng, Thạch hộc, Hoàng thảo, Hà thủ ô, Bảy lá một hoa… nay đã trở nên hiếm hoặc đang lâm vào tình trạng bị nguy hiểm. Nguyên nhân gây nên hậu quả này, trƣớc hết là do nạn phá rừng, làm thu hẹp đáng kể các vùng phân bố tự nhiên và đe dọa sự tồn vong của nhiều loài cây thuốc.

Rừng mất đi, còn kéo theo sự suy giảm của đa dạng sinh học (ĐDSH), cùng biết bao hậu quả tai hại khác. Với mục đích bảo vệ tài nguyên ĐDSH của rừng (trong đó có cây thuốc), UBND và ngành Lâm nghiệp tỉnh Thanh Hóa, đã tiến hành quy hoạch và thành lập đƣợc 1 Vƣờn Quốc gia (VQG) và 3 Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN), trong đó có Khu BTTN Pù Luông. Khu BTTN Pù Luông đƣợc thành lập năm 1999 với diện tích đƣợc giao quản lý là 17.171,03 ha, trong đó diện tích rừng đặc dụng là 16.862 ha nằm trên địa bàn 2 huyện Bá Thƣớc và Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Để có cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, từ khi thành lập đến nay, đã có vài công trình điều tra cơ bản về khu hệ thực vật, về thảm thực vật rừng và một vài nhóm thực vật quan trọng (Phong lan, hạt trần …).

Theo kết quả điều tra lập danh lục hệ động thực vật năm 2013 tại Khu BTTN Pù Luông hiện có 2.487 loài thuộc 476 họ và 1.329 chi, gồm có 908 động vật; 1.579 loài thực vật, trong đó có 409 loài động thực vật trong sách đỏ Việt Nam. Tuy nhiên hiện chƣa có bất cứ công trình điều tra nghiên cứu cụ thể nào về nhóm tài nguyên cây thuốc ở đây. Mặc dù, nằm trong Khu bảo tồn, đƣợc biết có vùng “Son Bá Mƣời” vốn đƣợc ngành Y tế coi là nơi có tiềm LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 năng về cây thuốc tự nhiên và cây thuốc trồng ở tỉnh Thanh Hóa. Theo khảo sát sơ bộ thì có khoảng 48 loài cây thuốc đang bị các thƣơng lái đến để thu mua tại cộng đồng trong và quanh Khu BTTN Pù Luông, tuy nhiên số lƣợng thực tế còn cao hơn nhiều.

Việc khai thác cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông đang diễn ra ở mức độ cao là một thách thức đối với công tác quản lý bảo tồn. Đây là nguyên nhân dẫn đến việc giảm thiểu về số lƣợng và mức độ phong phú của các loài cây thuốc, thậm chí dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng một số loài ngoài tự nhiên. Nhƣ vậy, ở Khu BTTN Pù Luông hiện nay còn thiếu các kết quả điều tra, đánh giá toàn diện về hiện trạng tài nguyên cây thuốc. Đây là những cơ sở dữ liệu rất quan trọng để xây dựng các giải pháp quản lý, bảo tồn tài nguyên thực vật cho Khu bảo tồn.

Xuất phát từ những lý do nêu trên tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu hiện trạng tài nguyên cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hoá”. Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu Kết quả nghiên cứu sẽ là bộ số liệu rất có giá trị nhằm bổ sung dẫn liệu về sự đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại Khu BTTN Pù Luông. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ giúp các nhà quản lý đề xuất và xây dựng chiến lƣợc bảo tồn tổng thể nguồn tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là các loài nguy cấp, quý hiếm, có giá trị tại Khu BTTN Pù Luông. Danh lục các loài cây thuốc của đề tài sẽ hỗ trợ tốt cho việc định hƣớng quản lý, khai thác hợp lý và phát triển bền vững trong tƣơng lai, góp phần cải thiện về đời sống cho ngƣời dân sống trong vùng lõi và vùng đệm của Khu bảo tồn.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc ở trên Thế giới Từ khi con ngƣời ra đời, loài ngƣời đã biết dựa vào rừng để sống. Không chỉ lấy ra từ rừng lƣơng thực, thực phẩm cho cuộc sống hàng ngày, con ngƣời còn biết lấy cây rừng làm rau ăn, nấu nƣớc uống, lấy cây rừng làm thuốc chữa bệnh. Trải qua nhiều thế kỷ, các cộng đồng ngƣời trên khắp thế giới đã phát triển những phƣơng thuốc cổ truyền của họ, làm cho các loài cây thuốc và công dụng của chúng trở nên có ý nghĩa.

Các kinh nghiệm dân gian về sử dụng cây thuốc chữa bệnh đƣợc nghiên cứu ở các mức độ khác nhau tuỳ thuộc vào sự phát triển của từng quốc gia. Và cũng từ đó, mỗi châu lục, mỗi dân tộc hình thành nên một nền Y học cổ truyền mang nét đặc trƣng riêng. Nghiên cứu lịch sử dùng các cây làm thuốc của các dân tộc vùng lãnh thổ đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đƣa ra nhiều bằng chứng xác thực. Trong cuốn “Lịch sử liên đại cây cỏ” ấn hành năm 1878, Charles Pikering đã chỉ rõ: ngay từ năm 4271 trƣớc Công nguyên (TCN) ngƣời dân khu vực Trung Cận Đông đã sử dụng nhiều loại cây (sung, vả, cau dừa,.) để làm lƣơng thực và chữa bệnh.

Dựa trên các bằng chứng khảo cổ, Borisova B. (1960) chỉ ra rằng, vào khoảng 5.000 năm TCN, cây thuốc đã đƣợc sử dụng rộng rãi và vì vậy là mục tiêu chiếm đoạt (cùng với phụ nữ, các cây lƣơng thực, cây có hoa đẹp) trong các cuộc chiến tranh giữa các bộ tộc. Nhƣ vậy, tầm quan trọng của các cây làm thuốc đƣợc loài ngƣời nhận thức rất sớm; việc thu thập, nhập nội các giống cây thuốc quý đƣợc thực hiện ngay từ thời cổ đại bởi các chiến binh. Châu Úc đƣợc mệnh danh là cái nôi của nền văn minh cổ xƣa nhất trên thế giới.

Ngƣời ta cho rằng, các thổ dân châu Úc đã định cƣ ở đây từ hơn 60.000 năm về trƣớc và hình thành nên những kiến thức thực tiễn về các loài LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 cây thuốc bản xứ. Nhiều loài trong số này nhƣ cây Bạch đàn xanh (Eucalyptus globulus) duy nhất chỉ có ở châu Úc, vốn đƣợc sử dụng rất hữu hiệu trong việc chữa bệnh. Tuy nhiên, phần lớn kiến thức về dƣợc thảo của thổ dân đã bị mất đi khi ngƣời châu Âu đến định cƣ. Ngày nay, đa phần các dƣợc thảo ở châu Úc bắt nguồn từ phƣơng Tây, Ấn Độ, Trung Quốc và các nƣớc vùng ven Thái Bình Dƣơng.

Dƣợc thảo ở châu Âu rất đa dạng và phần lớn dựa trên nền tảng của y học truyền thống cổ điển. Ngƣời đầu tiên phải kể đến là Galen (131-200 SCN), một thầy thuốc của Hoàng đế La Mã Marcus Aurelius, có ảnh hƣởng sâu sắc đến sự phát triển của các vị thuốc bào chế từ thảo mộc. Ông đã viết hàng trăm cuốn sách và đã đƣợc áp dụng trong ngành Y châu Âu hơn 1500 năm. Ở thế kỷ I SCN, một thầy thuốc Hy Lạp tên là Dioscorides đã viết một cuốn sách dƣợc thảo có tên “De material Medica”.

Quyển sách này bao gồm 600 loại thảo mộc, gây ảnh hƣởng mạnh mẽ đến y học phƣơng Tây và là sách tham khảo chính đƣợc dùng ở châu Âu cho đến thế kỷ XVII. Cuốn sách còn đƣợc dịch ra nhiều ngôn ngữ nhƣ: tiếng Anh cổ, tiếng Ba Tƣ và tiếng Hebrew. Vào thời Trung cổ, học thuyết “Dấu hiệu” khẳng định có một sự kết nối giữa vẻ bề ngoài của một loài cây – “dấu hiệu của thần thánh”- và công dụng y học của chúng. Chẳng hạn, những chiếc lá lốm đốm của cây Cỏ phổi (Pulmonaria officinalis) giống nhƣ các mô của phổi, chữa rất hiệu quả các bệnh về phổi.

Cũng trong thời gian này, khoảng thế kỷ XI SCN, tại Scotlan các thầy tu đã sử dụng cây thuốc Phiện (Papaver omnirierum) và cây Cần sa (Cannabis sativa) để làm thuốc giảm đau và thuốc gây mê.