I. Tổng quan tái cơ cấu ngành nông nghiệp huyện Ba Chẽ Quảng Ninh
Huyện Ba Chẽ là địa bàn miền núi khó khăn của tỉnh Quảng Ninh với diện tích rừng tự nhiên rộng lớn. Địa hình đồi núi dốc, giao thông cách trở và kinh tế chậm phát triển. Trong nhiều năm qua, sản xuất nông nghiệp tại huyện chủ yếu mang tính tự cung tự cấp. Năng suất cây trồng và vật nuôi truyền thống ở mức thấp. Đời sống đồng bào các dân tộc thiểu số gặp nhiều trở ngại. Vì vậy, nghiên cứu tái cơ cấu ngành nông nghiệp huyện Ba Chẽ trở thành yêu cầu cấp thiết. Quá trình này giúp thay đổi tư duy sản xuất của người dân vùng cao. Địa phương tập trung cơ cấu lại các ngành kinh tế theo hướng phát huy tối đa lợi thế so sánh. Ba Chẽ sở hữu quỹ đất lâm nghiệp chiếm hơn 90% diện tích đất tự nhiên toàn huyện. Độ che phủ rừng tại đây luôn duy trì ở mức cao trên 72%. Đây là nguồn tài nguyên vô cùng quý báu để phát triển kinh tế lâm nghiệp. Chiến lược tái cơ cấu nông nghiệp giúp huyện xác định rõ hướng đi bền vững. Huyện chủ động chuyển dịch từ khai thác gỗ nhỏ sang phát triển rừng gỗ lớn và cây đặc sản bản địa.
1.1. Bối cảnh tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Ba Chẽ
Huyện Ba Chẽ nằm ở vùng miền núi phía đông của tỉnh Quảng Ninh. Địa bàn huyện có địa hình chia cắt phức tạp bởi các dãy núi cao và hệ thống sông suối dày đặc. Tỷ lệ đất đồi núi chiếm phần lớn diện tích tự nhiên. Dân cư sinh sống thưa thớt, đa số là đồng bào dân tộc Dao, Tày, Sán Chỉ. Trình độ thâm canh nông nghiệp của người dân còn hạn chế. Nguồn vốn đầu tư ban đầu cho sản xuất chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Cơ sở hạ tầng kỹ thuật nông thôn vẫn còn nhiều thiếu thốn. Tuy nhiên, Ba Chẽ có tiềm năng khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp cho cây lâm nghiệp và dược liệu dưới tán rừng. Điều kiện này mở ra cơ hội chuyển dịch cơ cấu sản xuất.
1.2. Mục tiêu tái cơ cấu ngành nông nghiệp tại địa phương
Mục tiêu tái cơ cấu nông nghiệp huyện Ba Chẽ là tạo bước đột phá về giá trị sản xuất. Huyện phấn đấu chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại. Ngành lâm nghiệp được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương. Địa phương tập trung gia tăng tỷ trọng chế biến sâu và dịch vụ nông nghiệp. Chương trình hành động hướng tới mục tiêu nâng cao thu nhập bình quân đầu người cho bà con nông dân. Đồng thời, quá trình tái cơ cấu phải đảm bảo duy trì tỷ lệ che phủ rừng ổn định trên 72%. Huyện chú trọng phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái. Địa phương quyết tâm giảm nghèo nhanh và ngăn ngừa tái nghèo.
II. Thực trạng tái cơ cấu ngành nông nghiệp huyện Ba Chẽ hiện nay
Thực tế triển khai tái cơ cấu ngành nông nghiệp huyện Ba Chẽ mang lại nhiều kết quả tích cực song vẫn còn điểm nghẽn. Giai đoạn 2020 - 2022 ghi nhận diện tích trồng rừng tập trung của huyện duy trì mức cao. Diện tích trồng rừng tập trung năm 2020 đạt trên 3.560 ha và tiếp tục tăng mạnh ở các năm kế tiếp. Tỷ lệ che phủ rừng duy trì ổn định từ 72% lên 72,2% vào năm 2022. Tuy nhiên, diện tích phát triển rừng trồng gỗ lớn lại có xu hướng giảm từ 813 ha năm 2020 xuống còn 510,1 ha năm 2022. Người dân vẫn giữ thói quen khai thác gỗ non chu kỳ ngắn từ 4 đến 5 năm để thu hồi vốn nhanh. Mô hình trồng cây dược liệu như trà hoa vàng và ba kích đạt kết quả bước đầu nhưng diện tích chưa tương xứng tiềm năng. Công tác quy hoạch vùng sản xuất tập trung còn thiếu tính kết nối dài hạn. Quy mô sản xuất của các hộ gia đình còn nhỏ lẻ và phân tán. Trình độ ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất chưa đồng đều. Các chuỗi liên kết giá trị nông sản giữa doanh nghiệp và người dân chưa thực sự chặt chẽ.
2.1. Kết quả chuyển dịch cơ cấu ngành lâm nghiệp và chăn nuôi
Lâm nghiệp giữ vị trí then chốt trong cơ cấu nông nghiệp của Ba Chẽ. Huyện đẩy mạnh kế hoạch trồng mới rừng sau khai thác với tốc độ ổn định hàng năm. Cơ cấu loài cây có sự dịch chuyển dần sang các giống cây gỗ bản địa như lim, giổi, lát. Hoạt động bảo tồn và phát triển cây dược liệu như trà hoa vàng đem lại nguồn thu khả quan cho đồng bào dân tộc. Bên cạnh lâm nghiệp, lĩnh vực chăn nuôi từng bước chuyển dịch từ thả rông sang nuôi nhốt tập trung. Tổng đàn gia cầm trên toàn huyện duy trì quy mô trên 90 nghìn con. Mô hình nuôi gà đồi Ba Chẽ tạo được dấu ấn thương hiệu riêng trên thị trường.
2.2. Khó khăn và rào cản trong tổ chức sản xuất nông nghiệp
Dù đạt được kết quả bước đầu, tái cơ cấu nông nghiệp Ba Chẽ đối mặt nhiều rào cản lớn. Hạ tầng thủy lợi và đường lâm nghiệp vào các vùng đồi cao còn rất gập ghềnh. Năng lực tài chính của đa số các nông hộ còn rất yếu. Chi phí đầu tư ban đầu cho trồng rừng gỗ lớn và cây dược liệu vượt quá khả năng tự có của người dân. Thời gian thu hồi vốn của rừng gỗ lớn kéo dài từ 10 đến 15 năm tạo áp lực lớn lên kinh tế gia đình. Việc tiếp cận nguồn vốn vay ngân hàng với lãi suất ưu đãi còn gặp vướng mắc thủ tục. Khâu chế biến sâu nông sản tại huyện chưa phát triển đồng bộ. Sản phẩm chủ yếu bán thô nên giá trị kinh tế thu được chưa tương xứng.
III. Giải pháp tái cơ cấu ngành nông nghiệp huyện Ba Chẽ hiệu quả
Để thực hiện thành công tái cơ cấu ngành nông nghiệp, huyện Ba Chẽ cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp đột phá. Giải pháp đầu tiên là điều chỉnh quy hoạch vùng sản xuất nông lâm nghiệp rõ ràng và khoa học. Địa phương cần tập trung phát triển các vùng trồng rừng gỗ lớn đạt chứng chỉ quản lý rừng bền vững FSC. Tiếp theo, huyện cần đẩy mạnh thu hút các doanh nghiệp có năng lực công nghệ đầu tư vào chế biến lâm sản sâu tại địa phương. Việc này giúp giảm tỷ lệ xuất bán gỗ nguyên liệu thô và gia tăng giá trị sản phẩm xuất khẩu. Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cần đổi mới mô hình tổ chức sản xuất. Việc củng cố và thành lập mới các hợp tác xã nông nghiệp là cầu nối quan trọng giữa nông dân và doanh nghiệp tiêu thụ. Địa phương cũng cần lồng ghép các nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới để nâng cấp hạ tầng. Công tác tập huấn kỹ thuật chuyển giao khoa học công nghệ cho nông dân cần thực hiện thường xuyên.
3.1. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ vốn và giống cây trồng
Chính quyền huyện cần ban hành cơ chế tín dụng ưu đãi dành riêng cho người trồng rừng gỗ lớn. Ngân hàng Chính sách xã hội cần đơn giản hóa thủ tục vay vốn cho hộ nghèo và hộ cận nghèo. Thời hạn vay cần kéo dài từ 8 đến 12 năm để phù hợp chu kỳ sinh trưởng của cây gỗ. Ngoài ra, địa phương cần trợ cấp kinh phí mua cây giống đạt chuẩn chất lượng cao. Các viện nghiên cứu lâm nghiệp cần phối hợp cung cấp các giống cây bản địa sạch bệnh. Việc bảo hiểm rừng trồng chống chịu thiên tai và cháy rừng cũng cần được thí điểm triển khai. Những cơ chế này sẽ tạo động lực an tâm gắn bó lâu dài với đất rừng cho nông dân.
3.2. Phát triển liên kết chuỗi giá trị và chương trình OCOP
Phát triển liên kết chuỗi là giải pháp sống còn để đảm bảo đầu ra nông sản Ba Chẽ. Huyện cần chủ động kết nối hợp tác xã với các doanh nghiệp chế biến dược liệu trong và ngoài tỉnh. Mô hình liên kết bao tiêu sản phẩm trà hoa vàng và ba kích cần nhân rộng trên quy mô toàn huyện. Địa phương cần hỗ trợ hợp tác xã xây dựng nhà xưởng sơ chế, kho lạnh bảo quản và đóng gói hiện đại. Đồng thời, huyện tiếp tục đẩy mạnh chương trình mỗi xã một sản phẩm OCOP đạt chuẩn từ 3 đến 5 sao. Xúc tiến thương mại trên sàn thương mại điện tử giúp quảng bá sản vật Ba Chẽ ra thị trường lớn.
IV. Kết luận và triển vọng tái cơ cấu nông nghiệp huyện Ba Chẽ
Tái cơ cấu ngành nông nghiệp huyện Ba Chẽ là chiến lược đúng đắn nhằm phát huy thế mạnh bản địa. Chủ trương này giúp huyện từng bước thoát nghèo và vươn lên làm giàu từ kinh tế lâm nghiệp. Quá trình chuyển đổi kinh tế nông nghiệp đã định hình diện mạo mới cho vùng nông thôn Ba Chẽ. Độ che phủ rừng cao tiếp tục là tài sản sinh thái vô giá của huyện và tỉnh Quảng Ninh. Việc kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế rừng và trồng dược liệu tạo sinh kế vững chắc cho người dân. Các mô hình hợp tác xã nông nghiệp từng bước thích ứng với nền kinh tế thị trường. Tuy nhiên, hành trình tái cơ cấu vẫn đòi hỏi nỗ lực kiên trì của cả hệ thống chính trị địa phương. Sự vào cuộc trách nhiệm của các ban ngành cùng tinh thần đổi mới của bà con nông dân là yếu tố quyết định. Trong tương lai gần, Ba Chẽ hứa hẹn trở thành trung tâm kinh tế lâm nghiệp và dược liệu tiêu biểu của tỉnh Quảng Ninh. Địa phương sẽ sớm hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới nâng cao một cách toàn diện.
4.1. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn nghiên cứu tại huyện
Bài học cốt lõi từ thực tiễn Ba Chẽ là phải luôn bám sát tiềm năng tự nhiên vốn có của địa bàn. Quá trình tái cơ cấu không thể áp đặt dập khuôn các mô hình từ vùng đồng bằng. Phát triển kinh tế phải gắn chặt với lợi ích sát sườn của từng người dân miền núi. Việc tuyên truyền thay đổi tập quán canh tác cần tiến hành kiên trì và thường xuyên. Bên cạnh đó, vai trò đồng hành của chính quyền cơ sở là yếu tố tiên quyết. Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo, xây dựng hạ tầng kỹ thuật và bảo đảm chính sách hỗ trợ thỏa đáng. Việc kết nối chặt chẽ giữa nhà nước, nhà nông và doanh nghiệp sẽ đảm bảo chuỗi giá trị vận hành ổn định lâu dài.
4.2. Khả năng nhân rộng mô hình cho các huyện miền núi
Mô hình tái cơ cấu nông lâm nghiệp của huyện Ba Chẽ mang lại nhiều giá trị tham khảo thiết thực. Các huyện miền núi có điều kiện tự nhiên tương đồng hoàn toàn có thể áp dụng kinh nghiệm này. Trọng tâm là phát triển lâm nghiệp đa mục đích, kết hợp rừng gỗ lớn với cây dược liệu quý dưới tán rừng. Cách tiếp cận này giúp tạo nguồn thu ngắn hạn nuôi dài hạn hiệu quả. Đồng thời, bài học phát triển thương hiệu sản phẩm OCOP bản địa của Ba Chẽ là hướng đi đúng cho các huyện vùng cao. Chiến lược này mở ra con đường phát triển kinh tế bền vững cho toàn bộ khu vực miền núi phía Bắc.
