Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên nà hẩu tỉnh yên bái

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên nà hẩu tỉnh, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Lê Văn Hậu
• Người hướng dẫn: PGS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về tài nguyên rừng
• 1.2. Khái niệm sự tham gia của người dân
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.3.2. Công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng trong KBTTN Nà Hẩu
• 1.4. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.4.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.4.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.4.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.4.1. Phương pháp nghiên cứu các tài liệu thứ cấp
• 1.4.4.2. Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn PRA
• 1.4.4.3. Phương pháp đánh giá thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức
• 1.4.4.4. Phương pháp điều tra theo tuyến
• 1.4.4.5. Xử lý, tổng hợp và phân tích số liệu
• 1.5. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI
• 1.5.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.5.1.1. Vị trí và ranh giới hành chính
• 1.5.1.2. Điều kiện địa hình, địa thế, thổ nhưỡng
• 1.5.1.3. Điều kiện khí hậu thủy văn
• 1.5.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 1.5.2.1. Dân số, dân tộc và phân bố dân cư
• 1.5.2.2. Kinh tế và đời sống
• 1.6. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 1.6.1. Thực trạng công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng
• 1.6.2. Đặc điểm tài nguyên rừng
• 1.6.3. Các hình thức, mức độ tác động của người dân địa phương tới tài nguyên rừng tại KBTTN Nà Hẩu
• 1.6.3.1. Canh tác nương rẫy
• 1.6.3.2. Săn bắn, bẫy, bắt động vật
• 1.6.3.3. Khai thác, vận chuyển gỗ trái phép
• 1.6.3.4. Khai thác lâm sản ngoài gỗ quá mức
• 1.6.3.5. Tập quán chăn thả gia súc vào rừng
• 1.6.3.6. Suy thoái rừng do trồng Thảo quả dưới tán rừng
• 1.6.4. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức và các nhân tố thúc đẩy, cản trở người dân trong công tác quản lý bảo vệ rừng
• 1.6.4.1. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức của người dân trong công tác quản lý bảo vệ rừng
• 1.6.4.2. Nhân tố thúc đẩy và cản trở sự tham gia của người dân trong quản lý tài nguyên rừng
• 1.6.4.3. Vai trò của các tổ chức liên quan đến quản lý tài nguyên rừng
• 1.6.4.4. Tập quán sản xuất
• 1.6.5. Đề xuất một số giải pháp nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của người dân đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn
• 1.6.5.1. Tăng cường thực thi pháp luật
• 1.6.5.2. Quy hoạch vùng chăn thả gia súc, khai thác lâm sản ngoài gỗ
• 1.6.5.3. Giải pháp về thu hút sự tham gia của người dân trong QLBVR
• 1.6.5.4. Giải pháp nâng cao nhận thức cho người dân
• 1.6.5.5. Giải pháp về cải thiện sinh kế cho người dân
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của người dân đến tài nguyên rừng

Nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn Nà Hẩu, Yên Bái là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh bảo tồn và phát triển bền vững. Khu bảo tồn Nà Hẩu không chỉ là nơi bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân cư. Sự tương tác giữa người dân và tài nguyên rừng có thể dẫn đến những tác động tích cực hoặc tiêu cực, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của khu vực.

1.1. Khái niệm về tài nguyên rừng và vai trò của nó

Tài nguyên rừng là một phần quan trọng của tài nguyên thiên nhiên, có khả năng tái tạo. Rừng không chỉ cung cấp gỗ mà còn bảo vệ môi trường, điều hòa khí hậu và duy trì đa dạng sinh học. Việc khai thác tài nguyên rừng cần được thực hiện một cách bền vững để tránh suy thoái.

1.2. Sự tham gia của người dân trong quản lý tài nguyên rừng

Sự tham gia của người dân trong quản lý tài nguyên rừng là rất cần thiết. Người dân không chỉ là những người sử dụng tài nguyên mà còn là những người có thể đóng góp vào việc bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng. Việc nâng cao nhận thức và tạo điều kiện cho người dân tham gia là rất quan trọng.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn tài nguyên rừng

Khu bảo tồn Nà Hẩu đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn tài nguyên rừng. Các hoạt động khai thác tài nguyên không bền vững, như khai thác gỗ trái phép và canh tác nương rẫy, đang gây áp lực lớn lên tài nguyên rừng. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đến sinh kế của người dân địa phương.

2.1. Tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác tài nguyên

Hoạt động khai thác tài nguyên rừng không bền vững, như khai thác gỗ trái phép, đã dẫn đến suy giảm diện tích rừng và đa dạng sinh học. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn làm giảm nguồn lợi từ rừng cho người dân.

2.2. Khó khăn trong việc quản lý và bảo vệ rừng

Việc quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng tại khu bảo tồn Nà Hẩu gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự tham gia của cộng đồng. Các cơ quan chức năng cần có những biện pháp hiệu quả để tăng cường quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng

Để nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng, các phương pháp nghiên cứu đa dạng đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát, phỏng vấn và phân tích dữ liệu từ các nguồn tài liệu thứ cấp. Việc áp dụng các phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa người dân và tài nguyên rừng.

3.1. Phương pháp khảo sát và phỏng vấn

Khảo sát và phỏng vấn là hai phương pháp chính được sử dụng để thu thập thông tin từ người dân địa phương. Những thông tin này giúp xác định các tác động của người dân đến tài nguyên rừng và nhu cầu của họ trong việc bảo vệ tài nguyên.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả nghiên cứu

Phân tích dữ liệu thu thập được từ khảo sát và phỏng vấn giúp đưa ra những kết luận về tác động của người dân đến tài nguyên rừng. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu tác động của người dân

Nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn Nà Hẩu không chỉ mang lại những hiểu biết lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc xây dựng các chính sách bảo vệ tài nguyên rừng. Các giải pháp được đề xuất từ nghiên cứu có thể giúp cải thiện tình hình bảo tồn tài nguyên rừng tại khu vực.

4.1. Đề xuất giải pháp bảo vệ tài nguyên rừng

Các giải pháp bảo vệ tài nguyên rừng cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng. Việc nâng cao nhận thức và tạo điều kiện cho người dân tham gia vào quản lý tài nguyên rừng là rất quan trọng.

4.2. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan

Hợp tác giữa các cơ quan chức năng, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương là cần thiết để bảo vệ tài nguyên rừng. Sự phối hợp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho tài nguyên rừng

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng sự tham gia của người dân là yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên rừng tại khu bảo tồn Nà Hẩu. Để bảo tồn tài nguyên rừng một cách bền vững, cần có những chính sách phù hợp và sự tham gia tích cực của cộng đồng.

5.1. Tương lai của tài nguyên rừng tại Nà Hẩu

Tương lai của tài nguyên rừng tại khu bảo tồn Nà Hẩu phụ thuộc vào sự tham gia của người dân và các chính sách bảo vệ tài nguyên hiệu quả. Cần có những biện pháp cụ thể để đảm bảo sự phát triển bền vững cho tài nguyên rừng.

5.2. Khuyến nghị cho các chính sách bảo vệ tài nguyên rừng

Các chính sách bảo vệ tài nguyên rừng cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng tại khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu thuộc tỉnh Yên Bái được thành lập theo Quyết định số 512/QĐ-UBND ngày 09/10/2006, sở hữu tổng diện tích tự nhiên 16.950 ha rừng nguyên sinh có giá trị bảo tồn nguồn gen và đa dạng sinh học đặc biệt quan trọng vùng Tây Bắc. Nằm trọn trong phân khu trung tâm của khu bảo tồn, xã Nà Hẩu có tổng diện tích tự nhiên 5.639,6 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm tới 91,3% với độ che phủ rừng đạt mức 89,3%. Mặc dù sở hữu diện tích rừng tự nhiên rộng lớn, địa bàn nghiên cứu lại là nơi cư trú của 447 hộ dân với gần 100% là đồng bào dân tộc H'Mông định cư từ những năm 1980, trong đó tỷ lệ hộ đói nghèo chiếm tới 45% và hộ cận nghèo chiếm 15%. Sự phụ thuộc mật thiết vào nguồn tài nguyên thiên nhiên cùng tập quán canh tác truyền thống đã tạo ra áp lực sinh thái vô cùng gay gắt lên hệ sinh thái rừng đặc dụng.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là sự xung đột sâu sắc giữa mục tiêu bảo tồn nguyên vẹn đa dạng sinh học và nhu cầu sinh kế bức thiết của cộng đồng dân cư sinh sống trong vùng lõi. Đề tài tập trung xác định các hình thức, mức độ tác động của người dân đến tài nguyên rừng, phân tích nguyên nhân kinh tế - xã hội dẫn tới các tác động này, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý bảo vệ rừng bền vững. Nghiên cứu được thực hiện tại xã Nà Hẩu từ tháng 6/2019 đến tháng 10/2019. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc để nâng cao hiệu quả quản trị 3.751,6 ha rừng giao khoán, giúp các nhà quản lý hoàn thiện chính sách đồng quản lý tài nguyên rừng và phát triển sinh kế bền vững cho các cộng đồng vùng đệm tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng ba lý thuyết và quan điểm khoa học trụ cột: quan điểm tiếp cận hệ thống, quan điểm sinh thái - nhân văn và quan điểm bảo tồn - phát triển. Theo lý thuyết tiếp cận hệ thống, tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng là mắt xích tương tác giữa hệ thống kinh tế - xã hội và hệ sinh thái tự nhiên. Mức độ tác động tỷ lệ thuận với nhu cầu sinh kế, lợi nhuận trước mắt và phương thức sử dụng đất. Quan điểm sinh thái - nhân văn giải thích mối quan hệ nghịch chiều giữa bảo tồn và phát triển tự phát, khẳng định mọi giải pháp can thiệp phải phù hợp với quy luật sinh thái học và phong tục văn hóa bản địa. Luận văn kế thừa mô hình bảo tồn - phát triển của Gilmour và Nguyễn Văn Sản (1999) gồm 3 hướng tiếp cận: tạo sinh kế thay thế, cải thiện điều kiện kinh tế và thúc đẩy cộng đồng tham gia quy hoạch; đồng thời vận dụng khung 7 cấp độ tham gia của Hosley (1996) trong quản lý rừng cộng đồng.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

• Tài nguyên rừng: Hệ sinh thái tự nhiên có khả năng tái tạo, cung cấp lâm sản, dịch vụ môi trường và bảo vệ lưu vực sông Hồng.
• Sự tham gia của người dân: Tiến trình chủ động chia sẻ trách nhiệm, quyền hạn và lợi ích giữa cộng đồng với cơ quan quản lý nhà nước.
• Quản lý rừng cộng đồng: Phương thức tổ chức dựa trên thiết chế làng bản và dòng họ để bảo vệ tài nguyên bền vững.
• Đồng quản lý rừng đặc dụng: Cơ chế hợp tác chia sẻ quyền lực và trách nhiệm giữa Ban quản lý khu bảo tồn và cộng đồng địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình điều tra hỗn hợp kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực địa:

• Cỡ mẫu điều tra: Thực hiện phỏng vấn sâu 42 hộ gia đình đại diện cho 3 nhóm kinh tế (khá, trung bình, nghèo) tại 3 thôn nòng cốt gồm thôn Bản Tát, thôn Ba Khuy và thôn Trung Tâm; tổ chức 6 cuộc thảo luận nhóm tập trung với quy mô 5 - 7 người/nhóm bao gồm lãnh đạo thôn, đại diện các đoàn thể và già làng; thiết lập 5 tuyến điều tra thực địa xuất phát từ trung tâm các thôn vào sâu trong rừng.
• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo nhóm thu nhập và phân bố không gian địa lý nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất cho cộng đồng H'Mông vùng lõi.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Sử dụng bộ công cụ Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), lịch thời vụ, sơ đồ Venn và ma trận phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT). Việc phối hợp các công cụ này với phần mềm phân tích Excel cho phép lượng hóa chính xác mức độ thiệt hại tài nguyên và phản ánh trung thực nguyện vọng của người dân địa phương.
• Timeline nghiên cứu: Thu thập số liệu ngoại nghiệp và điều tra thực địa diễn ra từ tháng 6/2019, sau đó tiến hành xử lý nội nghiệp và hoàn thiện luận văn vào tháng 10/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về hiện trạng tài nguyên và tác động nhân sinh tại xã Nà Hẩu:

Thứ nhất, cơ cấu sử dụng đất có sự chênh lệch lớn giữa đất lâm nghiệp và đất sản xuất nông nghiệp. Diện tích đất lâm nghiệp đạt 5.150,23 ha (chiếm 91,3% diện tích tự nhiên xã), trong đó đất có rừng là 5.036 ha (chiếm 97,78% đất lâm nghiệp). Ngược lại, diện tích đất nông nghiệp chỉ có 426,72 ha (chiếm 7,56%), bình quân đất lúa nước chỉ đạt 285 m2/khẩu (tương đương khoảng 1 sào/người). Sự thiếu hụt trầm trọng đất canh tác lúa nước 2 vụ là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy người dân phá rừng làm nương rẫy.

Thứ hai, các vụ vi phạm lâm luật đã giảm mạnh tới 84,21% trong giai đoạn 2015 - 2019. Thống kê của Hạt Kiểm lâm cho thấy số vụ vi phạm hành chính giảm từ 19 vụ (năm 2015) xuống còn 14 vụ (năm 2016), 2 vụ (năm 2017), 7 vụ (năm 2018) và chỉ còn 3 vụ (năm 2019). Hành vi phá rừng làm nương rẫy đã giảm triệt để từ 13 vụ năm 2015 về 0 vụ trong các năm 2017, 2018 và 2019. Tuy nhiên, các vụ khai thác và vận chuyển gỗ quý trái phép vẫn chiếm 100% tổng số vụ vi phạm trong giai đoạn 2017 - 2019.

Thứ ba, công tác giao khoán bảo vệ rừng phát huy hiệu quả bảo tồn rõ nét với 6 hợp đồng ký kết cho 130 hộ gia đình tại 3 thôn bản, quản lý tổng diện tích 3.751,6 ha rừng tự nhiên. Tình trạng cháy rừng được kiểm soát hoàn toàn, không ghi nhận vụ cháy nào từ năm 2016 đến năm 2019.

Thứ tư, các tác động suy thoái thầm lặng vẫn tiếp diễn phức tạp bao gồm: chăn thả gia súc tự do trong rừng tự nhiên làm nén chặt tầng đất mặt và gãy đổ cây non tái sinh; săn bắt thú nhỏ bằng bẫy dây thép; khai thác quá mức lâm sản ngoài gỗ (măng, mộc nhĩ, nấm hương, cây thuốc); và mở rộng diện tích trồng thảo quả dưới tán rừng làm suy thoái thảm mục và tầng cây tái sinh bản địa.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các tác động tiêu cực bắt nguồn từ bài toán sinh kế khi tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo lên tới 60%, trình độ dân trí chưa đồng đều và nguồn thu từ tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng còn thấp. Về mặt tổ chức, cộng đồng xã Nà Hẩu duy trì mạng lưới xã hội chặt chẽ với 5 dòng họ chính và các tổ bảo vệ rừng gồm 5 - 8 người tại 3 thôn. So sánh với các nghiên cứu của Trần Ngọc Lân (1999) tại Pù Mát hay Vũ Hoài Minh (2002) tại miền Trung, luận văn chỉ ra rằng quản lý rừng cộng đồng tại Nà Hẩu có tính gắn kết dòng tộc cao hơn, nhưng mức độ tham gia mới dừng ở bậc 3 (tham gia tư vấn) trong thang bậc Hosley chứ chưa đạt đến quyền tự quyết.

Về phương pháp biểu diễn số liệu, các dữ liệu diễn biến vi phạm lâm luật được cấu trúc trực quan qua biểu đồ cột chồng nhiều giai đoạn để làm nổi bật tỷ trọng giảm dần của hành vi phá rừng làm rẫy so với hành vi khai thác gỗ. Cơ cấu phân bổ đất đai được minh họa bằng biểu đồ tròn tỷ lệ phần trăm, kết hợp bảng ma trận SWOT chi tiết giúp so sánh đa chiều giữa nguồn lực nội tại của cộng đồng H'Mông và áp lực bảo tồn của khu bảo tồn thiên nhiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Hệ thống 4 giải pháp đồng bộ nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực và thúc đẩy đồng quản lý rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu bao gồm:

1. Hoàn thiện quy hoạch phân vùng sinh thái và khoanh định vùng chăn thả gia súc tập trung: Tiến hành quy hoạch khu vực chăn thả bán tự nhiên quy mô 150 - 200 ha tại vùng đệm và đất lâm nghiệp chưa có rừng, tách biệt khỏi phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Mục tiêu giảm 90% số lượng gia súc thả rông tự do trong lõi rừng. Thời gian thực hiện từ năm 2020 đến 2022. Chủ thể chủ trì là Ủy ban nhân dân huyện Văn Yên phối hợp với Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu và Ủy ban nhân dân xã Nà Hẩu.

2. Nâng cao giá trị chi trả dịch vụ môi trường rừng và phát triển chuỗi giá trị sinh kế: Tăng mức tiền nhận khoán bảo vệ rừng gắn với hỗ trợ kỹ thuật thâm canh cây quế hữu cơ, nuôi ong mật dưới tán rừng và bảo tồn cây thuốc bản địa. Mục tiêu nâng thu nhập bình quân của 130 hộ nhận khoán thêm 25 - 30% vào năm 2025. Thời gian thực hiện từ năm 2020 đến 2025. Chủ thể thực hiện là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Yên Bái kết hợp Chi cục Kiểm lâm và Ban Quản lý khu bảo tồn.

3. Thể chế hóa mô hình đồng quản lý rừng gắn với hương ước làng bản và vai trò dòng họ: Tích hợp quy ước bảo vệ rừng vào luật tục của 5 dòng họ người H'Mông; kiện toàn các tổ tuần tra bảo vệ rừng 3 thôn với tần suất tuần tra định kỳ 2 - 4 lần/tháng. Thời gian triển khai từ quý I năm 2020 và duy trì liên tục hàng năm. Chủ thể chịu trách nhiệm là Ủy ban nhân dân xã Nà Hẩu, Hạt Kiểm lâm huyện Văn Yên và các trưởng thôn, già làng.

4. Nâng cấp hệ thống thủy lợi nhỏ và chuyển giao kỹ thuật thâm canh lúa nước: Đầu tư kiên cố hóa hệ thống kênh mương dẫn nước tại các vùng trũng thung lũng Bản Tát và Trung Tâm, chuyển dịch diện tích canh tác 1 vụ sang lúa nước 2 vụ năng suất cao, giúp tăng sản lượng lương thực 15 - 20% cho 447 hộ dân. Thời gian thực hiện trong giai đoạn 2021 - 2023. Chủ thể chủ trì là Phòng Nông nghiệp huyện Văn Yên phối hợp với các hợp tác xã nông nghiệp địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp bài học kinh nghiệm và dữ liệu thực chứng trong việc phân bổ 3.751,6 ha diện tích khoán bảo vệ rừng cho 130 hộ gia đình, giúp các ban quản lý thiết kế phương án giao khoán và giám sát tuần tra hiệu quả tại các vùng lõi rừng đặc dụng.

• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học ngành Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp khung lý thuyết hệ thống kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (PRA), ma trận SWOT và phương pháp điều tra 5 tuyến thực địa để làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu về lâm nghiệp xã hội và sinh thái học cảnh quan.

• Chính quyền địa phương và lực lượng kiểm lâm các huyện miền núi: Hỗ trợ cán bộ quản lý cơ sở xây dựng kế hoạch phân vùng kinh tế - sinh thái, giải quyết bài toán mâu thuẫn đất sản xuất 285 m2/khẩu và chuyển đổi cơ cấu cây trồng có giá trị cao như cây quế tại các xã vùng cao.

• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa để xây dựng các dự án tài trợ phát triển sinh kế cộng đồng dân tộc thiểu số gắn với bảo tồn 516 loài thực vật và 129 loài động vật hoang dã nguy cấp.

Câu hỏi thường gặp

Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu sở hữu giá trị đa dạng sinh học nổi bật như thế nào? Khu bảo tồn lưu giữ 80% diện tích rừng nguyên sinh trên tổng diện tích 16.950 ha với 2 kiểu thảm thực vật chính. Hệ thực vật ghi nhận 516 loài thuộc 332 chi, trong đó có 27 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Hệ động vật có xương sống gồm 129 loài thuộc 54 họ, với 28 loài trong Sách Đỏ Việt Nam và 30 loài thuộc Nghị định bảo vệ động vật hoang dã.

Nguyên nhân chính dẫn đến các tác động tiêu cực của người dân lên rừng Nà Hẩu là gì? Nguyên nhân chủ yếu do diện tích đất canh tác lúa nước quá ít, chỉ đạt bình quân 285 m2/khẩu kết hợp với tỷ lệ hộ nghèo lên tới 45%. Điều này buộc người dân phải phụ thuộc vào việc khai thác lâm sản ngoài gỗ, chăn thả gia súc tự do và canh tác nương rẫy để giải quyết nhu cầu lương thực và chất đốt hàng ngày.

Công tác giao khoán bảo vệ rừng tại xã Nà Hẩu đã đạt được những kết quả cụ thể nào? Ban quản lý đã triển khai 6 hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng tự nhiên với tổng diện tích 3.751,6 ha cho 130 hộ gia đình tại 3 thôn bản. Mô hình này đã nâng cao trách nhiệm của cộng đồng, duy trì mạng lưới tuần tra 2 lần/tháng và ngăn ngừa triệt để nạn cháy rừng trong giai đoạn 2016 - 2019.

Tình hình vi phạm lâm luật tại địa phương thay đổi như thế nào qua giai đoạn 2015 - 2019? Số vụ vi phạm lâm luật đã giảm mạnh từ 19 vụ năm 2015 xuống còn 3 vụ năm 2019 (giảm 84,21%). Đặc biệt, hành vi phát rừng làm nương rẫy giảm từ 13 vụ năm 2015 xuống 0 vụ trong các năm 2017 - 2019, cho thấy hiệu quả chuyển biến tích cực trong nhận thức pháp luật của người dân.

Tại sao mô hình đồng quản lý rừng là giải pháp then chốt cho khu bảo tồn thiên nhiên? Mô hình đồng quản lý giúp dung hòa xung đột giữa bảo tồn đa dạng sinh học và nhu cầu kinh tế của người dân. Bằng cách trao quyền tham gia xây dựng quy ước bảo vệ rừng gắn với luật tục của 5 dòng họ, người dân được chia sẻ lợi ích từ dịch vụ môi trường rừng và trở thành lực lượng bảo vệ rừng tự giác.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận sinh thái - nhân văn và phương pháp đánh giá có sự tham gia của người dân trong quản lý rừng đặc dụng tại vùng núi phía Bắc.
• Đánh giá chính xác thực trạng phân bố tài nguyên tại xã Nà Hẩu với 5.036 ha đất có rừng (độ che phủ 89,3%) tương phản với quỹ đất lúa nước hạn chế chỉ 285 m2/khẩu của 447 hộ dân.
• Minh chứng hiệu quả giảm 84,21% số vụ vi phạm lâm luật trong giai đoạn 2015 - 2019 nhờ thực hiện tốt 6 hợp đồng khoán bảo vệ 3.751,6 ha rừng tự nhiên cho 130 hộ gia đình.
• Xác định vai trò quản trị then chốt của các tổ chức làng bản và 5 dòng họ người H'Mông trong việc bảo tồn vốn rừng nguyên sinh và kiểm soát nguy cơ cháy rừng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi gồm: quy hoạch bãi chăn thả 150 - 200 ha, nâng cao sinh kế từ cây quế và lâm sản ngoài gỗ, thể chế hóa đồng quản lý rừng, và kiên cố hóa thủy lợi tăng năng suất cây trồng.

Kế hoạch hành động ưu tiên trong giai đoạn 2020 - 2025 là hoàn thiện quy chế đồng quản lý rừng cấp xã, tích hợp các công cụ chi trả dịch vụ môi trường rừng nhằm đảm bảo mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái bền vững. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền địa phương nên khai thác ngay các phát hiện thực chứng và mô hình của luận văn để áp dụng vào công tác bảo tồn tài nguyên rừng tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Các Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) và Vườn quốc gia (VQG) có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen, đa dạng sinh học và mang lại lợi ích cho con người. Hiện nay các Khu bảo tồn đã và đang gặp rất nhiều khó khăn từ phía các cộng đồng địa phương, đặc biệt đối với những nước đang phát triển. Việt Nam là một nước nhiệt đới với 3/4 diện tích đất đai là đồi núi, rất giàu về đa dạng sinh học. Việt Nam được công nhận là đất nước đa dạng về nguồn gen động, thực vật.

Cho đến nay trên lãnh thổ Việt Nam, các nhà Khoa học đã điều tra phân loại thống kê được khoảng 13.766 loài thực vật, trong đó có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 11.373 loài thực vật bậc cao (Nguyễn Nghĩa Thìn 1999) và khoảng 21.984 loài động vật hoang dã. Do rừng bị thu hẹp, các khu rừng đặc dụng bị đẩy lùi tới những vùng núi nên hầu hết các khu rừng đặc dụng phân bố ở vùng sâu xa, nơi đồng bào các dân tộc thiểu số sinh sống. Mỗi một khu rừng đặc dụng có những đặc điểm đặc trưng riêng biệt nhưng thường có đặc điểm chung là địa hình hiểm trở, đi lại khó khăn, kinh tế xã hội chưa phát triển, cuộc sống người dân chủ yếu phụ thuộc vào rừng. Đặc điểm này đã gây ra không ít khó khăn và trở ngại cho công tác quản lý các khu rừng đặc dụng trong những năm qua.

Lực lượng quản lý về lâm nghiệp mỏng, nhiều nơi không đủ điều kiện thành lập ban quản lý rừng đặc dụng cũng như lực lượng mỏng, hoạt động kém hiệu quả. Những đặc điểm này là nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm về ĐDSH, theo Sách Đỏ Việt Nam (2007), đã ghi nhận 882 loài động thực vật thuộc diện quý, hiếm đang bị đe dọa. Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, huyện Văn Yên được thành lập theo Quyết định số 512/QĐ - UBND ngày 09 tháng 10 năm 2006 của Uỷ ban nhân dân tỉnh Yên Bái. Đây là khu rừng nguyên sinh có tổng diện tích 16.950 ha, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 nằm trên địa bàn các xã Nà Hẩu, Đại Sơn, Mỏ Vàng, Phong Dụ Thượng của huyện Văn Yên.

Hiện nay KBT còn lưu giữ được nhiều loài thực vật quý hiếm có nhiều giá trị kính tế vào bảo tồn cao, với 80% diện tích rừng nguyên sinh có 40 loài động, thực vật quý hiếm có tên trong sách đỏ, 214 loài thực vật cần bảo tồn nguồn gen. Khu bảo tồn gồm 5 dân tộc sinh sống (Kinh, Dao, Tày, Thái, H’Mông). Trong đó 2 dân tộc chính là dân tộc Dao và H’Mông. Tại xã Nà Hẩu, do mới được chuyển dân định cư vào những năm 1980, thành phần dân tộc gần 100% là H’Mông, tỷ lệ hộ đói nghèo chiếm gần 50% tổng số hộ, nghề nghiệp chủ yếu làm nông nghiệp cuộc sống của một phần lớn người dân còn phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng và hoạt động sản xuất nương rẫy.

Mặc khác, sự tham gia của cộng đồng thôn bản vào các hoạt động quản lý tài nguyên rừng còn rất nhiều hạn chế, tạo ra những khó khăn trong công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng ở địa phương. Vì vậy, thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, tỉnh Yên Bái”, làm cơ sở cho việc đề xuất và xây dựng các biện pháp bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng một cách hiệu quả. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về tài nguyên rừng Tài nguyên rừng là một bộ phận quan trọng của tài nguyên thiên nhiên, đây là loại tài nguyên có khả năng tái tạo được.

Tuy nhiên nếu việc khai thác, sử dụng không đúng, bừa bãi thì có thể dẫn đến suy thoái và không thể tái tạo. Tài nguyên rừng có vai trò quan trọng vớ bầu khí quyển, khí hậu, đất đai, mùa màng. điều hào nhiệt độ, ngăn chặn hiệu ứng nhà kính, điều hòa không khí, nguồn nước và bảo vệ môi trường. Tài nguyên rừng ngăn ngừa hạn chế các hiện tượng thiên tai như bão,lũ quét, sạt lở đất, lu lụt, biển xâm lấn.

Cung cấp nguồn gen động, thực vật quý hiếm, là nơi sinh sống, cư chú và phát triển của nhiều loại động vật. Con người có thể sử dụng tài nguyên rừng để chế biến sản xuất các sản phẩm phục vụ cuộc sống. Hiện hơn một nửa tài nguyên rừng trên thế giới đang bị phá hủy nghiêm trọng và hơn 30% đang bị suy thoái, trong khi đó trên một tỉ người nghèo đang sống chủ yếu dựa vào tài nguyên rừng. Nguyên nhân của tình trạng trên do ý thức bảo vệ tài nguyên của người dân còn kém, do đời sống còn găp nhiều khó khăn nhưng một phần không nhỏ là do chưa có những chế tài đủ mạnh để giáo dục, răn đe và xử phạt nghiêm khắc hành vi phá rừng ở một số quốc gia.

Khái niệm sự tham gia của người dân Trong quá trình nghiên cứu LNXH và LNCĐ nhiều tác giả đã đưa ra những khái niệm khác nhau về sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên rừng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 - “Sự tham gia là một quá trình, thông qua đó các chủ thể cùng tác động và chia sẻ những sáng kiến phát triển và cùng quyết định” (Theo WB). - “Sự tham gia là sự thực hiện trồng và quản lý rừng của Nam và Nữ trong cộng đồng với sự hỗ trợ bên ngoài cộng đồng” (Theo Hoskin,1994). - “Sự tham gia của người dân như là một quá trình mà qua đó người nghèo nông thôn có khả năng tự tổ chức và như các tổ chức của chính họ, có khả năng nhận hết nhu cầu của chính mình và tham gia trong thiết kế thực hiện và đánh giá các phương án tại địa phương” (FAO, 1982).

- “Sự tham gia của người dân như là sự hợp tác chặt chẽ của họ tới mức người dân cảm thấy phải chịu trách nhiệm về thành công hay thất bại của dự án phát triển lâm nghiệp” (FAO, 1983). - Sự tham gia trong quản lý rừng và tài nguyên rừng được hiểu là sự tham gia có hiệu quả trong việc ban hành và thực hiện các quyết định, hoặc trực tiếp, hoặc thông qua các đại diện hợp pháp. Sự tham gia của các thành phần khác nhau vào quá trình xây dựng và thực thi các chính sách liên quan đến quản lý và bảo vệ rừng được khung pháp luật quốc tế ủng hộ và được luật pháp của Việt Nam thừa nhận. Hiểu một cách đơn giản và tổng quát về sự tham gia là: “Sự tham gia là quá trình cùng chia sẻ trách nhiệm và quyền lợi trong các hoạt động LNXH thông qua các chương trình phát triển lâm nghiệp, trong đó trách nhiệm quyết định là cao nhất”.

Tổng quan tình hình nghiên cứu Nghiên cứu được thực hiện dựa trên lý luận về tiếp cận hệ thống, quan điểm sinh thái - nhân văn, quan điểm bảo tồn - phát triển và tiếp cận có sự tham gia. - Quan điểm tiếp cận hệ thống: Hệ thống được hiểu là một cấu trúc hoàn chỉnh của tự nhiên, nó bao gồm nhiều bộ phận chức năng liên kết với nhau một cách có tổ chức và trật LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 tự, tồn tại và vận động theo những quy luật thống nhất. Một hệ thống luôn bao gồm những hệ thống thành phần (nhỏ hơn) hay còn gọi là hệ thống phụ. Mọi sự vật, hiện tượng đều nằm trong hệ thống và mỗi hệ thống lại nằm trong hệ thống lớn hơn.

Sự tác động của người dân địa phương đến TNR là hoạt động trong hệ thống kinh tế - xã hội và tác động tới hệ thống tự nhiên. Sự tác động của người dân địa phương đến TNR là hoạt động trong hệ thống kinh tế, bởi mức độ tác động của người dân địa phương gắn liền với các hoạt động kinh tế của con người như: sử dụng đất rừng canh tác, khai thác lâm sản, chăn thả gia súc… Sự tác động này cũng phụ thuộc vào sinh kế, mức sống, nhu cầu thị trường, khả năng đầu tư, lợi nhuận trước mắt và hiệu quả kinh tế thường quyết định tới hình thức sử dụng TNR của người dân địa phương. Ngược lại, mức độ giàu có và đa dạng của TNR cũng tác động mạnh mẽ tới nguồn thu của người dân địa phương. Chính vì mối quan hệ chặt chẽ giữa những tác động của người dân địa phương đến TNR với các yếu tố kinh tế nên có thể làm giảm thiểu tác động bất lợi tới TNR bằng cách tác động vào những yếu tố kinh tế.

Đây là lý do đề tài nghiên cứu các nguyên nhân kinh tế dẫn tới những tác động tiêu cực của người dân địa phương đến TNR và nghiên cứu đề xuất giải pháp kinh tế để giảm thiểu sự tác động tiêu cực này. TNR là một hệ thống tự nhiên, trong đó các thành phần có mối quan hệ tương tác chặt chẽ. TNR vốn tồn tại khách quan và vận động theo những quy luật tự nhiên. Vì vậy, để bảo tồn TNR, những tác động của con người phải phù hợp với quy luật tự nhiên và giảm thiểu những tác động tiêu cực tới nó.

- Quan điểm sinh thái - nhân văn: Các hoạt động kinh tế xã hội trong cộng đồng hay trong mỗi hộ gia đình (HGĐ) đều rất đa dạng và phong phú. Nó phản ánh đặc điểm sinh thái và mối quan hệ kinh tế - xã hội. Điều này chỉ ra rằng các hoạt động trong cộng đồng chịu sự chi phối của nhiều yếu tố và có một yếu tố nào đó giữ vai trò LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 quan trọng trong cộng đồng này vào thời điểm này nhưng lại không phải quan trọng trong thời điểm khác hoặc trong cộng đồng khác. Quan hệ giữa tác động tiêu cực của cộng đồng đến TNR và phát triển kinh tế - xã hội địa phương - bảo tồn TNR là quan hệ có xu hướng nghịch.

Sự tác động tiêu cực của người dân địa phương vào TNR đều có cơ sở sinh thái và chịu sự ảnh hưởng của nhiều yếu tố kinh tế - xã hội. Các yếu tố vật lý sinh học, được chia làm 2 loại: Những yếu tố không thể kiểm soát được như khí hậu, thủy văn, địa hình. và những yếu tố có thể kiểm soát được hoặc hạn chế được như xói mòn, lũ lụt, sâu bệnh, lửa rừng, hạn hán. Các yếu tố kinh tế như sinh kế, mức sống của người dân địa phương, nhu cầu thị trường.

Những yếu tố này rất có ý nghĩa đối với sự tác động của người dân địa phương tới TNR.