phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong 03 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu. Chƣơng 2: Tổ chức và phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu. CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu các rối loạn sức khỏe tinh thần ở trẻ em có cha mẹ nhiễm HIV/AIDS trên thế giới 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hiện nay các nghiên cứu về sức khỏe tinh thần của trẻ em bị ảnh hƣởng bởi HIV/AIDS (trẻ có cha mẹ hoặc ngƣời chăm sóc có HIV hoặc bản thân trẻ là ngƣời có HIV) trên thế giớiđƣợc chia thành hai loại chủ yếu: (1) Các nghiên cứu về các yếu tố nguy cơ của HIV ảnh hƣởng đến tình trạng sức khỏe tinh thần của trẻ em và (2) các nghiên cứu tập trung vào các yếu tố bảo vệ sức khỏe tinh thần của trẻ em. Các nghiên cứu về yếu tố nguy cơ của HIV ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần trẻ em HIV đƣa ra những đe dọa trực tiếp đến sức khỏe tinh thần của trẻ em và trẻ vị thành niên cũng nhƣ sự tồn tại và các chức năng của gia đình. Các báo cáo gần đây của UNAIDS ƣớc tính rằng gần 17 triệu trẻ em trên thế giới mồ côi do HIV/AIDS, và có đến 90% trong số đó sống ở vùng Saharan Châu Phi [43].
Tuy nhiên, mồ côi chỉ là một phần của vấn đề. Hiện nay còn có một số lƣợng lớn trẻ em hiện đang sống với cha mẹ có HIV/AIDS. Đối với các em này, có vô vàn các yếu tố nguy cơ ảnh hƣởng đến sức khỏe tinh thần, chẳng hạn nhƣ phải nghỉ học để ở nhà chăm sóc cha mẹ hiện đang ốm đau, gánh nặng tâm lý trong suốt quá trình chăm sóc cha mẹ ốm đau hoặc đối mặt với cái chết của cha mẹ. Mồ côi là một trong những vấn đề lớn mà hầu hết trẻ em có cha mẹ có HIV phải đối mặt.
Chính yếu tố này, cùng với những yếu tố nhƣ tình trạng gia đình, những sự kiện gây căng thẳng trong đời sống, khả năng ứng phó với những khó khăn và sự phục hồi cũng nhƣ tình trạng sức khỏe và các chức năng thần kinh có ảnh hƣởng nghiêm trọng đến các vấn đề về sức khỏe tinh thần của trẻ em có cha mẹ có HIV/AIDS. Năm 2007, tổ chức Plan Cameroon nhận thấy tỷ lệ trẻ em mồ côi do cha mẹ nhiễm HIV/AIDS qua đời ở vùng Tây Bắc Cameroon là rất cao. Chính vì vậy họ đã thực hiện nghiên cứu nhằm tìm hiểu những ảnh hƣởng tâm lý của việc mất cha mẹ và tuổi thơ mồ côi đối với trẻ em tại đây [29]. Nghiên cứu 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com này đƣợc thực hiện trong suốt hai tháng cuối thu trong sáu vùng nông thôn của bốn quận huyện khác nhau của tỉnh Bamenda.
Nghiên cứu đƣợc thực hiện bởi đội thu thập thông tin thực địa, gồm ba cán bộ tâm lý trẻ em, thực hiện 18 cuộc thảo luận nhóm, 180 phỏng vấn cá nhân và 10 nghiên cứu trƣờng hợp. Khách thể nghiên cứu là trẻ em trong độ tuổi từ 8 đến 18 tuổi. Nhằm nghiên cứu ảnh hƣởng của mồ côi cha mẹ và tuổi thơ mồ côi của trẻ, họ đã so sánh 4 nhóm mẫu gồm: trẻ mồ côi cả cha lẫn mẹ, trẻ mồ côi cha, trẻ mồ côi mẹ và trẻ không mồ côi cha mẹ. Bốn nhóm này không có sự khác biệt về tuổi.
Trong phiếu phỏng vấn cá nhân, thông tin mà nghiên cứu hƣớng đến bao gồm tình trạng gia đình, những sự kiện gây căng thẳng trong đời sống, thực trạng sức khỏe tinh thần, khả năng ứng phó với những khó khăn và sự phục hồi cũng nhƣ tình trạng sức khỏe tinh thần và các chức năng thần kinh. Với nghiên cứu trƣờng hợp, nghiên cứu sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu tiểu sử. Với thảo luận nhóm, nghiên cứu phát triển 5 câu chuyện ngắn nhằm xác định nhận thức của trẻ em về nhu cầu đƣợc hỗ trợ tâm lý. Kết quả của nghiên cứu này chỉ ra rằng có sự khác biệt đáng kể giữa trẻ em trẻ em mồ côi cha hoặc mẹ hoặc trẻ em mồ côi cả cha lẫn mẹ ở một số các lĩnh vực sau: - Trình độ giáo dục - Sức khỏe tinh thần - Kỹ năng xã hội và sự tự đánh giá bản thân - Phơi nhiễm với các hình thức khác nhau của bạo lực gia đình.
Những trẻ trai bị mồ côi thƣờng có ý nghĩ tự tử nhiều hơn so với những trẻ trai không bị mồ côi. Nhìn chung, ý định tử tự có ít hơn ở những trẻ không mồ côi và trẻ mồ côi cha, nhƣng lại có cao hơn ở những trẻ mồ côi và đặc biệt là ở trẻ em gái mồ côi mẹ. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những rối loạn tinh thần ở trẻ mồ côi nhƣ stress sau sang chấn là 28%, trầm cảm là 45%, một con số khá cao so với toàn bộ mẫu đƣợc chọn. Khi phân tích các yếu tố nguy cơ gây ra rối nhiễu tâm trí, nghiên cứu nhận ra rằng sự chia cắt 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gia đình, ngƣời chăm sóc chính của trẻ dễ bị tổn thƣơng và tỷ lệ tai nan giao thông cao là những yếu tố chính ảnh hƣởng đến sức khỏe tinh thần của trẻ em.
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ trẻ bị lạm dụng thể chất, lạm dụng tinh thần, bị bỏ rơi là rất cao ở tất cả các nhóm nghiên cứu. Tỷ lệ trẻ bị lạm dụng tình dục là không cao hơn những tỷ lệ khác nhƣng cũng gây nguy hiểm cho hơn 15% trẻ em gái đƣợc phỏng vấn. Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng bạo lực gia đình làm cản trở sức khỏe tinh thần và lòng tự trọng cá nhân của các em, làm gia tăng nguy cơ tự tử và có mối quan hệ gần gũi với nguy cơ trẻ bị các vấn đề về sức khỏe tinh thần, ví dụ nhƣ trầm cảm và rối loạn sau sang chấn. Trong gia đình cũng có nhiều bằng chứng tâm lý cho thấy cha mẹ có HIV/AIDS thƣờng bị trầm cảm, đánh mất hy vọng và có những hành vi nguy cơ nhƣ lạm dụng chất gây nghiện.
Và những điều này cũng có thể là yếu tố gia tăng các vấn đề về sức khỏe tinh thần cho trẻ em. Trong nghiên cứu của mình về chức năng tâm lý giữa những trẻ bị ảnh hƣởng bởi HIV và ngƣời chăm sóc trẻ ở Haiti của Mary C. Smith Fawzi và cộng sự [23], bà đã sử dụng bộ câu hỏi của Goodman về những khó khăn và những điểm mạnh của trẻ (SDQ25) nhằm đánh giá mức độ các triệu chứng tâm lý ở trẻ em từ 10 – 17 tuổi. Bộ câu hỏi này cũng đã đƣợc chuẩn hóa tại Bangladesh với đƣờng cong của độ hiệu lực là 0.94 cho bảng chuẩn hóa dành cho cha mẹ tự điền hoặc phỏng vấn cha mẹ và 0.89 cho bảng chuẩn hóa dành cho trẻ tự điền.
Bộ câu hỏi này đã đƣợc sử dụng để điều tra trên 492 trẻ bị ảnh hƣởng bởi HIV và 330 ngƣời chăm sóc trẻ ở Haiti. Bên cạnh đó, các tác giả cũng sử dụng thang đo Hopkins Symptom Checklist-25 (HSCL-25) nhằm đo mức độ trầm cảm của cha mẹ/ngƣời chăm sóc của trẻ. Mặt khác, các thông tin về nhân khẩu học xã hội của trẻ và cha mẹ/ngƣời chăm sóc trẻ nhƣ tình trạng kinh tế của gia đình, các hỗ trợ xã hội, chức năng thực hiện các vai trò của ngƣời chăm sóc trẻ cũng đƣợc phân tích. Kết quả nghiên cứu cho thấy trẻ vị thành niên có mức độ lo âu cao, bao gồm, hay có cảm giác bồn chồn (86%), tăng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Cha mẹ, ngƣời chăm sóc trẻ cũng có các dấu hiệu trầm cảm ở mức độ cao, nhƣ năng lƣợng giảm sút (73%), buồn chán (69%). Các triệu chứng trầm cảm của cha mẹ có mối liên quan mật thiết với các vấn đề về tâm lý của trẻ em (tỷ lệ OR = 1.4) và các chức năng tâm lý (tỷ lệ OR = 1.6 dựa theo báo cáo của cha mẹ). Nghiên cứu đã sử dụng các thang đo tâm lý khác nhau và thu thập các nguồn thông tin khác nhau để xác định mối liên hệ giữa tỷ lệ trầm cảm của cha mẹ/ngƣời chăm sóc trẻ với các vấn đề về tâm lý của trẻ bị ảnh hƣởng bởi HIV. Tuy nhiên, điểm hạn chế của nghiên cứu là mới chỉ dừng lại ở các yếu tố gia đình mà chƣa đề cập đến các yếu tố xã hội và các yếu tố khác cũng đồng thời ảnh hƣởng đến các vấn đề về sức khỏe tinh thần của trẻ em.
Bên cạnh các yếu tố từ chính trong gia đình trẻ thì các yếu tố về văn hóa, xã hội, đặc biệt là sự kỳ thị và phân biệt đối xử cũng đƣợc đề cập đến nhƣ một trong những yếu tố gây ra các vấn đề về sức khỏe tinh thần của trẻ em có cha mẹ có HIV/AIDS. Nghiên cứu của tiến sỹ Boyes, M.E và các cộng sự đã chỉ ra điều đó. HIV và sức khỏe tinh thần thƣờng đƣợc miêu tả nhƣ mối quan hệ hai chiều. Nghĩa là những ảnh hƣởng của việc sống cùng cha mẹ có HIV/AIDS có thể tăng các yếu tố nguy cơ cao ảnh hƣởng đến sức khỏe tinh thần, ví dụ nhƣ trầm cảm và lo âu.
Trong khi đó, tình trạng sức khỏe tinh thần không tốt là yếu tố thúc đẩy các hành vi nguy cơ cao dẫn đến HIV. Trong nghiên cứu mới nhất của mình năm 2013 [19], tiến sỹ Boyes, M.D đã chỉ ra mối quan hệ giữa trẻ mồ côi do HIV/AIDS với những vấn đề của lo âu và trầm cảm ở trẻ em ở miền Nam Châu Phi, đồng thời nghiên cứu cũng chỉ ra sự kỳ thị và phân biệt đối xử là yếu tố nguy cơ của mối quan hệ này. Nghiên cứu cắt dọc theo thời gian trên 1025 trẻ năm 2005 ở cộng đồng nghèo quanh vùng Cape Town, và theo dõi lại vào năm 2009 trên 723 trẻ nhằm xác định xem liệu có mối liên hệ giữa việc mồ côi cha mẹ do HIV/AIDS với lo âu, 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trầm cảm. Kết quả nghiên cứu ở cả giai đoạn đầu (năm 2005) và giai đoạn theo dõi (năm 2009) cho thấy tỉ lệ trẻ em mồ côi cha mẹ do HIV/AIDS có lo âu, trầm cảm cao hơn rõ rệt so với tỷ lệ trẻ em không mồ côi do HIV/AIDS.