MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta đã xác định:”Hiện nay và trong nhiều năm tới, vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước”[9]. Trong thời gian qua, các cấp, các ngành từ trung ương đến địa phương đã không ngừng triển khai các chương trình, dự án nhằm thúc đẩy và phát triển nông nghiệp, nông thôn hướng tới chủ động giải quyết thiết thực các vấn đề đời sống và đáp ứng nhu cầu cho nông dân, đảm bảo phát triển bền vững của đất nước trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phù hợp với yêu cầu hội nhập kinh tế, quốc tế. Nước ta là một nước nông nghiệp, do lịch sử quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước nên phần lớn dân cư nước ta sống quần tụ theo từng dòng họ theo phạm vi làng, xã.
Cùng với nền văn minh lúa nước, làng, xã đã trở thành nét văn hóa riêng biệt của người Việt Nam từ muôn đời nay. Trong tiến trình phát triển, nông thôn vừa là nơi cung cấp lương thực thực phẩm cho tiêu dùng xã hội, nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, nông sản hàng hóa cho xuất khẩu, nhân lực cho các hoạt động kinh tế và đời sống đô thị, vừa là thị trường tiêu thụ hàng hóa do các nhà máy ở thành phố sản xuất ra… Nhận thấy vai trò rất quan trọng của nông thôn cho nên Đảng và Nhà nước ta đã và đang ban hành các chính sách để phát triển nông thôn, qua đó nâng cao đời sống của người dân. Phát triển nông thôn phải phát triển toàn diện về mọi mặt, vì vậy để phát triển vùng nông thôn một cách toàn diện và bền vững, Đảng và Nhà nước đã đưa ra chương trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2011 - 2020 trên phạm vi cả nước với mục đích thay đổi tất cả bộ mặt của các vùng nông thôn. 2 Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới là chương trình mới được triển khai thực hiện, nên trong quá trình thực hiện đề án không tránh khỏi những khó khăn bước đầu liên quan đến các lĩnh vực về xây dựng cơ bản, quy hoạch, kinh tế, văn hóa - xã hội… Thực hiện nghị quyết Trung ương 7 khóa X về “Nông nghiệp, nông dân và nông thôn”, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành “Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới” (Quyết định 491/QĐ- TTg ngày 16/4/2009) và “Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới” tại quyết định số 800/QĐ - TTg ngày 06/04/2010 nhằm thống nhất chỉ đạo và triển khai thực hiện xây dựng NTM trên phạm vi cả nước.
Chi Lăng là xã nằm ở phía Nam của huyện Chi Lăng, cách trung tâm huyện 7km, cách thành phố Lạng Sơn khoảng 45km. Là xã miền núi của huyện Chi Lăng, sản xuất chủ yếu của người dân là nông nghiệp và phát triển trồng rừng nên đời sống nhân dân trong xã còn gặp nhiều khó khăn. Sau 4 năm là xã thí điểm triển khai xây dựng mô hình nông thôn mới của tỉnh Lạng Sơn thì thực trạng xây dựng NTM của xã Chi Lăng đã và đang diễn ra như thế nào? Có đạt được mục tiêu đề ra hay không? Đặc biệt là vai trò của người dân thể hiện như thế nào trong quá trình tham gia xây dựng mô hình NTM? Những tác động của quá trình xây dựng NTM đến đời sống kinh tế , văn hóa - xã hội đến người dân ở đây? Bài học kinh nghiệm nào cần rút ra trong quá trình xây dựng NTM tại địa phương? Cần có những giải pháp gì để giúp người dân tham gia thực hiện tốt mô hình NTM đảm bảo duy trì mô hình hiệu quả, hợp lý, bền vững? Để trả lời những câu hỏi trên về quá trình xây dựng NTM trên địa bàn xã và góp phần thúc đẩy việc thực hiện xây dựng NTM trên địa bàn huyện Chi Lăng nói riêng, tỉnh Lạng Sơn nói chung, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng nông thôn mới tại xã Chi Lăng, huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn”. Mục tiêu nghiên cứu 1.
Mục tiêu chung Xác định được mức độ tham gia của người dân trong việc triển khai thực hiện xây dựng nông thôn mới tại địa bàn nghiên cứu. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã Chi Lăng, huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá được điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa bàn nghiên cứu. - Phân tích những thuận lợi, khó khăn của người dân khi tham gia xây dựng nông thôn mới.
- Đánh giá được mức độ tham gia của người dân trong việc tổ chức thực hiện xây dựng nông thôn mới. - Đánh giá kết quả đạt được và một số tác động của nông thôn mới đến người dân địa phương. - Kinh nghiệm huy động người dân tham gia vào quá trình xây dựng NTM trên địa bàn nghiên cứu. - Đề xuất được các giải pháp thúc đẩy sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã Chi Lăng, huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Củng cố, áp dụng những kiến thức từ cơ sở đến chuyên ngành đã được học trong nhà trường, ứng dụng những kiến thức lý thuyết đó vào trong thực tiễn, đồng thời bổ sung những kiến thức còn thiếu cho bản thân. 4 - Nghiên cứu trong đề tài sẽ là cơ sở cho những nghiên cứu tiếp theo, là tài liệu tham khảo cho những người quan tâm đến vai trò của người dân trong xây dựng nông thôn mới. - Giúp hiểu biết thêm những chương trình, dự án của nhà nước trong quá trình phát triển của đất nước.
Ý nghĩa trong thực tiễn - Cung cấp thông tin gốc từ thực địa cho quá trình xây dựng nông thôn mới ở địa bàn nghiên cứu, giúp cho việc chỉ đạo xây dựng nông thôn mới sẽ sát với nhu cầu thực tế của người dân hơn. - Giúp người dân nhận thức đầy đủ hơn về tầm quan trọng của xây dựng nông thôn mới, đưa ra những giải pháp để nâng cao vai trò của người dân vào xây dựng nông thôn mới nói riêng và phát triển nông thôn nói chung. - Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở cho các cấp chính quyền địa phương, các nhà đầu tư đưa ra quyết định mới, hướng đi mới để xây dựng thành công mô hình nông thôn mới trên địa bàn huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. - Làm tài liệu tham khảo cho các bạn sinh viên khóa sau có cùng hướng nghiên cứu.
5 PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2. Khái niệm nông thôn và phát triển nông thôn 2. Nông thôn Nông thôn được coi như là khu vực địa lý, nơi đó sinh kế cộng đồng gắn bó, có quan hệ trực tiếp đến khai thác, sử dụng, bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên cho hoạt động sản xuất nông nghiệp. Hiện nay vẫn chưa có khái niệm chuẩn xác về nông thôn và còn có nhiều quan điểm khác nhau.
Khi nói về nông thôn người ta thường so sánh nông thôn với đô thị. Nông thôn là vùng khác với đô thị ở đó có một cộng đồng chủ yếu là nông dân, làm nghề chính là nông nghiệp, có mật độ dân cư thấp hơn, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có mức độ phúc lợi xã hội thua kém hơn; có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa thấp hơn.[11] Một quan điểm khác lại cho rằng, vùng nông thôn là vùng có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn sinh kế chính của dân cư nông thôn trong vùng là từ hoạt động sản xuất nông nghiệp. Những ý kiến này chỉ đúng trong từng khía cạnh cụ thể và từng nước nhất định, phụ thuộc vào trình độ phát triển, cơ cấu kinh tế, cơ chế áp dụng cho từng nền kinh tế. Như vậy, khái niệm nông thôn chỉ có tính chất tương đối, có thể thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia trên thế giới.
Trong điều kiện hiện nay của Việt Nam chúng ta có thể hiểu: “Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp cư dân, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp cư dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác”. Phát triển nông thôn Khác với phát triển và phát triển kinh tế, phát triển nông thôn là chỉ sự phát triển ở khu vực nông thôn. Có thể hiểu rằng phát triển nông thôn chỉ sự phát triển kinh tế - xã hội trên phạm vi hẹp hơn sự phát triển và phát triển kinh tế.
Sau đây là một số quan điểm về phát triển nông thôn. [7] - Phát triển nông thôn là quá trình tất yếu cải thiện một cách bền vững về kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng đời sống dân cư nông thôn. - Phát triển nông thôn là những thay đổi cần thiết ở vùng nông thôn, tuy nhiên những gì coi là cần thì lại khác nhau ở từng nước, từng vùng, từng địa phương; theo quan điểm thông thường, bản chất của phát triển là sự tăng trưởng và hiện đại hóa mang lại cho người nghèo chút lợi nho nhỏ. - Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm phát triển đời sống kinh tế và xã hội của một nhóm người riêng biệt ở nông thôn, nó đòi hỏi phải mở rộng các lợi ích của sự phát triển đến với người nghèo nhất trong những người nghèo nhất, trong những người đang tìm kế sinh nhai ở các vùng nông thôn.
Nhóm này gồm những tiểu nông, tá điền và những người không có đất. - Phát triển nông thôn bền vững là sự phát triển kinh tế - xã hội nông thôn với tốc độ cao, quá trình làm tăng mức sống của người dân nông thôn. Phát triển nông thôn phù hợp với nhu cầu con người, đảm bảo sự tồn tại bền vững với sự tiến bộ lâu dài của nông thôn. Sự phát triển đó dựa trên việc sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên mà vẫn đảm bảo giữ gìn môi trường sinh thái nông nghiệp.
Phát triển nông thôn đáp ứng nhu cầu xã hội hiện nay nhưng không làm cạn kiệt tài nguyên, không để lại hậu quả cho thế hệ tương lai.