CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG VÀO HOẠT ĐỘNG DU LỊCH 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về sự tham gia của cộng đồng địa phương vào hoạt động du lịch Hiện nay, nghiên cứu về sự tham gia của cộng đồng địa phương đang được nhiều du khách và các nhà hoạch định chính sách về phát triển du lịch quan tâm. Các công trình nghiên cứu về sự tham gia của cộng đồng địa phương đang thu hút các chuyên gia về du lịch trên thế giới và ở Việt Nam.
Khái niệm về cộng đồng (cư dân) địa phương; sự tham gia của cộng đồng địa phương trong du lịch thường gắn với du lịch cộng đồng phát triển du lịch cộng đồng của cư dân, thuộc địa bàn cụ thể nào đó. Cụ thể: Hiện nay nghiên cứu về cộng đồng địa phương trong hoạt động du lịch được các Tổ chức phi chính phủ, Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên Thế giới quan tâm đầu tư và phát triển mạnh ở các nước châu Á, trong đó có các nước trong khu vực ASEAN như: Indonesia, Philipin, Thái Lan, Malaysia, Ấn Độ, Nepal. Thuật ngữ cộng đồng địa phương xuất phát từ hình thức du lịch làng bản, du lịch cộng đồng từ những năm 1980. Trên thực tế, cộng đồng địa phương trong hoạt động du lịch hay du lịch cộng đồng đã được hình thành, lan rộng và tạo ra sự phong phú, đa dạng cho các loại sản phẩm du lịch vào thập kỷ 80 và 90 của thế kỷ trước tại các nước trong khu vực châu Phi, châu Úc, châu Mỹ La Tinh [17].
Ở Thái Lan, từ năm 1997, khái niệm cộng đồng địa phương được nhắc đến cùng Community - Based Tourism - Du lịch dựa vào cộng đồng và cộng đồng cư dân được đề cập gắn kết: “Du lịch cộng đồng là du lịch có tính đến tính bền vững về mặt môi trường, văn hóa và xã hội. Nó do chính cộng đồng địa phương quản lý và làm chủ vì lợi ích của cộng đồng, tạo cho du khách có khả năng nhận thức và tìm hiểu về cộng đồng và lối sống của cộng đồng” [21]. Năm 2003, vấn đề phát triển sự tham gia của cộng đồng địa phương lần đầu tiên được đưa ra tại hội thảo chia sẻ bài học kinh nghiệm phát triển du lịch cộng đồng Việt Nam tổ chức tại Hà Nội. Sau đó đã được nhiều tỉnh thành nghiên cứu áp dụng thành công như: Du lịch homestay ở bản Lác (Mai Châu, Hòa Bình), Sapa (Lào Cai), du lịch cộng đồng ở đảo Cát Bà (Hải Phòng).
Ở miền Trung, đã có Thừa Thiên Huế với loại 9 hình homestay ở làng cổ Phước Tích; du lịch Làng bản tại thôn Dõi- huyện Nam Đông [5]. Năm 2006, Tác giả Võ Quế trong cuốn “Du lịch cộng đồng Lý thuyết và vận dụng”, đã hệ thống cơ sở lý luận cho du lịch cộng đồng nói chung và sự tham gia của cộng đồng địa phương trong các nghiên cứu các mô hình phát triển du lịch cộng đồng một số quốc gia trên thế giới. Phát triển sự tham gia của cộng đồng địa phương trong du lịch cũng được nhắc đến trong chương trình nghiên cứu của nhiều tổ chức xã hội trên thế giới. (1995) (Tổ chức hướng đến việc giới thiệu và bảo tồn văn hóa bản địa khu vực Châu Mỹ) đã đưa ra quan điểm của mình về Cộng đồng cư dân trong Du lịch cộng đồng như sau: Thông qua Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mà du khách từ bên ngoài đến với cộng đồng địa phương để tìm hiểu về phong tục, lối sống, niềm tin và được thưởng thức ẩm thực địa phương.
Sự tham gia của cộng đồng địa phương kiểm soát cả những tác động và những lợi ích thông qua quá trình tham gia vào hình thức du lịch này, từ đó tăng cường khả năng tự quản, tăng cường phương thức sinh kế và phát huy giá trị truyền thống của địa phương” [18]. Còn Tổ chức mạng lưới du lịch cộng đồng vì người nghèo đã đưa ra quan niệm và quan hệ hữu cơ giữa du lịch cộng đồng với sự tham gia của cộng đồng cư dân địa phương, cụ thể: “Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch bền vững thúc đẩy các chiến lược vì người nghèo trong môi trường cộng đồng. Các sáng kiến của du lịch cộng đồng nhằm vào mục tiêu thu hút sự tham gia của người dân địa phương vào việc vận hành và quản lý các dự án du lịch nhỏ như một phương tiện giảm nghèo và mang lại thu nhập thay thế cho cộng đồng. Các sáng kiến của du lịch cộng đồng còn khuyến khích tôn trọng các truyền thống và văn hóa địa phương cũng như các di sản thiên nhiên” [2].
Tại Việt Nam, cũng có nhiều nhà nghiên cứu đề cập về du lịch cộng đồng quan hệ với cộng đồng cư dân làm du lịch. Tác giả Võ Quế (2006) đã nhìn nhận: Thông qua Du lịch dựa vào cộng đồng là phương thức để cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên [10] 10 Trong cuốn “Du lịch cộng đồng” của tác giả Bùi Thị Hải Yến cũng đề cập đến quan hệ giữa du lịch cộng đồng và phát triển cộng đồng cư dân làm du lịch với quan niệm: Thông qua Du lịch cộng đồng, Cộng đồng địa phương có sự tham gia trực tiếp và chủ yếu trong các giai đoạn phát triển và mọi hoạt động du lịch. Cộng đồng nhận được sự hợp tác giúp đỡ của các tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế, của chính quyền địa phương, cũng như chính phủ và nhận được phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch nhằm phát triển cộng đồng, bảo tồn, khai thác Tài nguyên môi trường du lịch bền vững, đáp ứng nhu cầu du lịch phong phú, có chất lượng cao và hợp lý của du khách để mọi tầng lớp dân cư đểu có thể sử dụng tiêu dùng các sản phẩm du lịch”. [13] Theo Luật Du lịch: 09/2017/QH14, du lịch cộng đồng và cộng đồng cư dân làm du lịch được quan hệ là “loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi.
[6] Đồng tình với quan điểm này, trong “Tài liệu hướng dẫn phát triển du lịch cộng đồng”, Quỹ phát triển châu Á cho rằng: Thông qua loại hình Du lịch cộng đồng, cộng đồng cư dân tổ chức, quản lý và làm chủ để đem lại lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường chung thông qua việc giới thiệu với du khách các nét đặc trưng của địa phương”. Như vậy, sự thành công hay thất bại trong loại hình du lịch này phụ thuộc rất nhiều vào sự tham gia của cộng đồng. Các nghiên cứu liên quan đến phát triển cộng đồng địa phương là những chỉ dẫn tham khảo hữu ích để tăng cường năng lực tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch. Những nghiên cứu về Phát triển cộng đồng có thể kể đến là “Giới thiệu về phát triển cộng đồng” của 2 tác giả Phillips và Pittman, “Phát triển cộng đồng bền vững” của Swisher and Monaghan.
“Tài liệu Hướng dẫn phát triển Du lịch cộng đồng” của Quỹ Châu Á và VIRI Việt Nam. Điểm chung của các nghiên cứu này là trình bày các khái niệm liên quan rất súc tích, dễ hiểu. Xây dựng khung tiêu chí đánh giá cộng đồng, tạo một tầm nhìn cho cộng đồng và xây dựng lộ trình công việc để đạt tầm nhìn đó, chỉ dẫn thực hiện giám sát, đánh giá và thực hiện điều chỉnh khi cần thiết. Đây là những chỉ dẫn hữu ích cho tác giả trong tiếp cận, làm việc với cộng đồng, thăm dò ý kiến, lựa chọn kỹ năng khảo sát phù hợp để nghiên cứu thực trạng về sự tham gia của cộng đồng.
Hơn nữa, những nghiên cứu trên đã cung cấp những gợi ý trong đề xuất giải pháp trong đề tài nhằm tăng cường năng lực tham gia của cộng đồng địa phương. 11 Và bên cạnh những công trình liên quan đến sự tham gia của cộng đồng từ các nhà nghiên cứu du lịch trên thế giới thì Việt Nam cũng đã có sự quan tâm cần thiết và đạt những thành tựu khả quan. Các công trình về sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động du lịch của các nhà nghiên cứu đầu ngành về du lịch đã đóng góp to lớn về mặt lý luận cho đề tài, tiêu biểu như: Năm 2022, Tác giả Phạm Trung Lương trong công bố “Du lịch sinh thái, những vấn đề lý luận và thực tiễn phát triển ở Việt Nam” đã khẳng định sự cần thiết phải thu hút cộng đồng địa phương vào hoạt động du lịch, sự chia sẻ lợi ích từ hoạt động du lịch và các nguyên tắc phát triển du lịch sinh thái cũng được nghiên cứu chỉ ra [3]. Năm 2012, Tác giả Bùi Thị Hải Yến đã chủ biên cuốn “du lịch cộng đồng 2012” đã hệ thống cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng, đưa ra các mô hình kinh nghiệm về phát triển du lịch cộng đồng địa phương tại các quốc gia trên thế giới và Việt Nam, bên cạnh đó tác giả cũng đã hoàn thiện cơ sở lý thuyết cho việc lập kế hoạch phát triển du lịch cộng đồng địa phương ở điểm du lịch [13].
Nghiên cứu về sự tham gia của cộng đồng địa phương tại các khu bảo tồn, tác giả điểm qua một số công trình nghiên cứu tiêu biểu nhất tại từng địa phương cụ thể có nội dung liên quan đến nghiên cứu. Với lập luận du lịch cộng đồng đem lại những thay đổi tích cực về đời sống vật chất và tinh thần, đồng thời gắn kết việc phát triển kinh tế với công tác bảo tồn tài nguyên du lịch và là xu hướng phát triển tại các vườn quốc gia, khu bảo tồn hiện nay [11]. Năm 2013 Liên quan đến sự tham gia của cộng đồng, luận án tiến sĩ “Nhận thức của người dân địa phương về tác động của du lịch và sự ủng hộ của họ cho phát triển du lịch: trường hợp vịnh Hạ Long, Quảng Ninh, Việt Nam” tác giả Phạm Hồng Long đánh giá cao nhận thức của cộng đồng trong hoạt động du lịch, qua việc đề xuất và kiểm nghiệm mô hình nghiên cứu, tác giả đưa ra quan điểm: Về vai trò của cộng đồng cư dân với công tác quy hoạch, phát triển du lịch và là tài liệu tham khảo hữu ích cho những nghiên cứu về du lịch ở Hạ Long [10].