Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu. Ở chương này, chúng tôi tổng kết các nghiên cứu về sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ ở các nghiên cứu trong và ngoài nước với hai mảng: nhận diện sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình và các yếu tố, điều kiện ảnh hưởng đến sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình. Chương 2: Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và đặc điểm địa bàn nghiên cứu. Ở chương 2, chúng tôi cố gắng làm rõ phần khái niệm, lí thuyết ứng dụng vào phân tích vấn đề nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và mô tả kĩ địa bàn nghiên cứu.
Chương 3: Thực trạng kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình ở Thành phố Thanh Hóa. Chương 3 nhận diện được thực trạng nghề nghiệp ở thành phố Thanh Hóa qua 3 thế hệ và đánh giá sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình qua 3 tiêu chí: kế thừa về vị trí nghề nghiệp, kế thừa về kinh nghiệm, kĩ năng nghề nghiệp và kế thừa về giá trị nghề nghiệp. Chương 4: Các yếu tố ảnh hưởng đến sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình ở thành phố Thanh Hóa. Dựa vào phương pháp nghiên cứu của Yasuda về ma trận di động nghề nghiệp và các lí thuyết được sử dụng trong nghiên cứu như: lí thuyết phân tầng xã hội, lí thuyết vốn xã hội và lí thuyết xã hội hóa nghề nghiệp để nhận diện và phân tích 3 yếu tố ảnh hưởng đến quá trình kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ là: sự thay đổi cấu trúc nghề nghiệp ở thế hệ sau so với thế hệ trước, các yếu tố thuộc về gia đình và cá nhân người lao động.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong hướng nghiên cứu về nghề nghiệp ở Việt Nam, những nghiên cứu về vấn đề hướng nghiệp, định hướng nghề nghiệp, làng nghề là những vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, chú ý. Trong khi đó, hướng nghiên cứu về di động nghề nghiệp hay kế thừa nghề nghiệp còn tương đối ít ỏi. Tuy nhiên, trong những nghiên cứu trong và ngoài nước về vấn đề kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình có thể tạm chia thành 2 mảng nghiên cứu được chú ý: một là hướng nghiên cứu về nhận diện sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình, hai là những nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến thực trạng kế thừa nghề nghiệp và điều kiện dẫn đến sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình.
Các nghiên cứu này, có thể là những nghiên cứu độc lập về từng mảng trên, song đa phần các nghiên cứu đều cố gắng phân tích thực trạng và các điều kiện kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình 1. Những nghiên cứu nhận diện sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình Trong xã hội học, chủ đề di động xã hội được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm từ rất sớm. E Durkheim, nhà xã hội học người Pháp, là một trong những nhà xã hội học đầu tiên nghiên cứu về di động xã hội.Trong những năm đầu thế kỉ XX, nhà xã hội học Mĩ Sorokin đã bàn về di động xã hội khá hệ thống. Ông cho rằng, không nên quá quan tâm đến việc cá nhân hay nhóm đã đạt được địa vị lên xuống như thế nào mà phải làm rõ xem phương tiện mà họ sử dụng để đạt tới vị trí của mình trong trật tự xã hội.
Ông coi những nhân tố ảnh hưởng đến sự di động xã hội là những nhân tố của quá trình sàng lọc, trong đó nền tảng kinh tế - xã hội của nhóm, của cá nhân cũng như gia đình, học vấn bản thân chính là những nhân tố thúc đẩy và tạo ra sự di động xã hội. Những nghiên cứu về di động xã hội của Fichter cũng có những nét tương đồng với 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sorokin khi cho rằng, di động xã hội không phải là quá trình liên tục mà được thực hiện theo từng giai đoạn. Ngoài ra, còn có rất nhiều tác giả đề cập đến di động xã hội như Anthony Giddens ―Introductory Sociology‖ (Xã hôi học đại cương), Stuart S.Blume ―Toward a political Sociology of Science‖ (Xã hội học chính trị)…. Tuy nhiên, chủ đề kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ, một vấn đề được coi là hệ quả của di động xã hội lại được nghiên cứu tương đối muộn.
Cho đến những năm giữa thế kỉ XX, chủ đề sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ mới được các nhà nghiên cứu quan tâm. Điển hình như những nghiên cứu từ Mĩ, Ấn Độ, Anh, Trung Quốc… Tại Mĩ, trong tác phẩm ―American occupational structure‖ Peter M. Blau và Otis D. Duncan (1967) [ dẫn theo 10, tr.172], đã chỉ ra có mối liên hệ giữa nghề nghiệp của cha và con trai.
Nghiên cứu này đã chỉ ra nghề của con thường có xu hướng lặp lại nghề của cha trong một số lĩnh vực nghề nghiệp. Cũng tại Mĩ, nghiên cứu ―Occupational Inheritance in agriculture‖ của Bernard F.Lentz and David. Laband [92], sau khi sử dụng dữ kiện từ năm 1962 gồm 20.700 nam giới có độ tuổi từ 20 đến 64 đã chỉ ra rằng có 82% những người nông dân có cha là nông dân. Như vậy, nghiên cứu đã chỉ ra có sự kế thừa nghề nghiệp giữa cha và con trong lĩnh vực nông nghiệp.
Trong nghiên cứu ―Intergenerational Occupational Mobility in Great Britain and the United States since 1850‖ [94], việc so sánh tỉ lệ di động nghề nghiệp và kế thừa nghề nghiệp ở 2 vùng lãnh thổ trong 2 thời điểm khác nhau cho thấy có sự thay đổi và chuyển biến trong sự kế thừa nghề nghiệp và di động nghề nghiệp: ― Nghiên cứu này cũng đã chỉ ra rằng,ở thế kỉ XIX, khi nghiên cứu các cặp bố con tại 10 quốc gia của 2 vùng trên thì ở Châu Mĩ, tính di động nghề nghiệp của các cặp bố con nhiều hơn ở Châu Âu trong suốt những năm thập kỉ 1900 và đến những năm 1950 thì tính di động nghề nghiệp giữa các cặp bố con của 2 vùng trên gần như ngang nhau‖ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tại Ấn Độ, công trình nghiên cứu ―Intergenerational Occupatinal Mobility in Rural India: Evidence From ten villages‖ của A. Bheemeshwar Reddyand Madhura Swaminathan [91], cũng đã chỉ ra mối liên hệ giữa nghề nghiệp của cha và con trai. Nghiên cứu chỉ ra rằng: với 69% người dân sống ở nông thôn thì tính di động nghề nghiệp tại Ấn Độ diễn ra ít mạnh mẽ, nhất là ở những vùng nông thôn rộng lớn và những người lao động chân tay. Sự di động chủ yếu diễn ra ở những người đàn ông trong khu vực làng, xã và sự di động này cũng chủ yếu là sự dịch chuyển từ nông thôn ra thành thị.
Những người cha thường đem theo con trai của mình ra thành thị để làm những việc giống như mình. Như vậy, nghiên cứu này đã chỉ ra ở khu vực nông thôn Ấn Độ ít có sự di động nghề nghiệp. Nếu có sự di động cũng chủ yếu là di động của những người đàn ông và trong sự di động nghề nghiệp của những người đàn ông thì đi kèm với sự di động đó là là sự kế thừa nghề nghiệp giữa người cha và con trai của ông ta tại các đô thị sau khi di cư ra khỏi khu vực nông thôn. Cũng tại Ấn Độ, tác phẩm ―Changes in Intergenerational Occupational Mobility in India: Evidence from National Sample Surveys,1983–2012‖ [90], cho thấy: Trong thập kỉ cuối cùng của thế kỉ trước, khi nền kinh tế Ấn Độ phát triển mạnh mẽ, cơ hội di động nghề nghiệp cao, đặc biệt nam giới có sự di chuyển nghề rất lớn.
Tuy nhiên, hiện nay đang có sự suy giảm về di động nghề nghiệp giữa các thế hệ. Nhà nước đưa ra nhiều chính sách nhà nước khuyến khích việc kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ và tỉ lệ này có xu hướng gia tăng. Như vậy, việc các thế hệ trong gia đình sẽ kế thừa nghề nghiệp đã có đang được nhà nước Ấn Độ quan tâm. Ngoài ra, công trình nghiên cứu ―Intergenerational Occupational Mobility in India‖ [96], của Mehtabul Azam hợp tác với Oklahoma State University and IZA nghiên cứu nghề nghiệp của những người đàn ông sinh từ những năm 1945 đến 1985 và đưa ra những kết luận sau: Có sự tiếp nối nghề 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệp giữa người con trai và người bố, đặc biệt là những người bố là công nhân cổ trắng.
Có sự khác biệt về kế thừa nghề nghiệp giữa những người sinh khác thế hệ. Những người sinh năm 1945 – 1954 có sự kế thừa nghề nghiệp nhiều hơn những người sinh năm 1974 – 1985. Một nghiên cứu khác về sự kế thừa nghề nghiệp tại Ấn Độ là nghiên cứu ―Aggregate Implications of occupatinal inheritance in China and India‖ [98], của Ting Jill đã chỉ ra những điểm tương đồng trong sự kế thừa nghề nghiệp tại Ấn Độ và Trung Quốc. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, có sự phổ biến trong việc kế thừa nghề nghiệp giữa con cái và cha mẹ ở cả hai quốc gia này.
Những nghiên cứu trên cho thấy ở nhiều quốc gia trên thế giới, vấn đề kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ trong gia đình là vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm. Tuy nhiên, sự kế thừa nghề giữa các thế hệ thường chỉ xét mối quan hệ giữa nghề của cha và nghề của con trai mà chưa có những nghiên cứu phân tích, xem xét mối liên hệ của cha và con gái hoặc mẹ và con trai hoặc mẹ và con gái. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về sự kế thừa nghề nghiệp giữa các thế hệ còn tương đối ít ỏi và chắp vá. Dường như ít có các cuộc tranh luận giữa các nhà nghiên cứu mang quan điểm khác nhau, mà chỉ có những thảo luận rời rạc.
Chủ đề này có vẻ phổ biến hơn trong nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài cũng như những nghiên cứu có sự cộng tác giữa các nhà khoa học nước ngoài và Việt Nam. Tuy nhiên, phần lớn những nghiên cứu này mang nặng tính mô tả và không có cơ sở lý thuyết rõ ràng. Chu Hương Ly trong nghiên cứu về “Các nguồn lực phân tầng ảnh hưởng như thế nào đến di động xã hội ở Việt Nam”[56] đã chỉ rõ một số nghiên cứu như: Nguyen, A.