Luận văn thạc sĩ vnua nghiên cứu đặc điểm sinh vật học sinh thái học của loài mọt thóc đỏ tribolium castaneum herbst gây hại trên hoa cúc khô nhập khẩu tại cửa khẩu chi ma lạng sơn năm 2019

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnua nghiên cứu đặc điểm sinh vật học sinh thái học của loài mọt thóc đỏ tribolium castaneum herbst, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Lê Hồng Mạnh
• Người hướng dẫn: PGS TS. Hồ Thị Thu Giang
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) gây hại trên hoa cúc khô nhập khẩu tại cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn năm 2019
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Lạng Sơn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Mục tiêu chung
• 1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 3.1. Những đóng góp mới
• 3.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 4. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh vật học và sinh thái học của mọt thóc đỏ

Mọt thóc đỏ, hay còn gọi là Tribolium castaneum (Herbst), là một trong những loài côn trùng gây hại phổ biến nhất trên hoa cúc khô nhập khẩu tại Lạng Sơn. Loài này thuộc họ Cánh cứng và có khả năng sinh sản nhanh chóng, gây thiệt hại lớn cho nông sản. Nghiên cứu về đặc điểm sinh vật học và sinh thái học của loài mọt này là rất cần thiết để phát triển các biện pháp quản lý hiệu quả.

1.1. Đặc điểm hình thái của mọt thóc đỏ

Mọt thóc đỏ có kích thước nhỏ, thường dài khoảng 3-4 mm. Màu sắc của chúng thường là nâu đỏ, với các đặc điểm hình thái như đầu tròn và cơ thể hình ống. Những đặc điểm này giúp chúng dễ dàng ẩn nấp trong các nguyên liệu thực phẩm.

1.2. Vòng đời và sinh sản của mọt thóc đỏ

Vòng đời của mọt thóc đỏ thường kéo dài từ 30 đến 100 ngày, tùy thuộc vào điều kiện môi trường. Mỗi con cái có thể đẻ từ 100 đến 300 trứng trong suốt vòng đời của nó. Điều này làm cho chúng trở thành một trong những loài gây hại khó kiểm soát nhất.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý mọt thóc đỏ

Mọt thóc đỏ gây ra nhiều thách thức cho ngành nông nghiệp, đặc biệt là trong việc bảo quản hoa cúc khô. Sự gia tăng mật độ của chúng có thể dẫn đến thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế. Việc phát hiện sớm và quản lý hiệu quả là rất quan trọng để bảo vệ sản phẩm.

2.1. Tác hại của mọt thóc đỏ trên hoa cúc khô

Mọt thóc đỏ không chỉ làm giảm chất lượng hoa cúc khô mà còn gây ra tổn thất về trọng lượng và giá trị thương mại. Sự hiện diện của chúng có thể làm giảm khả năng tiêu thụ của sản phẩm trên thị trường.

2.2. Những khó khăn trong việc kiểm soát mọt thóc đỏ

Việc kiểm soát mọt thóc đỏ gặp nhiều khó khăn do khả năng sinh sản nhanh và khả năng thích nghi với nhiều điều kiện môi trường khác nhau. Điều này đòi hỏi các biện pháp quản lý phải được cập nhật và cải tiến thường xuyên.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh vật học và sinh thái học của mọt thóc đỏ

Nghiên cứu về sinh vật học và sinh thái học của mọt thóc đỏ được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra và phân tích mẫu. Các nghiên cứu này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh sản của loài này.

3.1. Phương pháp điều tra thành phần côn trùng

Phương pháp điều tra thành phần côn trùng được thực hiện theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, bao gồm việc thu thập mẫu từ các lô hàng hoa cúc khô nhập khẩu. Các mẫu này sẽ được phân tích để xác định sự hiện diện của mọt thóc đỏ.

3.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái

Nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái của mọt thóc đỏ bao gồm việc theo dõi vòng đời, tỷ lệ sinh sản và tỷ lệ chết của chúng trong các điều kiện môi trường khác nhau. Điều này giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của loài này.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy mọt thóc đỏ có khả năng gây hại lớn trên hoa cúc khô nhập khẩu. Các biện pháp phòng trừ hiệu quả đã được đề xuất dựa trên các dữ liệu thu thập được.

4.1. Mật độ mọt thóc đỏ trên hoa cúc khô

Mật độ mọt thóc đỏ được ghi nhận là từ 5 đến 6 con/kg hoa cúc khô. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp kiểm soát kịp thời để giảm thiểu thiệt hại.

4.2. Hiệu quả của biện pháp phòng trừ bằng Phosphine

Thử nghiệm cho thấy thuốc Phosphine có hiệu quả cao trong việc phòng trừ mọt thóc đỏ, đạt 100% hiệu quả khi sử dụng liều lượng 3 gam PH3/m3 sau 7 ngày xử lý.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu về mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) là rất quan trọng trong việc bảo vệ hoa cúc khô nhập khẩu. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho các biện pháp quản lý dịch hại hiệu quả trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu sinh vật học

Nghiên cứu sinh vật học giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm và hành vi của mọt thóc đỏ, từ đó phát triển các biện pháp phòng trừ hiệu quả hơn.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các biện pháp sinh học và hóa học mới để kiểm soát mọt thóc đỏ, đồng thời nâng cao nhận thức của nông dân về vấn đề này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoa cúc khô (Chrysanthemum indicum) là nguồn dược liệu và nguyên liệu trà thảo mộc có giá trị kinh tế cao, được nhập khẩu với khối lượng lớn qua các cửa khẩu phía Bắc. Theo thống kê của cơ quan kiểm dịch, sản lượng hoa cúc khô nhập khẩu qua Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng 7 đạt 203,104 tấn năm 2016; 196,193 tấn năm 2017 và 75,52 tấn trong 6 tháng đầu năm 2018. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các loài dịch hại nông sản trong quá trình vận chuyển và lưu kho đang đe dọa trực tiếp đến chất lượng sản phẩm cũng như tiềm ẩn nguy cơ xâm lấn sinh học.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự xâm nhiễm phổ biến của côn trùng cánh cứng hại kho, đặc biệt là loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst), làm suy giảm nghiêm trọng phẩm chất dược liệu và gây thất thoát khối lượng từ 27,8% đến 37,4%. Mục tiêu của nghiên cứu nhằm xác định chính xác thành phần sâu mọt gây hại trên hoa cúc khô nhập khẩu từ Trung Quốc, phân tích các chỉ tiêu sinh vật học và sinh thái học của Tribolium castaneum, đồng thời đánh giá hiệu lực của biện pháp xông hơi khử trùng bằng Phosphine.

Nghiên cứu được triển khai toàn diện tại khu vực Cửa khẩu Chi Ma, tỉnh Lạng Sơn và phòng kỹ thuật của Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng 7 từ tháng 10 năm 2018 đến tháng 9 năm 2019. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa quy trình giám định, ngăn chặn 100% nguy cơ lây lan côn trùng kiểm dịch, giúp các doanh nghiệp và cơ quan quản lý giảm thiểu tổn thất kinh tế và bảo vệ an toàn sinh học quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hai nền tảng lý thuyết chính: Lý thuyết sinh thái học côn trùng kho tàng và Lý thuyết độc học xông hơi khử trùng trong bảo vệ thực vật. Theo các nghiên cứu kinh điển về côn trùng học nông sản, nhóm côn trùng kho tàng chịu sự chi phối chặt chẽ của các yếu tố sinh thái như nhiệt độ, ẩm độ và chất lượng nguồn thức ăn ký chủ.

Bốn khái niệm khoa học trọng tâm được áp dụng xuyên suốt luận văn gồm:

1. Côn trùng hại thứ phát: Nhóm sinh vật tấn công các sản phẩm đã bị vỡ hạt, xay xát hoặc dạng hoa lá phơi khô, trong đó Tribolium castaneum là loài đặc trưng có phổ thức ăn rộng trên 100 loại nông sản.
2. Vòng đời và pha phát dục: Toàn bộ chu trình biến thái hoàn toàn từ trứng, sâu non (6 đến 8 tuổi), nhộng đến trưởng thành.
3. Thủy phần bảo quản: Hàm lượng nước trong nông sản; khi vượt ngưỡng 13%, mật độ quần thể sâu mọt gia tăng nhanh chóng.
4. Hiệu lực xông hơi Phosphine (PH3): Cơ chế ức chế hô hấp tế bào của khí Phosphine đối với các pha phát dục của dịch hại trong điều kiện kín khí.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập trực tiếp từ các lô hàng hoa cúc khô nhập khẩu tại Cửa khẩu Chi Ma. Cỡ mẫu và quy trình lấy mẫu tuân thủ nghiêm ngặt Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 01-141:2013/BNNPTNT về phương pháp lấy mẫu kiểm dịch thực vật. Phương pháp lấy mẫu phân tầng theo nguyên tắc 5 điểm chéo góc, thu thập 2 kg mẫu ban đầu trên mỗi bao được chỉ định (từ 4 đến 16 bao tùy quy mô lô hàng). Lý do lựa chọn phương pháp này là đảm bảo tính đại diện cao nhất cho toàn bộ khối lượng hàng hóa vận chuyển.

Các chỉ tiêu sinh học của mọt thóc đỏ được theo dõi bằng phương pháp nuôi cá thể sinh học với cỡ mẫu n = 30 và n = 55 cá thể ở hai ngưỡng nhiệt độ 25°C và 30°C, độ ẩm không khí 70-80%. Thử nghiệm hiệu lực hóa học của thuốc Phosphine được bố trí với quy mô 100 cá thể trưởng thành trên mỗi công thức, lặp lại 3 lần theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 01-19:2010/BNNPTNT. Toàn bộ số liệu thu thập được xử lý thống kê bằng phần mềm IRRISTAT 4.0 và Microsoft Excel để tính toán phương sai, thời gian phát dục trung bình và hiệu lực tiêu diệt theo công thức Abbott.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận 4 phát hiện quan trọng có giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn cao:

Thứ nhất, về thành phần loài dịch hại, đã xác định được 4 loài côn trùng cánh cứng thuộc 3 họ gây hại trên hoa cúc khô nhập khẩu. Trong đó, loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (họ Tenebrionidae) xuất hiện thường xuyên nhất với tần suất bắt gặp từ 50% đến 75%. Ba loài còn lại có mức độ phổ biến thấp hơn (tần suất bắt gặp 25-50%) bao gồm mọt răng cưa Oryzaephilus surinamensis, mọt râu dài Cryptolestes pusillus và Cryptolestes ferrugineus.

Thứ hai, nhiệt độ môi trường ảnh hưởng rõ rệt đến thời gian phát dục của mọt thóc đỏ. Ở điều kiện 25°C, vòng đời trung bình của Tribolium castaneum trên hoa cúc khô là 92,92 ± 4,02 ngày, trong khi ở 30°C vòng đời rút ngắn xuống còn 78,23 ± 2,18 ngày (giảm khoảng 15,8%). Khi nuôi trên thức ăn tối ưu là bột mì, vòng đời ngắn hơn đáng kể, đạt 83,5 ± 3,14 ngày ở 25°C và 69,3 ± 1,75 ngày ở 30°C.

Thứ ba, nguồn thức ăn và nhiệt độ tác động mạnh đến sức sinh sản và tỷ lệ sống sót. Ở nhiệt độ 30°C, sức đẻ trứng của mọt cái trên bột mì đạt mức cao nhất là 251,17 ± 45,19 quả/cái, cao hơn 68,4% so với mức 149,15 ± 31,02 quả/cái ở 25°C. Tỷ lệ chết ở các pha trước trưởng thành khi ăn hoa cúc khô là 36,36% (ở 25°C) và 29,09% (ở 30°C), cao hơn đáng kể so với môi trường bột mì (lần lượt là 32,73% và 20,00%).

Thứ tư, mức độ hao hụt trọng lượng sản phẩm và hiệu lực xử lý thuốc xông hơi đã được lượng hóa cụ thể. Sau 120 ngày bảo quản, tỷ lệ hao hụt khối lượng hoa cúc khô do mọt phá hại là 27,8% ở 25°C và lên tới 37,4% ở 30°C. Thử nghiệm xông hơi Phosphine cho thấy liều lượng 3 gam PH3/m3 đạt hiệu lực diệt trừ tuyệt đối 100% sau 7 ngày xử lý, vượt trội hoàn toàn so với liều lượng 1 gam PH3/m3 sau 3 ngày chỉ đạt hiệu lực 31,0%.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về thời gian phát dục và tỷ lệ tử vong giữa hai loại thức ăn được giải thích bởi cấu trúc dinh dưỡng. Hoa cúc khô là nguồn thức ăn nghèo dinh dưỡng và có kết cấu xơ cao hơn bột mì, khiến sâu non phải kéo dài thời gian tích lũy năng lượng qua 6 đến 8 tuổi lột xác, dẫn đến tỷ lệ chết pha trước trưởng thành tăng cao. Kết quả này tương đồng với các công bố khoa học của một số tác giả trong ngành khi nghiên cứu tập tính của mọt thóc đỏ trên các loại dược liệu khô.

Khi so sánh với các khảo sát trước đây tại các vùng cửa khẩu phía Bắc, mật độ mọt thóc đỏ dao động từ 5,2 con/kg (đợt 1) đến 6,1 con/kg (đợt 2) cho thấy mức độ nhiễm dịch hại tương đối ổn định giữa các mùa. Toàn bộ diễn biến này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ đường thể hiện động thái mật độ theo thời gian và bảng ma trận so sánh tỷ lệ tiêu hao trọng lượng giữa các mức nhiệt độ, giúp các nhà quản lý kho dễ dàng theo dõi và đưa ra quyết định can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, bốn giải pháp trọng tâm được khuyến nghị nhằm kiểm soát hiệu quả mọt thóc đỏ gây hại:

1. Chuẩn hóa quy trình kiểm tra và giám định tại cửa khẩu: Áp dụng phương pháp lấy mẫu 5 điểm chéo góc theo quy chuẩn quốc gia để kiểm soát 100% các lô hàng hoa cúc khô nhập khẩu. Mục tiêu giảm tỷ lệ lọt lưới dịch hại xuống dưới 0,1%. Thời gian thực hiện liên tục hàng ngày do Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng 7 và các trạm kiểm dịch cửa khẩu chủ trì.

2. Áp dụng quy trình xông hơi khử trùng bằng Phosphine chuẩn: Xử lý triệt để các lô hàng phát hiện có côn trùng sống bằng thuốc Phosphine với liều lượng 3 gam PH3/m3 trong thời gian ủ kín tối thiểu 7 ngày. Mục tiêu đạt tỷ lệ tiêu diệt mọt 100%, ngăn ngừa nguy cơ kháng thuốc. Thời gian xử lý ngay khi phát hiện dịch hại do các đơn vị khử trùng chuyên nghiệp phối hợp với chủ hàng thực hiện.

3. Kiểm soát vi khí hậu trong kho bảo quản dược liệu: Duy trì nhiệt độ kho mát dưới 20°C và kiểm soát độ ẩm hoa cúc khô dưới 12% ngay sau khi thông quan. Mục tiêu làm giảm tốc độ sinh trưởng của mọt trên 80% và hạn chế tỷ lệ hao hụt khối lượng dưới mức 3% sau 6 tháng lưu kho. Giải pháp này do các doanh nghiệp chế biến thảo dược triển khai trong suốt chu kỳ lưu trữ.

4. Nâng cao năng lực cán bộ và xây dựng mạng lưới cảnh báo sớm: Tổ chức các đợt tập huấn chuyên sâu về giám định hình thái các loài côn trùng bộ Cánh cứng cho kiểm dịch viên. Mục tiêu nâng độ chính xác nhận diện lên 99%. Thời gian triển khai định kỳ vào quý 1 hàng năm do Cục Bảo vệ thực vật phối hợp cùng Học viện Nông nghiệp Việt Nam thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và số liệu thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cán bộ kiểm dịch thực vật tại các cửa khẩu quốc tế: Cung cấp tài liệu tra cứu chuẩn xác về đặc điểm hình thái từ trứng đến trưởng thành và bảng khóa định loại 4 loài mọt cánh cứng hại dược liệu, hỗ trợ đắc lực cho công tác phân loại nhanh tại hiện trường.

2. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và kinh doanh dược liệu: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết lập quy trình bảo quản hoa cúc khô, áp dụng chính xác định mức liều lượng xông hơi Phosphine 3 gam PH3/m3 nhằm ngăn chặn triệt để nguy cơ hao hụt 37,4% trọng lượng hàng hóa.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Bảo vệ thực vật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị về phương pháp nuôi sinh học côn trùng kho tàng, cách xử lý số liệu bằng IRRISTAT và các dẫn liệu sinh thái học của loài Tribolium castaneum.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách nông nghiệp: Cung cấp dữ liệu thực tế về lưu lượng hàng hóa và tình hình dịch hại nhập khẩu qua Lạng Sơn, hỗ trợ rà soát và bổ sung danh mục sinh vật gây hại cần kiểm soát đặc biệt trên nông sản nhập khẩu.

Câu hỏi thường gặp

1. Loài côn trùng nào gây hại phổ biến nhất trên hoa cúc khô nhập khẩu qua Cửa khẩu Chi Ma?
   Loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) thuộc họ Tenebrionidae là đối tượng phổ biến nhất với tần suất bắt gặp đạt từ 50% đến 75% trên các lô hàng kiểm tra trong suốt giai đoạn 2018-2019.

2. Nhiệt độ môi trường ảnh hưởng như thế nào đến vòng đời của mọt thóc đỏ?
   Khi nhiệt độ tăng từ 25°C lên 30°C, vòng đời trung bình của mọt thóc đỏ trên hoa cúc khô rút ngắn từ 92,92 ngày xuống còn 78,23 ngày, đồng thời thúc đẩy sức đẻ trứng của con cái tăng hơn 68%.

3. Mức độ thiệt hại kinh tế do mọt thóc đỏ gây ra trên hoa cúc khô lưu kho là bao nhiêu?
   Sau 120 ngày bị mọt thóc đỏ xâm nhiễm trong điều kiện nhiệt độ 30°C và ẩm độ 70-80%, khối lượng chất khô của nguyên liệu hoa cúc bị hao hụt lên đến 37,4%, làm suy giảm nghiêm trọng giá trị thương phẩm.

4. Liều lượng và thời gian xông hơi Phosphine nào đảm bảo diệt trừ triệt để mọt thóc đỏ?
   Sử dụng thuốc Phosphine với liều lượng 3 gam PH3/m3 và thời gian ủ kín khí trong 7 ngày đem lại hiệu lực tiêu diệt 100% tất cả các cá thể mọt thóc đỏ, trong khi liều 1 gam PH3/m3 sau 3 ngày chỉ đạt 31%.

5. Vì sao tỷ lệ chết của sâu non mọt thóc đỏ trên hoa cúc khô lại cao hơn trên bột mì?
   Hoa cúc khô có hàm lượng dinh dưỡng thấp, cấu trúc mô thực vật dai xơ và chứa một số hợp chất tự nhiên gây ngán, khiến tỷ lệ chết ở các pha trước trưởng thành của mọt lên tới 36,36% ở 25°C, cao hơn môi trường bột mì (32,73%).

Kết luận

1. Thành phần dịch hại trên hoa cúc khô nhập khẩu qua Cửa khẩu Chi Ma gồm 4 loài cánh cứng, trong đó Tribolium castaneum chiếm ưu thế tuyệt đối về mật độ và tần suất bắt gặp.
2. Vòng đời của mọt thóc đỏ trên hoa cúc khô dao động từ 78,23 ngày (ở 30°C) đến 92,92 ngày (ở 25°C), kéo dài hơn đáng kể so với thức ăn bột mì.
3. Thiệt hại khối lượng nguyên liệu hoa cúc khô sau 120 ngày lưu trữ do mọt gây ra rất nghiêm trọng, đạt mức từ 27,8% đến 37,4%.
4. Biện pháp xông hơi bằng Phosphine ở nồng độ 3 gam PH3/m3 trong thời gian 7 ngày cho hiệu lực tiêu diệt hoàn toàn 100% dịch hại.
5. Đóng góp cốt lõi của luận văn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu sinh học và xây dựng phác đồ kỹ thuật xử lý mọt thóc đỏ đạt chuẩn quốc gia.

Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan chuyên môn cần mở rộng nghiên cứu đánh giá hiện tượng kháng thuốc xông hơi và thử nghiệm bổ sung các hoạt chất thảo mộc tự nhiên. Các đơn vị kiểm dịch và doanh nghiệp kinh doanh dược liệu nên áp dụng ngay quy trình quản lý dịch hại tổng hợp này để bảo vệ tối đa chất lượng nông sản nhập khẩu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Hoa cúc có tên khoa học là Chrysanthemum indicum, họ Asteraceae, có vị đắng, cay, tính mát, tác dụng thanh nhiệt, hạ hỏa, giải độc, bổ não và chữa suy nhược thần kinh. Từ nhiều năm nay, cả hoa cúc khô và tươi đều được dùng để chế biến thành các loại trà (gọi là trà hoa cúc) và làm vị thuốc Đông y có tác dụng phòng, chữa nhiều bệnh rất tốt. Hoa cúc việc được gieo trồng trong nước thì đa số được nhập khẩu vào Việt Nam từ Trung Quốc, theo số liệu báo cáo hàng năm của Chi cục kiểm dịch thực vật vùng 7 - Cục Bảo vệ thực vật như sau; năm 2016: 203,104 tấn; năm 2017: 196,193 tấn; sáu tháng đầu năm 2018 là 75,52 tấn (Chi cục KDTV VII, 2018). Qua công tác điều tra thành phần dịch hại hại trên các lô hàng hoa cúc nhập khẩu qua các năm gần đây thì một trong những nhóm gây hại có nguy cơ làm ảnh hưởng rõ rệt nhất tới sự tổn thất là do nhóm côn trùng hại gây ra trong số đó có loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) xuất hiện ở mức độ phổ biến qua các lô hàng nhập khẩu hoa cúc khô tại cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn mà Trạm kiểm dịch thực vật Chi Ma đã phát hiện.

Mục tiêu của công tác Kiểm dịch thực vật là hoạt động ngăn chặn, phát hiện, kiểm soát đối tượng kiểm dịch thực vật, đối tượng phải kiểm soát và sinh vật gay hại lạ theo hàng hoá trong quá trình xuất nhập khẩu để bảo vệ tốt nền sản xuất trong nước, đảm bảo uy tín chất lượng sản phẩm hàng hoá Việt Nam trên trường quốc tế, tránh thiệt hại cho người sản xuất, kinh doanh, người tiêu dùng, bảo vệ môi trường sinh thái và sức khoẻ của con người. Trong công tác Kiểm dịch thực vật, việc điều tra thành phần, nghiên cứu đặc điểm hình thái, đặc tính sinh học của các loài dịch hại chủ yếu là công việc rất cần thiết, giúp cho việc phát hiện và xử lý kịp thời, nhanh chóng, chính xác sinh vật gây hại nói chung, côn trùng nói riêng, là cơ sở khoa học để phân tích đánh giá và quản lý dịch hại trên hàng nông sản nhập khẩu vào Việt Nam. Để góp phần đáp ứng yêu cầu của khoa học và thực tiễn, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của của loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) gây hại trên hoa cúc khô nhập khẩu tại cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn năm 2019”. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mục tiêu chung Xác định thành phần sâu mọt gây hại trên mặt hàng hoa cúc khô nhập khẩu qua cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn. Đi sâu nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái của loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) từ đó đề xuất biện pháp quản mọt thóc đỏ gây hại trên hoa cúc khô nhập khẩu từ Trung Quốc qua cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn. Mục tiêu cụ thể - Xác định thành phần sâu mọt hại trên hoa cúc khô nhập khẩu từ Trung Quốc qua cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn.

- Xác định đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của của loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) gây hại trên hoa cúc khô và bột mỳ. - Thử nghiệm phòng trừ sâu mọt bằng thuốc Phosphine tại phòng kỹ thuật Chi cục KDTV vùng 7 Lạng Sơn. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 1. Đối tượng nghiên cứu - Nguyên liệu hoa cúc khô nhập khẩu tại cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn.

- Thành phần sâu mọt gây hại trên nguyên liệu hoa cúc khô nhập khẩu. Đặc biệt là loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) gây hại trên nguyên liệu hoa cúc khô. Phạm vi nghiên cứu - Xác định thành phần sâu mọt hại trên hoa cúc khô nhập khẩu từ Trung Quốc qua cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn. - Đi sâu nghiên cứu đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của của loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst).

- Thử nghiệm phòng trừ sâu mọt bằng thuốc Phosphine tại phòng kỹ thuật Chi cục KDTV vùng 7 Lạng Sơn. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Những đóng góp mới - Bổ sung thêm một số dẫn liệu về đặc điểm sinh học, sinh thái của loài mọt 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) trên mặt hàng hoa cúc khô nhập khẩu. - Cung cấp về mức độ phổ biến của sâu mọt hại hoa cúc khô nhập khẩu qua cửa khẩu Chi Ma, Lạng Sơn.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Góp phần bổ sung vào danh mục thành phần côn trùng gây hại nguyên liệu hoa cúc khô nhập khẩu. Nhằm phát hiện kịp thời loài côn trùng thuộc danh mục đối tượng Kiểm dịch thực vật của Việt Nam. - Cung cấp thêm một số dẫn liệu khoa học về đặc điểm sinh học, sinh thái của loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) trên nguyên liệu hoa cúc khô nhập khẩu. Đề xuất biện pháp quản lý sâu mọt gây hại trên nguyên liệu hoa cúc khô nhập khẩu.

3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI Các loại thảo dược được nghiên cứu và sử dụng rộng rãi trong việc chữa trị từ lâu đời. Các loài hoa là các vị thuốc được khai thác và bào chế theo sách của Trung Quốc truyền sang và được phát triển bởi các lương y người Việt.

Thuốc Nam là các vị thuốc do các thầy thuốc khám phá trên lãnh thổ Việt Nam. Các vị thầy thuốc nổi tiếng được xem là bậc tổ của nghề y Việt Nam là Lê Hữu Trác (còn lưu truyền bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh là sách căn bản của Đông y Việt Nam) và Tuệ Tĩnh (tác giả của câu nói nổi tiếng "Nam dược trị Nam nhân" - thuốc Nam dùng chữa bệnh cho người Nam). Thuốc đông y khi sử dụng không chỉ an toàn hơn các loại thuốc hoá học đắt tiền, mà còn có tác dụng điều trị nhằm tăng cường sức khoẻ, sức đề kháng của cơ thể đặc biệt đẩy lùi được một số căn bệnh hiểm nghèo. Một trong những mặt hàng truyền thống được người Việt Nam sử dụng từ rất lâu đó là nguyên liệu các loại thảo dược.

Lượng nguyên liệu thảo dược nhập khẩu hàng năm ngày càng tăng cả về số lượng, khối lượng và chủng loại. Hiện nay, việc bảo quản nguyên liệu thảo dược nhập khẩu còn gặp nhiều khó khăn do các điều kiện về kho tàng, cách bảo quản, nhất là do sự gây hại của nhiều loại côn trùng làm hao hụt nguyên liệu, giảm giá trị hàng hóa trong kho bảo quản. Một trong những đối tượng thường xuyên xuất hiện và gây hại nghiêm trọng trong các kho bảo quản nguyên liệu thảo dược là loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) được phát hiện trên nhiều loại nông sản bảo quản khác nhau và các nhà khoa học cũng đã có công trình nghiên cứu quan tâm đến loài côn trùng này. Tuy nhiên, ở Việt Nam các công trình nghiên cứu về loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) chưa nhiều, nhất là trên mặt hàng bảo quản là nguyên liệu thảo dược.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGOÀI NƯỚC VỀ LOÀI MỌT THÓC ĐỎ Tribolium castaneum (Herbst) 2. Vị trí phân loại Vị trí phân loại và danh pháp như sau: - Ngành chân đốt (Phylum): Arthropoda - Lớp côn trùng (Class): Insecta 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Bộ cánh cứng (Order): Coleoptera - Họ (Family): Tenebrionidae - Họ phụ: Tenebrioninae - Tộc: Triboliini - Giống: Tribolium. Tên khác: Colydium castaneum (Herbst), Tribolium navala auct. Phạm vi ký chủ và phân bố Mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) là côn trùng hại thứ phát đối với các sản phẩm kho và có phổ ký chủ rộng (Adil, 1982).

Thức ăn gồm ngũ cốc và các sản phẩm từ ngũ cốc; bột mì, ngô, lúa mì, lúa mạch, bột ngô, hạt kê, yến mạch, gạo, lúa mạch đen, cám lúa mì, quả đậu, sữa bột, hạt cỏ khô, mẫu cây bảo tảng, bả độc tẩm Asen, thức ăn gia súc khô, gia vị, nhiều loại thực phẩm cất trữ, hầu hết các sản phẩm của thực vật và động vật khô, thậm chí còn có thể ăn lẫn nhau như pha trứng và pha nhộng côn trùng sống trong điều kiện quần thể quá đông (Subramanyam et al. Ký chủ chính: ngô, lúa gạo, lúa mì, sản phẩm khô cất giữ, yến mạch, lúa miến, lúa mạch đen, lúa mạch, đậu, đậu Hà Lan, đậu lăng, đậu lima, lạc, quả óc chó, quả hạch, lúa mì spenta (CABI, 2003). Ký chủ phụ: sắn, hạt nhục đậu khấu, hạt kê, hạt kê trai, thuốc lá, cám mì, cỏ đinh lăng, cây lanh, cao su, bông, cánh hoa rum khô, hạt hướng dương, đậu tương, củ gừng, ớt chuông, bột quế, bột ca cao, củ từ, củ khoai sọ, khoai lang, kê xay, đậu quả, đậu đen, đậu bầu dục, chà là, lúa miến, lúa mì. Tribolium castaneum (Herbst) (Coleoptera: Tenebrionidae) là một loại côn trùng được lưu trữ rộng rãi và phá hoại ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, trưởng thành của mọt thóc đỏ và sâu non tấn công nhiều nhà máy bột mì, nhà kho và cửa hàng tạp hóa và ăn nhiều loại rau khô, chẳng hạn như các sản phẩm ngũ cốc xay.

Côn trùng gây thiệt hại nghiêm trọng về trọng lượng và chất lượng của các sản phẩm được lưu trữ (Abdelgaleil et al., 2015) 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số đặc điểm hình thái, sinh vật học, sinh thái học của loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) 2. Đặc điểm hình thái loài mọt thóc đỏ Tribolium castaneum (Herbst) Theo Haines (1991), họ Tenebronidae là một nhóm côn trùng lớn và đa dạng chứa hơn 10.000 loài trong đó có khoảng 100 loài được ghi nhận ở sản phẩm lưu trữ. Hầu hết các loài trong giống Tenebrionidae có màu đen hoặc tối, có thể được tìm thấy trong các cửa hàng có chứa ngũ cốc bị nhiễm khuẩn, đặc biệt trong vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới.

Rizana (2005), cho biết mọt thóc đỏ Triborium castaneum đẻ trứng nhỏ, hình trụ, màu trắng nằm rải rác trong sản phẩm. Sâu non có màu vàng với đầu màu nâu nhạt, chúng sống bên trong các hạt cho đến khi hóa nhộng. Trưởng thành dài khoảng 3 - 4 mm và có thể sống từ một năm trở lên. Adil (1982), ghi nhận trưởng thành của mọt thóc đỏ Triborium castaneum có chiều dài từ 3 đến 4 mm, cơ thể có màu nâu.

Râu đầu 11 đốt và 3 đốt cuối phình to. Mắt kép, khoảng cách giữa 2 mắt kép bằng đường kính của mắt kép. Chiều dài trung bình của mọt thóc đỏ Triborium castaneum là 3,32 và chiều rộng là 1,03 mm.