Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố các loài thực vật hạt trần gymnospermae tại khu bảo tồn thiên nhiên đồng sơn kỳ thượng tỉnh quảng ninh

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố các loài thực vật hạt trần gymnospermae tại khu bảo, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Trần Trịnh Phi Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Và Phân Bố Các Loài Thực Vật Hạt Trần (Gymnospermae) Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đồng Sơn-Kỳ Thượng, Tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Các nghiên cứu trong nƣớc
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập, kế thừa số liệu
• 2.4.2. Phương pháp ngoại nghiệp
• 2.4.3. Phương pháp xử lý nội nghiệp
• 2.4.4. Phương pháp xác định các nguyên nhân gây suy giảm và đề xuất giải pháp khắc phục
• 2.4.5. Phương pháp nghiên cứu có sự tham gia của cộng đồng và phương pháp đánh giá nhanh nông thôn thông qua phiếu điều tra và phỏng vấn trực tiếp người dân địa phương
• 2.4.6. Phương pháp xây dựng bản đồ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, DÂN SINH, KINH TẾ XÃ HỘI
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý và phạm vi ranh giới
• 3.1.2. Địa hình địa thế
• 3.1.3. Địa chất và thổ nhưỡng
• 3.1.4. Hiện trạng rừng, thực vật và trữ lượng rừng
• 3.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 3.2.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 3.2.2. Tình hình phát triển kinh tế
• 3.2.3. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 3.2.4. Tình hình kinh tế xã hội trong khu vực
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả nghiên cứu thành phần và xác định sự phân bố của các loài thuộc ngành Thông (Pinophyta) theo đai cao tại KBTTN Đồng Sơn – Kỳ Thượng
• 4.2. Thành phần các loài thuộc ngành Thông tại BTTN Đồng Sơn – Kỳ Thượng
• 4.3. Xác định sự phân bố của các loài theo đai cao
• 4.4. Hiện trạng bảo tồn các loài thực vật hạt trần tại khu bảo tồn
• 4.5. Đặc điểm lâm học của các loài thực vật Hạt trần (Gymnospermae) tại KBTTN Đồng Sơn – Kỳ Thượng
• 4.6. Đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài thực vật Hạt trần (Gymnospermae) tại KBTTN Đồng Sơn – Kỳ Thượng
• 4.6.1. Giải pháp về kỹ thuật
• 4.6.2. Giải pháp về cơ chế chính sách và thu hút nguồn vốn đầu tư
• 4.6.3. Hoàn thiện thể chế chính sách và pháp luật
• 4.6.4. Giải pháp về kinh tế - xã hội
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sinh thái thực vật hạt trần tại Đồng Sơn Kỳ Thượng

Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng là một trong những khu vực quan trọng của hệ sinh thái rừng kín thường xanh tại miền Bắc Việt Nam. Nơi đây không chỉ có diện tích rừng tự nhiên lớn mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật hạt trần quý hiếm. Nghiên cứu về sinh thái học và phân bố thực vật hạt trần tại khu vực này giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn Đồng Sơn Kỳ Thượng

Khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng có địa hình đa dạng với nhiều đỉnh núi và thung lũng. Điều này tạo ra nhiều môi trường sống khác nhau cho các loài thực vật hạt trần. Các yếu tố như khí hậu, độ ẩm và thổ nhưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành hệ sinh thái tại đây.

1.2. Vai trò của thực vật hạt trần trong hệ sinh thái

Thực vật hạt trần không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào việc điều hòa khí hậu và bảo vệ môi trường. Chúng là nguồn cung cấp gỗ và các sản phẩm lâm sản quý giá cho con người.

II. Thách thức trong bảo tồn thực vật hạt trần tại khu bảo tồn

Mặc dù khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng có nhiều tiềm năng, nhưng sự đa dạng sinh học tại đây đang bị đe dọa bởi nhiều yếu tố. Việc khai thác gỗ trái phép và sự phát triển của các hoạt động kinh tế đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến phân bố thực vật hạt trần.

2.1. Tác động của con người đến hệ sinh thái

Các hoạt động khai thác gỗ và sử dụng lâm sản quá mức đã làm giảm số lượng loài thực vật hạt trần. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến thực vật

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố của thực vật hạt trần. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh trưởng của các loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh thái thực vật hạt trần hiệu quả

Để đánh giá chính xác tình trạng và phân bố của thực vật hạt trần tại khu bảo tồn, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu và phân tích mẫu là rất quan trọng trong việc đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trạng thực vật

Sử dụng các phương pháp điều tra hiện trường để thu thập thông tin về sự phân bố và số lượng các loài thực vật hạt trần. Điều này bao gồm việc khảo sát địa bàn và ghi nhận các thông số sinh thái.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá kết quả

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích và đánh giá kết quả là cần thiết để hiểu rõ hơn về tình trạng của thực vật hạt trần. Các công cụ phân tích thống kê sẽ giúp xác định các xu hướng và mối quan hệ giữa các yếu tố sinh thái.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về thực vật hạt trần tại khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng đã chỉ ra sự đa dạng phong phú của các loài. Những thông tin này có thể được ứng dụng trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Đánh giá đa dạng sinh học thực vật hạt trần

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thực vật hạt trần quý hiếm, đồng thời đánh giá được mức độ nguy cấp của chúng. Điều này giúp đưa ra các biện pháp bảo tồn phù hợp.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn hiệu quả

Các giải pháp bảo tồn như xây dựng các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt và tăng cường công tác tuyên truyền về bảo vệ môi trường là rất cần thiết. Việc hợp tác với cộng đồng địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về sinh thái và phân bố thực vật hạt trần tại khu bảo tồn Đồng Sơn - Kỳ Thượng không chỉ cung cấp thông tin quý giá về sự đa dạng sinh học mà còn mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn. Tương lai của các loài thực vật này phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn thực vật hạt trần

Bảo tồn thực vật hạt trần không chỉ là bảo vệ các loài mà còn là bảo vệ môi trường sống và duy trì sự cân bằng sinh thái. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

5.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu sinh thái

Nghiên cứu sinh thái cần được tiếp tục mở rộng và cập nhật để đáp ứng với những thay đổi của môi trường. Việc áp dụng công nghệ mới trong nghiên cứu sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực vật Hạt trần (Gymnospermae) là nhóm thực vật cổ có nguồn gốc cách đây hơn 300 triệu năm, đóng vai trò nền tảng trong việc duy trì cấu trúc sinh thái rừng và điều hòa nguồn nước khí hậu toàn cầu. Mặc dù toàn thế giới hiện chỉ ghi nhận khoảng 635 loài thuộc 70 chi, Việt Nam lại sở hữu tính đa dạng cao với khoảng 29 đến 30 loài thuộc 19 chi và 5 họ, chiếm tới 27% tổng số chi Hạt trần của thế giới. Tuy nhiên, trước sức ép từ các hoạt động khai thác lâm sản làm trụ mỏ, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và tập quán canh tác nông nghiệp nương rẫy, nhiều loài thực vật Hạt trần đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng.

Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng với tổng diện tích tự nhiên 15.593,81 ha, trong đó có 14.279,8 ha rừng tự nhiên, được xác định là hệ sinh thái rừng kín thường xanh núi thấp tập trung lớn nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Nhằm giải quyết yêu cầu cấp thiết về bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng đã thực hiện nghiên cứu chuyên sâu về thành phần, đặc điểm sinh thái, cấu trúc lâm học và quy luật phân bố không gian của các loài Hạt trần tại khu bảo tồn. Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa xuyên suốt 10 tháng, từ tháng 2 năm 2018 đến tháng 11 năm 2018, trải rộng trên địa bàn 5 xã thuộc huyện Hoành Bồ (nay thuộc thành phố Hạ Long), tỉnh Quảng Ninh. Ý nghĩa cốt lõi của công trình là cung cấp hệ thống dẫn liệu khoa học chính xác, xây dựng bản đồ phân bố chuyên đề và đề xuất giải pháp lâm sinh đồng bộ nhằm quản lý bền vững quần thể Hạt trần có nguy cơ bị đe dọa cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hệ thống cơ sở lý luận vững chắc về phân loại học thực vật, sinh thái học quần xã và khoa học bảo tồn đa dạng sinh học. Luận văn kế thừa khung phân loại thảm thực vật rừng nhiệt đới của giáo sư Thái Văn Trừng, tập trung vào hai kiểu thảm thực vật chính tại khu bảo tồn: kiểu thảm thực vật thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và kiểu thảm thực vật thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp. Bên cạnh đó, tác giả áp dụng lý thuyết về chu trình sinh sản, cơ chế thụ phấn nhờ gió và sinh thái tái sinh tự nhiên của cây lá kim theo các nghiên cứu kinh điển của Owens và Williams, giải thích các hạn chế nội tại trong quá trình nhân giống của thực vật Hạt trần.

Về mặt bảo tồn, công trình vận dụng khung đánh giá mức độ đe dọa theo tiêu chuẩn quốc tế của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Sách Đỏ Việt Nam, kết hợp với các quy định pháp lý tại Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (trong đó nhóm IA chiếm 46,67% và nhóm IIA chiếm 24,32% là các loài Hạt trần). Để lượng hóa các nguy cơ suy giảm sinh cảnh, nghiên cứu tích hợp mô hình đánh giá mối đe dọa sinh thái của Margoluis và Salafsky (2001) dựa trên ba tiêu chí định lượng: diện tích ảnh hưởng, cường độ tác động và tính cấp thiết.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu ngoại nghiệp được thu thập thông qua 14 tuyến điều tra thực địa có tổng chiều dài 88,1 km (chiều dài mỗi tuyến dao động từ 3,6 km đến 10,0 km), cắt ngang qua toàn bộ các trạng thái rừng và sườn dốc địa hình từ chân núi lên đến các đỉnh cao trên 1.000 m. Nghiên cứu thiết lập hệ thống 20 ô tiêu chuẩn định vị (OTC) diện tích 1.000 m² (kích thước 25m x 50m, tương ứng tổng diện tích đo đếm 20.000 m²), được phân bổ đại diện theo 2 đai cao chính: 5 ô tại đai nhiệt đới dưới 700 m và 15 ô tại đai á nhiệt đới từ 700 m đến 1.100 m. Lý do lựa chọn phương pháp phân tầng theo đai cao kết hợp ô tiêu chuẩn định vị là nhằm kiểm soát sự biến thiên vi khí hậu, đất đai và bảo đảm độ bao phủ thống kê tin cậy đối với các loài cây lá kim phân bố hẹp.

Trong mỗi ô tiêu chuẩn, toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực DBH từ 6 cm trở lên được đo đếm chính xác đường kính, chiều cao vút ngọn (Hvn), chiều cao dưới cành (Hdc) và đường kính tán (Dt). Để đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên, tác giả lập 20 ô dạng bản (ODB) diện tích 4 m² (2m x 2m) theo đường chéo của ô tiêu chuẩn và 4 ô dạng bản bố trí theo bốn hướng quanh gốc cây mẹ, phân loại cây tái sinh theo 3 cấp chiều cao (dưới 50 cm, từ 50 đến 100 cm, trên 100 cm) và xác định mật độ N (cây/ha). Song song với phương pháp sinh thái học, nghiên cứu ứng dụng công nghệ GIS xây dựng bản đồ phân bố các loài tỷ lệ 1/10.000 trên hệ tọa độ VN2000 múi chiếu 3 độ, đồng thời kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA và RRA) phỏng vấn bán cấu trúc đại diện cộng đồng tại 1.930 hộ gia đình sinh sống ở vùng đệm và vùng lõi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã điều tra và giám định thành công các loài thực vật Hạt trần quý hiếm tiêu biểu tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng, nổi bật là các loài thuộc họ Kim giao (Podocarpaceae) và họ Thông đỏ (Taxaceae) như Thông nàng (Podocarpus neriifolius), Kim giao (Nageia fleuryi), Thông tre (Podocarpus neriifolius), Thông tre lá ngắn (Podocarpus pilgeri) và Dẻ tùng vân nam (Amentotaxus yunnanensis). Tất cả các loài này đều nằm trong danh mục ưu tiên bảo tồn của Sách Đỏ Việt Nam và nhóm thực vật rừng hạn chế khai thác theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.

Thứ hai, kết quả phân tích quy luật phân bố không gian cho thấy sự phân hóa cực kỳ rõ rệt theo đai cao địa hình. Khoảng 82% số cá thể thực vật Hạt trần được phát hiện phân bố tập trung ở đai cao từ 700 m đến 1.090 m (tiêu biểu tại các sườn dốc và đỉnh núi Thiên Sơn cao 1.090 m, đỉnh Am Váp cao 1.051 m và đỉnh Mo cao 852,5 m), thuộc kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp phát triển trên nền đất Feralit có mùn và sa thạch khối. Ngược lại, ở đai cao dưới 700 m, số lượng cá thể bắt gặp chỉ chiếm khoảng 18%, chủ yếu xuất hiện rải rác tại các sườn ẩm ven khe suối.

Thứ ba, đặc điểm lâm sinh và tái sinh tự nhiên cho thấy quần thể các loài Hạt trần đang đối mặt với nguy cơ suy thoái thế hệ kế cận. Mật độ cây tái sinh tự nhiên quanh gốc cây mẹ dao động từ 250 đến 650 cây/ha. Nguồn gốc tái sinh từ hạt chiếm ưu thế tuyệt đối với trên 88%, tuy nhiên tỷ lệ sống sót và phát triển chuyển tiếp lên cấp chiều cao trên 100 cm chỉ đạt từ 15% đến 22%. Phần lớn cây mạ bị chết ở giai đoạn dưới 50 cm do thiếu hụt ánh sáng dưới tán rừng khép tán mạnh và lớp thảm mục dày ngăn cản hạt tiếp xúc với tầng đất khoáng.

Thứ tư, nghiên cứu xác định áp lực nhân sinh là nguyên nhân trực tiếp đe dọa sinh cảnh của các loài Hạt trần. Vùng đệm và vùng lõi khu bảo tồn có 1.930 hộ dân với 8.504 nhân khẩu thuộc 5 xã, trong đó đồng bào dân tộc Dao chiếm tới 79,5% (khu vực vùng sâu chiếm tới 97%) và 92,34% lao động phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp. Tình trạng thiếu lương thực từ 3 đến 4 tháng trong năm cùng thói quen khai thác gỗ làm nhà, chặt cây làm trụ mỏ và chăn thả gia súc tự do trong rừng đã tác động tiêu cực đến 15.593,81 ha diện tích khu bảo tồn.

Thảo luận kết quả

Sự tập trung của các loài Hạt trần tại đai á nhiệt đới trên 700 m hoàn toàn phù hợp với đặc tính sinh thái tiến hóa của nhóm cây lá kim cổ xưa. Điều kiện nhiệt độ bình quân năm khoảng 20°C đến 23°C, lượng mưa trung bình 2.400 mm/năm và độ ẩm thường xuyên trên 80% tại các đỉnh núi cao tạo nên vi khí hậu sương mù mát ẩm quanh năm, thích hợp cho sự sinh trưởng của các loài họ Kim giao và họ Thông đỏ. Địa chất sa thạch khối nứt nẻ cùng tầng đất mùn mỏng trên núi cao là môi trường cạnh tranh thuận lợi hơn cho thực vật Hạt trần so với các loài cây lá rộng bản địa phát triển nhanh ở vùng đất thấp.

Toàn bộ các dữ liệu thực nghiệm về cấu trúc lâm phần đã được trực quan hóa thông qua hệ thống 7 bảng thống kê lâm học và 5 bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1/10.000 mô tả chính xác tọa độ phân bố không gian của từng loài tại các tiểu khu 59, 60, 71 và 72. Trên biểu đồ cấu trúc tầng tán, phân bố số cây theo cấp đường kính DBH của các loài Hạt trần có dạng hình chuông lệch phải, phản ánh thực trạng thiếu hụt lớp cây non kế cận và quần thể đang có xu hướng già hóa. So sánh với các nghiên cứu tại Vườn quốc gia Hoàng Liên hay khu vực Tây Nguyên, các loài Hạt trần tại Đồng Sơn – Kỳ Thượng mang tính chất quần thể biệt lập cao của khu hệ thực vật vùng Đông Bắc, đòi hỏi các giải pháp bảo vệ nguyên vị nghiêm ngặt.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả nguồn gen thực vật Hạt trần tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng, luận văn đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và chính sách cụ thể:

Thứ nhất, thực hiện ngay các biện pháp kỹ thuật lâm sinh khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên có tác động tại các khoảnh rừng có cây mẹ phân bố (tiểu khu 60, 71 và 72). Ban quản lý Khu bảo tồn cần tổ chức phát dọn dây leo, bụi rậm cục bộ quanh gốc cây mẹ với bán kính 5 m và xới nhẹ đất mặt nhằm tăng tỷ lệ nảy mầm của hạt giống. Mục tiêu kỹ thuật là nâng tỷ lệ cây tái sinh đạt chiều cao trên 100 cm tăng thêm 35% trong giai đoạn 2019 – 2023, do Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng chủ trì thực hiện.

Thứ hai, thiết lập mạng lưới 20 trạm và điểm chốt giám sát tuần tra rừng ứng dụng định vị GPS và GIS tại các khu vực trọng điểm đai cao từ 700 m đến 1.090 m thuộc đỉnh Thiên Sơn và Am Váp. Hạt Kiểm lâm khu bảo tồn phối hợp với chính quyền 5 xã tăng cường tuần tra liên ngành, cam kết giảm 100% các vụ vi phạm chặt hạ cây Hạt trần và khai thác gỗ trái phép từ năm 2020 trở đi.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng gắn liền với vai trò phòng hộ nguồn nước của Hồ Cao Vân (diện tích 146 ha, dung tích 5.000 m³). Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ninh cần tham mưu phân bổ nguồn kinh phí ủy thác dịch vụ môi trường rừng và ngân sách bảo tồn theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP trước năm 2022, trích tối thiểu 20% nguồn thu để chi trả trực tiếp cho các cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng tự nhiên.

Thứ tư, triển khai chương trình phát triển sinh kế bền vững cho 1.930 hộ dân vùng đệm nhằm giảm tải áp lực khai thác rừng. Ủy ban nhân dân huyện Hoành Bồ cùng các cơ quan khuyến nông hỗ trợ bà con chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển mô hình thâm canh dược liệu bản địa như Chè dây (Ampelopsis cantoniensis) dưới tán rừng, phấn đấu xóa bỏ hoàn toàn tình trạng thiếu đói giáp hạt trong giai đoạn 2020 – 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cao cho 4 nhóm đối tượng chính sau:

Nhóm 1: Ban quản lý các khu rừng đặc dụng, vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên trên toàn quốc. Các nhà quản lý rừng có thể trực tiếp ứng dụng quy trình điều tra 14 tuyến thực địa kết hợp lập bản đồ phân bố bằng công nghệ GIS để xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa tài nguyên đa dạng sinh học và lập phương án quản lý rừng bền vững trên diện tích 15.593,81 ha tương đương.

Nhóm 2: Các nhà khoa học, chuyên gia nghiên cứu lâm học, thực vật học và sinh thái học bảo tồn. Công trình cung cấp bộ dữ liệu thực chứng chi tiết về đặc điểm hình thái, mật độ tái sinh tự nhiên (250 – 650 cây/ha) và phân bố sinh thái của hai họ quý hiếm Podocarpaceae và Taxaceae, làm tài liệu đối sánh tin cậy cho các nghiên cứu về biến đổi khí hậu và tiến hóa thực vật.

Nhóm 3: Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm sinh, Khoa học môi trường và Sinh học tại các trường đại học. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận kết hợp giữa điều tra lâm học truyền thống, xử lý toán thống kê Excel và đánh giá xã hội học nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA/RRA).

Nhóm 4: Các cơ quan quản lý nhà nước như Chi cục Kiểm lâm, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường. Tài liệu giúp các nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh có căn cứ khoa học vững chắc để phê duyệt các dự án đầu tư bảo vệ rừng đặc dụng và điều chỉnh quy hoạch phân khu chức năng bảo tồn nguồn gen nguy cấp theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Tại sao các loài thực vật Hạt trần tại Đồng Sơn – Kỳ Thượng lại tập trung chủ yếu ở đai cao trên 700 m? Trả lời: Các loài Hạt trần như Thông nàng, Dẻ tùng vân nam có nguồn gốc tiến hóa cổ xưa, thích nghi với nền nhiệt thấp từ 20°C đến 23°C, ẩm độ cao trên 80% và sương mù thường xuyên. Đai cao từ 700 m đến 1.090 m tại đỉnh Thiên Sơn đáp ứng điều kiện vi khí hậu này, đồng thời giúp cây tránh được sự cạnh tranh gay gắt của các loài thực vật thân gỗ lá rộng ở vùng thấp.

Câu hỏi 2: Thực trạng tái sinh tự nhiên của các loài Hạt trần tại khu bảo tồn gặp phải những khó khăn gì? Trả lời: Quá trình tái sinh tự nhiên gặp trở ngại lớn khi tỷ lệ cây mạ phát triển lên cấp chiều cao trên 100 cm chỉ đạt khoảng 15% đến 22%. Mặc dù mật độ tái sinh hạt đạt 250 đến 650 cây/ha, nhưng độ tán che của rừng dày đặc cùng lớp thảm mục dày đã cản trở rễ cây mầm tiếp xúc với đất khoáng, khiến cây non bị chết hàng loạt trong giai đoạn đầu.

Câu hỏi 3: Áp lực từ đời sống kinh tế – xã hội của người dân địa phương ảnh hưởng như thế nào đến khu bảo tồn? Trả lời: Vùng nghiên cứu có 1.930 hộ dân với 8.504 nhân khẩu, trong đó 92,34% làm nông nghiệp và người dân thường xuyên thiếu lương thực từ 3 đến 4 tháng mỗi năm. Tập quán vào rừng khai thác gỗ làm nhà, chặt gỗ trụ mỏ, thu hái lâm sản phụ và chăn thả gia súc tự do đã gây suy thoái cục bộ 14.279,8 ha diện tích rừng tự nhiên.

Câu hỏi 4: Nghiên cứu đã sử dụng những phương pháp ngoại nghiệp nào để bảo đảm tính đại diện của dữ liệu? Trả lời: Tác giả đã thiết lập 14 tuyến điều tra dài tổng cộng 88,1 km đi qua mọi kiểu thảm thực vật, kết hợp lập 20 ô tiêu chuẩn định vị diện tích 1.000 m² (5 ô ở đai dưới 700 m và 15 ô ở đai 700 – 1.100 m). Phương pháp này giúp ghi nhận đầy đủ tọa độ GPS, đo đếm đường kính DBH và phân tích 20 ô dạng bản tái sinh một cách khách quan.

Câu hỏi 5: Giải pháp lâm sinh nào mang tính đột phá nhất để phục hồi các loài Hạt trần quý hiếm? Trả lời: Giải pháp then chốt là khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp tra dặm hạt và hỗ trợ nhân tạo quanh gốc cây mẹ trong bán kính 5 m. Biện pháp phát tỉa cục bộ tầng cây bụi và dọn thảm mục giúp tăng tỷ lệ nảy mầm của hạt Thông tre lá ngắn và Kim giao, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ sống cây tái sinh thêm 35% trong 5 năm.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập danh mục và hiện trạng bảo tồn của các loài thực vật Hạt trần quý hiếm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng, nổi bật với các loài Thông nàng, Kim giao, Thông tre lá ngắn và Dẻ tùng vân nam.
• Quy luật phân bố sinh thái được làm sáng tỏ với trên 82% số cá thể phân bố tập trung ở đai á nhiệt đới từ 700 m đến 1.090 m trên đất Feralit có mùn sa thạch.
• Nghiên cứu chỉ ra nút thắt tái sinh tự nhiên với tỷ lệ chuyển tiếp cây cao trên 100 cm chỉ đạt 15% – 22%, đồng thời lượng hóa áp lực sinh kế từ 1.930 hộ dân vùng đệm.
• Hệ thống dữ liệu lâm học thực chứng được số hóa thành công trên 5 bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1/10.000 và 20 ô tiêu chuẩn định vị phục vụ giám sát lâu dài.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp kỹ thuật lâm sinh, tuần tra định vị vệ tinh, cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và phát triển sinh kế cộng đồng bền vững.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hoàn thiện cơ sở dữ liệu khoa học chuyên sâu và bản đồ phân bố không gian đầu tiên về ngành Hạt trần tại khu bảo tồn, tạo bước đệm chiến lược cho công tác quản lý rừng đặc dụng tại tỉnh Quảng Ninh. Trong giai đoạn 2020 – 2025, các cơ quan quản lý cần tiếp tục triển khai đề tài nhân giống ngoại vi (ex-situ), thử nghiệm mô hình gieo ươm cây con bản địa và thiết lập hệ thống quan trắc diễn thế sinh thái định kỳ. Hãy chung tay hành động và đầu tư nguồn lực thỏa đáng để bảo vệ vẹn nguyên những cánh rừng lá kim cổ thụ – di sản thiên nhiên vô giá của vùng Đông Bắc Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng được xem là một khu vực điển hình của hệ sinh thái rừng kín thường xanh núi thấp có diện tích rừng tự nhiên tập trung lớn nhất vùng Đông Bắc Việt Nam với nhiều loài thực vật, động vật rừng qúi hiếm. Tuy nhiên, sự đa dạng này đang bị đe dọa bởi một số tác động của con người như việc khai thác gỗ làm trụ mỏ, sử dụng các loại lâm sản một cách quá mức phục vụ nhu cầu đời sống hàng ngày của người dân; các tác động này đang làm thay đổi tính đa dạng sinh học của hệ thực vật rừng trong đó có thực vật cây gỗ. Thực tế cho thấy các loài xuất hiện trong Sách đỏ ngày càng nhiều, số lượng loài ngày càng giảm đặc biết là ngành Hạt trần. Trước tình hình này, công tác bảo tồn đa dạng các loài thực vật nói chung và ngành Hạt trần nói riêng đang được quan tâm và đẩy mạnh.

Cụ thể là hệ thống các khu bảo tồn thiên nhiên ngày càng được mở rộng như Vườn quốc gia, khu bảo vệ cảnh quan, khu dự trữ thiên nhiên, khu nghiên cứu khoa học. Trước tình hình thực tế đó khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn- Kỳ Thượng được thành lập theo quyết định số 1672/QĐ-UB ngày 22/5/2002 của UBND tỉnh Quảng Ninh với diện tích tự nhiên 17.792 ha, nằm trọn trong địa phận 5 xã Đồng Sơn, Kỳ Thượng, Đồng Lâm, Vũ Oai và xã Hoà Bình sát với đường dông núi cao ranh giới với huyện Ba Chẽ và thành phố Cẩm Phả cho nên khu bảo tồn cao ở phía Tây Bắc và thấp dần về phía Đông Nam. Khu bảo tồn nằm trong vùng núi đất, có nhiều đỉnh núi cao và có nhiều thung lũng nhỏ lại bị chia cắt nhiều bởi hệ thống các dông núi phụ và các suối nước, khá thuận lợi cho khai thác trái phép các loài lâm sản trong những năm qua nên rừng trong Khu Bảo tồn không đồng nhất, bị chia cắt thành nhiều mảng, nhiều kiểu, nhiều trạng thái khác nhau. Công tác điều tra nghiên cứu để đưa ra những dẫn liệu khoa học chính xác nhất về Khu hệ thực vật ngành Hạt trần phân bố tại LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 khu bảo tồn có vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn ĐDSH.

Từ khi thành lập, khu bảo tồn đã có một số cuộc điều tra, đánh giá tài nguyên rừng, bước đầu cũng đã đánh giá được giá trị, tiềm năng và ý nghĩa của một khu bảo tồn, đó là đánh giá đa dạng sinh học về các loài thực vật Ngành Hạt trần, công dụng và mức độ nguy cấp của các loài để từ đó đưa ra các biện pháp bảo tồn thích hợp. Để góp phần đánh giá tính đa dạng thực vật ngành Hạt trần, làm cơ sở cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững. Tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố các loài thực vật Hạt trần (Gymnospermae) tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn- Kỳ Thƣợng, tỉnh Quảng Ninh”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới Thực vật Hạt trần (Gymnospermae) là một nhóm thực vật có hạt mà hạt được chứa trên các cấu trức tương tự như hình nón (còn gọi là quả nón) chứ không phải bên trong quả như thực vật Hạt kín. Thực vật Hạt trần là những loài thực vật cổ nhiều mẫu hóa thạch có niên đại các bon đến 300 triệu năm. Các vùng rừng tự nhiên nổi tiếng thường được nhắc tới ở Châu Âu với các loài Vân sam (Picea), Thông (Pinus); Bắc Mỹ với các loài Thông (Pinus), Cù tùng (Sequoia, Sequoiadendron) và Thiết sam (Pseudotsuga); Đông Á như Trung Quốc và Nhật Bản với các loài Tùng bách (Cupressus, Juniperus) và Liễu sam (Cryptomeria). Các loài cây thuộc ngành Hạt trần đã đóng góp một phần không nhỏ vào nền kinh tế của một số nước như Thụy Điển, Na Uy, Phần Lan, New Zealand.

Lịch sử lâu dài của Trung Quốc cũng đã ghi lại nguồn gốc các cây ngành Hạt trần cổ thụ hiện còn tồn tại đến ngày nay mà có thể dựa vào nó để đoán tuổi của chúng. Chẳng hạn trên núi Thái Sơn (Sơn Đông) có cây Tùng ngũ đại phu do Tần Thủy Hoàng phong tặng tên; cây Bách Hán tướng quân ở thư viện Tùng Dương (Hà Nam), cây Bạch quả đời Hán trên núi Thanh Thành (Tứ Xuyên); cây Bách nước Liêu (còn gọi là Liêu bách) trong công viên Trung Sơn (Bắc Kinh). Đồng thời, nhiều nơi khác trên thế giới cũng có một số cây cổ thụ nổi tiếng như cây Cù tùng (Sequoia) có tên “cụ già thế giới” ở California (Mỹ) đã trên 3.000 năm tuổi, cây Tuyết tùng (Cedrus deodata) trên đảo Ryukyu (Nhật Bản) qua máy đo đã 7. Tại Li Băng hiện còn một đám rừng gồm 400 cây Bách Libăng (Cedrus) nổi tiếng từ thời tiền sử, trong đó có 13 cây cổ địa có hàng nghìn năm tuổi [16].

Một số tác giả còn nghiên cứu về cấu trúc gỗ của thực vật Hạt trần như nghiên cứu của Stephen G. Pallardy (2008) cho thấy: các yếu tố theo chiều dọc của LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 xylem bao gồm quản bào, trục nhu mô và các tế bào biểu mô. Các yếu tố theo chiều ngang bao gồm tia quản bào, tia tế bào nhu mô và biểu mô. Rải rác cũng có các ống dẫn nhựa mà chúng là các khoảng gian bào cho sự phát triển bề dày thượng tầng.

Ống dẫn nhựa là đặc trưng Hạt trần thường của loài Thông, Vân sam, Linh sam [19]. Từ các nghiên cứu trên cho thấy rằng, thực vật Hạt trần mà đặc biệt là cây lá kim bao gồm những cây cao nhất, lớn nhất và cổ xưa nhất trên thế giới, nhưng chiếm tỷ lệ rất hấp so với thực vật Hạt kín (trên 600 loài), trong khi đó thực vật Hạt kín có khoảng 170. Mặc dầu số loài không nhiều so với thực vật Hạt kín nhưng thực vật Hạt trần phân bố khá rộng và đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội ở nhiều nước trên thế giới. Các công trình nghiên cứu về thực vật Hạt trần nhìn chung còn khá khiêm tốn so với thực vật Hạt kín [18].

Khi nghiên cứu cơ chế thụ phấn, thụ tinh của cây lá kim Williams, C. (2009) cho thấy, bộ phận sinh sản cái chỉ có thể tiếp nhận hạt phấn khi các vảy nón tách rời nhau ra và sự tiếp nhận này thông qua giọt thụ phấn. Giọt thụ phấn có tác dụng bắt hạt phấn và cung cấp chất dịch cho sự hydrat hóa hạt phấn. Giọt thụ phấn là sự bài tiết được sản xuất ra noãn và được phô ra bên ngoài lỗ noãn [11].

Bất chấp thời gian dài hay ngắn thì tất cả chu kỳ sinh sản cái ở cây lá kim đều có một đặc điểm chung là giao tử cái phát triển sau khi thụ phấn. Quá trình phát triển này tiến hành thông qua 3 giai đoạn chính: giai đoạn nhân tự do, giai đoạn tế bào hóa và giai đoạn sinh trưởng của tế bào (Singh 1978; Konar và Moitra 1908; Friedman và Carmichael 1998) [18]. Theo Owens, John. N, (2006), quá trình sinh sản của cây lá kim được trải qua 4 giai đoạn là sự phát triển của giao tử đực, sự phát triển của giao tử cái, sự thụ phấn thụ tinh và sự phát triển nón, hạt.

Khi thụ tinh có hai nhân đực từ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 ống phấn chui vào túi noãn, một trong hai nhân ấy hợp với nhân của tế bào trứng tại thành hợp tử và phát triển thành phôi lưỡng bội, còn nhân đực thứ hai tiêu biến đi. Sau khi thụ tinh thì nón lớn lên về kích thước, trọng lượng, hàm lượng nước và tích trữ chất dinh dưỡng. Đến khi nón gần chín thì hàm lượng nước giảm đi, những chất dự trữ được chuyển từ nón vào hạt, lúc này nón hạt trở lên cứng và hóa gỗ [18]. Thực vật hạt trần là một trong những nhóm cây quan trọng nhất trên thế giới.

Các khu rừng cây ngành Hạt trần rộng lớn của Bắc bán cầu là nơi lọc khí cacbon, giúp làm điều hòa khí hậu thế giới. Rất nhiều dãy núi trên thế giới gồm rừng các loài cây ngành Hạt trần chiếm ưu thế đóng một vai trò quyết định đối với việc điều hòa nước cho các hệ thống sông ngòi chính. Những trận lụt lội khủng khiếp gần đây ở các vùng thấp như ở các nước Trung Quốc và Ấn Độ có quan hệ trực tiếp tới việc khai thác quá mức rừng cây ngành Hạt trần phòng hộ đầu nguồn. Rất nhiều loài thực vật, động vật và nấm phụ thuộc vào cây ngành Hạt trần để tồn tại, do đó không có cây ngành Hạt trần thì những loài này sẽ bị tuyệt chủng.

Ngành Hạt trần cung cấp một phần chính gỗ cho xây dựng, ván ép, bột và các sản phẩm giấy của thế giới. Nhiều loài còn cho gỗ quí với những công dụng đặc biệt như dùng đóng tàu hay làm đồ mỹ nghệ. Phần lớn cây thuộc ngành Hạt trần có gỗ dễ gia công, bền. Ở Chi Lê cây Fitzroya cupressoides là một loài cây ngành Hạt trần rừng ôn đới có chiều cao đạt tới trên 50m và tuổi trên 3.

Thân cây này được tìm thấy từ các đầm lầy nơi chúng đã bị chôn vùi từ trên 5.000 năm trước nhưng gỗ vẫn có giá trị sử dụng tốt. Loài cây được dùng trồng rừng nhiều nhất trên thế giới là Thông Pinus radiata, là nguyên liệu cơ bản cho công nghiệp rừng của châu c, Nam Mỹ và Nam Phi, với tổng diện tích lớn hơn cả diện tích Việt Nam. Tại sinh cảnh nguyên sản của cây ở California loài chỉ có ở 5 đám nhỏ còn sót lại và đang bị đe dọa nghiêm trọng. Cây thuộc ngành Hạt trần còn là nguồn cung cấp nhựa quan trọng trên toàn thế giới.

Hạt của nhiều loài còn là nguồn thức ăn quan trọng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 cho dân địa phương ở các vùng xa như ở Chi Lê, Mexico, c và Trung Quốc. Phần lớn các cây thuộc ngành Hạt trần có chứa các hoạt chất sinh hoá mà đang ngày càng được sử dụng làm thuốc chữa các căn bệnh thế kỷ như ung thư hay HIV. Cây thuộc ngành Hạt trần còn có vai trò quan trọng trong các nền văn hoá cả ở phương Đông và phương Tây. Các dân tộc Xen-tơ và Bắc Âu ở châu Âu thờ cây Thông đỏ Taxus baccata như một biểu tượng của cuộc sống vĩnh hằng.

Người Anh Điêng ở Pehuenche, Chi Lê tin rằng các cây đực và cây cái loài Bách tán (Araucaria araucana) mang các linh hồn tạo nên thế giới của họ [15], [16].