Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Sơ lược cây đậu Nho nhe 1. Hệ thống phân loại Họ Đậu còn gọi là họ Cánh bướm (danh pháp khoa học: Fabaceae) thuộc bộ Đậu.
Họ Đậu là họ thực vật có hoa lớn thứ ba sau họ Phong lan và họ Cúc gồm khoảng 730 chi và 19. Các loài trong họ Đậu rất đa dạng và tập trung chủ yếu ở các phân họ như phân họ Trinh nữ (Mimosoideae) và phân họ Đậu (Faboideae), chiếm khoảng 9,4% trong tổng số loài thực vật hai lá mầm. Các loài trong họ Đậu chiếm khoảng 16% các loài cây trong vùng rừng mưa nhiệt đới Nam Mỹ. Ngoài ra, họ Đậu cũng có mặt nhiều ở các rừng mưa và rừng khô nhiệt đới thuộc châu Mỹ và châu Phi [11].
Việc chia họ Đậu thành 3 phân họ hay tách các phân họ của nó thành các họ riêng biệt vẫn còn nhiều tranh cãi. Có rất nhiều thông tin về dữ liệu phân tử và hình thái học chứng minh họ Đậu là một họ đơn ngành [23]. Quan điểm này được xem không chỉ ở cấp độ tổng hợp khi so sánh các nhóm khác nhau trong họ này và các quan hệ họ hàng của chúng mà còn dựa trên các kết quả phân tích về phát sinh loài gần đây dựa trên DNA [36]. Tên gọi chủ yếu của các loài trong họ Đậu là đỗ hay đậu và họ này chứa một số loài quan trọng bậc nhất (các loài đậu, đỗ, lạc, đậu tương và đậu lăng) giúp cung cấp thực phẩm cho con người [12].
Các loài khác trong họ Đậu cũng là các nguồn cung cấp thức ăn quan trọng cho gia súc và gia cầm hoặc làm phân xanh (như loài đậu lupin, cỏ ba lá, muồng hay đậu tương) cung cấp cho đất. Một số loài thuộc các chi Laburnum, Gleditsia, Acacia, Mimosa và Delonix được sử dụng làm cây cảnh. Một số loài khác có các tính chất y học hoặc diệt trừ sâu bọ hay sản sinh ra các chất quan trọng như gôm Ả-rập, tanin, thuốc nhuộm hoặc nhựa. Một số loài như sắn dây có nguồn gốc ở khu vực Đông Á, được trồng đầu tiên tại miền Đông Nam Hoa Kỳ nhằm cải tạo đất và làm thức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ăn cho gia súc, nhưng đã nhanh chóng trở thành một loài cỏ dại xâm hại nguy hiểm có xu hướng phát triển trên mọi thứ đất và chèn ép nhiều loài bản địa.
Tất cả các loài trong họ Đậu đều có hoa 5 cánh, trong đó bầu nhụy lớn khi phát triển được sẽ tạo ra quả thuộc loại quả đậu, hai vỏ của nó có thể tách đôi, bên trong chứa nhiều hạt ở các khoang riêng rẽ. Các loài trong họ này theo truyền thống được phân loại trong ba phân họ, đôi khi được nâng lên thành các họ riêng trong bộ Đậu (Fabales), trên cơ sở hình thái học của hoa (đặc biệt là hình dạng cánh hoa) được chia thành 3 phân họ chính. Phân họ Vang (Caesalpinioideae) hay họ Vang (Caesalpiniaceae): Có khoảng 170 chi và 2. Hoa của chúng mọc đối xứng hai bên, nhưng thay đổi tùy theo từng chi cụ thể, chẳng hạn trong chi Cercis thì hoa gần giống với hoa của các loài trong phân họ Faboideae, trong khi chi Bauhinia thì nó lại là đối xứng với 5 cánh hoa bằng nhau.
Phân họ Trinh nữ (Mimosoideae) hay họ Trinh nữ (Mimosaceae): Có các cánh hoa nhỏ và thường có dạng hình cầu hay cụm hoa dạng bông và các nhị hoa là bộ phận sặc sỡ nhất của hoa. Phân họ Đậu (Faboideae hay Papilionoideae) hay họ Papilionaceae: Có một cánh hoa lớn và có nếp gấp trên đó, hai cánh hoa nhỏ hơn mọc bên cạnh còn hai cánh hoa dưới chúng nối liền với nhau ở đáy, tạo thành một cấu trúc tương tự như cái thuyền con. Đậu Nho nhe có tên khoa học là Vigna umbellata, là loài thực vật có hoa thuộc họ Đậu. Đậu Nho nhe được Ohwi và Ohashi nghiên cứu đầu tiên [31].
Đậu Nho nhe thuộc loại cây một năm, thích hợp với khí hậu ấm, có hoa màu vàng và hạt nhỏ ăn được. Đậu Nho nhe thường được gọi là đậu gạo, đậu nâu, đậu Cao Bằng, đậu đà, thua dài. Đến nay, đậu Nho nhe ít được biết đến, ít được nghiên cứu, ít được khai thác ở trong nước cũng như trên thế giới. Nó được coi là một loại cây lương thực, làm thức ăn cho gia súc nhỏ và thường được trồng làm cây trồng xen với ngô (Zea mays) hoặc đậu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Giống như các loài thuộc chi Vigna ở châu Á, đậu Nho nhe được trồng vào mùa ấm áp khá ngắn trong năm và trồng chủ yếu dưới dạng hạt khô. Trước đây, nó được trồng rộng rãi dưới dạng cây trồng trên vùng đất thấp sau khi thu hoạch lúa mùa, nhưng nó đã bị thay thế bởi các giống đậu có thời gian ngắn hơn. Ở Việt Nam, đậu Nho nhe được trồng phổ biến ở các tỉnh thuộc miền núi phía bắc như Sơn La, Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang, Lào Cai. Đậu Nho nhe thích hợp trên các loại đất trồng khác nhau.
Ngày nay, đậu Nho nhe phát triển nhanh chóng và có khả năng sản xuất một lượng lớn thức ăn gia súc bổ dưỡng và hạt của nó có chất lượng cao. Sự phát triển của cây đậu Nho nhe cho thấy tính đa hình thích nghi với các môi trường đa dạng. Sự phân bố của đậu Nho nhe từ khí hậu nhiệt đới ẩm đến cận nhiệt đới. Những giống đậu Nho nhe này được cho là có nguồn gốc từ mẫu Vigna umbellata var gracilis hoang dã, có khả năng sinh sản chéo và được phân phối từ miền Nam Trung Quốc đến phía Bắc Việt Nam, Lào, Thái Lan, Myanmar và Ấn Độ.
Đặc điểm hình thái Đậu Nho nhe thuộc nhóm thực vật có hoa với tên khoa học là Vigna umbellata, thuộc chi đậu Vigna, họ Fabaceae, bộ Fabales. Đậu Nho nhe có thân mảnh, chiều cao từ 1m trở lên, khi còn non trên thân cây có những sợi lông mảnh và khi trưởng thành thì không có lông. Thân cây có nhánh và một số vùng thân cây có thể leo. Lá có hình trái tim, lá chét hình trứng hoặc hình chóp, có lông nhung thưa thớt trên các gân của cả hai bề mặt lá, gốc rộng hình nêm, toàn bộ hoặc hơi thùy, ba gân lá từ gốc, có chóp nhọn.
Hoa mọc trên các nách dài 5-10 cm. Mỗi nách lá có nhiều hơn 2 hoa. Hoa có hình dạng nhú và màu vàng sáng, cuống hoa ngắn. Quả nang dài, không có lông, dài từ 7,5-12,5 cm chứa 6-10 hạt thuôn, mỗi hạt dài 6-8 mm với một lõm.
Hạt đậu Nho nhe có màu sắc rất đa dạng, từ vàng lục đến đen qua vàng nâu hoặc lốm đốm, hình thuôn. Đậu Nho nhe thường được trồng và thu hoạch từ tháng 5 đến tháng 9. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Công thức hoa chung: *, ↑ K5C5A10-8-7G1 1. Giá trị dinh dưỡng và công dụng Đậu Nho nhe đóng một vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe của con người, động vật và đất trồng.
Các giống đậu Nho nhe là nguồn cung cấp protein, axit amin thiết yếu, axit béo thiết yếu và khoáng chất [26]. Hạt đậu Nho nhe khô là một nguồn dinh dưỡng bổ sung cho những người có chế độ ăn kiêng. Đậu đỗ nói chung và đậu Nho nhe nói riêng có nhiều giá trị dinh dưỡng đã được công bố. (1) Đậu đỗ giàu cabonhydrat giúp cung cấp năng lượng, ổn định cơ bắp và não bộ; (2) Đậu đỗ giàu dưỡng chất và nhiều hơn bất kỳ loại thực phẩm nào.
Đó là các vi chất như: Canxi, kali, vitamin B6, magie, folate và axit alpha-linolenic. Những vitamin này sẽ giúp cải thiện sức khỏe một cách toàn diện. Các hạt đậu đỗ cũng rất giàu protein mà rất hiếm gặp ở thực vật. Trong khi các loại thực vật rất giàu vitamin nhưng lại thiếu protein thì đậu đỗ lại rất giàu nguồn dinh dưỡng này.
Nó làm nên sự sống và duy trì các chức năng sống trong cơ thể người. (3) Đậu đỗ làm giảm nguy cơ mắc ung thư: Việc ăn các loại đậu đỗ thường xuyên sẽ giúp cơ thể giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch, tiểu đường, béo phì và thậm chí là cả ung thư một cách tự nhiên. Một nghiên cứu tại Đại học Bang Michigan chỉ ra rằng những người ăn đậu đỗ thường xuyên sẽ giảm tới 22% nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, ngoài ra các giá trị dinh dưỡng trong đậu đỗ sẽ giúp cơ thể “quản lý” các nguồn năng lượng hiệu quả hơn, đồng thời hỗ trợ giảm cân. Giúp cơ thể có thể duy trì sự hoạt bát, năng động cả ngày nhờ bổ sung nguồn dinh dưỡng từ đậu đỗ.
(4) Đậu đỗ giúp duy trì tuổi trẻ: Một trong những yếu tố làm đậu đỗ trở nên cần thiết cho sức khỏe con người đó là rất giàu chất chống ôxy hóa. Các chất chống ôxy hóa cũng là những vi chất giúp bảo vệ cơ thể chống lại những ảnh hưởng không mong đợi như sự lão hóa và ung thư. Như vậy, đậu đỗ có khả Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng hỗ trợ, bảo vệ cơ thể khi đang mắc bệnh ung thư, cũng như giúp kéo dài tuổi xuân và tinh thần lạc quan, tươi trẻ. (5) Giúp ổn định lượng đường trong máu: Chất xơ có ở các thực phẩm như đậu nành, đậu Hà Lan, đậu đen, đậu Nho nhe là chất xơ tan trong nước giúp làm giảm cholesterol, điều hòa huyết áp, giảm co thắt tim, chống oxy hóa.
Chất xơ làm giảm cholesterol bằng cách làm giảm chất béo LDL và tăng HDL. Nếu chế độ ăn nhiều bơ, cholesterol tăng cao, nhưng khi thêm chất xơ vào khẩu phần ăn thì lượng cholesterol giảm xuống 20%. Lượng cholesterol tăng cao trong máu là nguyên nhân gây một số bệnh tim mạch. Thực phẩm có chất xơ có nhiều khả năng bình thường hóa lượng đường trong máu, giảm đường sau bữa ăn, tăng công hiệu của Insulin.
Đặc biệt, chất xơ tan trong nước rất tốt vì nó ngăn cản không cho đường hấp thụ vào ruột và làm giảm đường trong máu tới 30%. Người mắc bệnh tiểu đường cũng hay có biến chứng xơ vữa động mạch vì triglyceride lên cao. Chất xơ có thể làm giảm triglyceride và mỡ xấu LDL và làm tăng mỡ lành HDL.