ĐẶT VẤN ĐỀ Dưa lưới (Cucumis melo L.) là một trong những loại quả có giá trị cao về mặt dinh dưỡng và rất tốt cho sức khỏe. Quả dưa lưới chứa các chất chống oxi hóa dạng polyphenol giúp phòng chống bệnh ung thư và tăng cường hoạt động miễn dịch, giảm các nguy cơ về bệnh tim mạch. Quả dưa lưới chứa nhiều chất xơ, P-carotene, acid folic, kali, vitamin C, vitamin A. Hàm lượng vitamin C cao có tác dụng tăng sức đề kháng cho cơ thể, trong khi nguồn kali trong quả dưa lưới giúp bài tiết, thải muối nên ăn dưa lưới có tác dụng giảm huyết áp, Preeti, & Raju, P.
Về mặt kinh tế, dưa lưới là một trong những loại quả có giá bán cao và thị trường tiêu thụ ổn định, nhất là ở những thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. So với dưa hấu, giá bán dưa lưới trên thị trường hiện nay thường cao hơn 5 - 10 lần. Trong những năm gần đây, dưa lưới đã trở thành loại quả khá cao cấp được nhiều người tiêu dùng lựa chọn.
Tuy nhiên, so với các loại dưa khác, cây dưa lưới khá mẫn cảm với sâu, bệnh hại và sự thay đổi của thời tiết, khí hậu. Trong mùa mưa, rất khó để có thể trồng được dưa lưới ở ngoài đồng. Đó là do áp lực sâu, bệnh hại dẫn tới năng suất và chất lượng giảm. Để giải quyết vấn đề này, một số kỹ thuật canh tác tiên tiến đã được ứng dụng vào sản xuất trong thời gian gần đây nhằm thay thế dần kiểu canh tác truyền thống.
Trong đó, có kỹ thuật trồng cây không sử dụng đất (trồng thủy canh) trong điều kiện được bảo vệ (nhà màng) cung cấp dinh dưỡng qua hệ thống tưới thủy canh hồi lưu. Trồng cây không sử dụng đất cho phép người trồng kiểm soát có hiệu quả và chính xác việc cung cấp các nguyên tố dinh dưỡng cho cây trồng so với các kiểu canh tác truyền thống, song song với việc trồng dứa lưới trong nhà màng thủy canh hồi lưu cũng tiềm ẩn những loài dịch hại nguy hiểm nghiêm trọng (Jones, 1997). Dưa lưới là loài cây ăn quả nhập nội có giá trị kinh kế cao và ngày càng được lựa chọn trồng phổ biến ở Việt Nam trong những năm gần đây. Năng suất và chất lượng của các giống phụ thuộc nhiều vào các điều kiện trồng và chăm sóc.
Sâu bệnh hại dưa lưới chính là một trong những nguyên nhân làm giảm năng suất tiềm năng, chất lượng và gây thiệt hại lớn. Sự xuất hiện của sâu bệnh hại là một trong những hạn chế lớn trong canh tác dưa lưới ảnh hưởng tới năng suất và chất lượng quả. Trong những năm gần đây các loài sâu hại xuất hiện trong nhà màng đã nổi lên 1 một số đối tượng nguy hiểm, đặc biệt trên cây dưa lưới nếu không tiến hành xử lý các biện pháp bảo vệ thực vật kịp thời năng suất cây trồng sẽ mất đi trên 50% thậm chí có thể mất trắng. Cả sâu non và trưởng thành tập trung ở dưới mặt lá theo chiều dọc gân chính và gân phụ, gây hại trực tiếp bằng dũa hút dịch của lá, chồi, búp, hoa và quả.
Khi mật độ quần thể tăng lên cao làm lá cây dưa lưới xuất hiện mầu trắng bạc rải rác trên bề mặt, làm mất diệp lục của lá giảm khả năng quang hợp cũng như hô hấp, giảm năng suất quả toàn bộ. Quả bị biến dạng mất giá trị kinh tế thậm chí không thể bán được. Xuất phát từ thực tiễn trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài“Nghiên cứu thành phần sâu hại chính trên cây dưa lưới (Cucumis melo L.) trồng trong nhà màng và thực hiện một số biện pháp phòng trừ tại trường Đại học Lâm nghiệp phân hiệu Đồng Nai”. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Khái quát chung về cây Dưa lưới (Cucumis melo L. Vị trí phân loại của cây dưa lưới - Tên khoa học:Cucumismelo L. - Ngành: Magnoliophyta - Lớp: Dicotyledoneae - Bộ: Cucurbitales - Họ: Cucurbitaceae - Chi: Cucumis - Loài: C. Nguồn gốc Dưa lưới (Cucumis melo L.) thuộc họ bầu bí Cucurbitaceae, bộ Cucurbitales, lớp Agnoliopsida và ngành Magnoliophyta, là cây trồng nhiệt đới có nguồn gốc từ châu Phi (Waseem et al.
Dưa lưới hiện nay đang được trồng phổ biến rộng rãi tại nhiều nước trên thế giới như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc,. Ở Việt Nam dưa lưới mới được trồng phổ biến trong hơn 10 năm trở lại đây tại các trang trại ở các tỉnh có áp dụng công nghệ cao như thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đà Lạt,… tuy mới xuất hiện được không lâu nhưng dưa lưới được rất nhiều người tin dùng vì mẫu mã đẹp, thịt dưa dày, giòn, chất lượng ăn rất ngon. Dưa lưới có rất nhiều loại, mỗi loại có một hương vị riêng. Dựa vào màu sắc ruột dưa lưới, có 2 loại dưa lưới phổ biến nhất là dưa lưới ruột vàng và dưa lưới ruột xanh.
Cả dưa lưới ruột vàng và dưa lưới ruột xanh đều có hương vị cực kỳ thơm ngon, thanh mát và giàu dinh dưỡng. Thời gian sinh trưởng tương đối ngắn 70 – 80 ngày nên có thể trồng 03 đến 04 vụ/ năm, có giá trị kinh tế cao so với trồng các loài cây trồng khác. Dưa lưới là loại cây trồng “khó tính”, nếu canh tác theo cách truyền thống, cây rất khó sinh trưởng và phát triển tốt. Do vậy, dưa lưới thường được canh tác trong nhà màng, nhà lưới sử dụng hệ thống tưới thủy canh hoặc tưới nhỏ giọt.
Nhà màng giúp che mưa và ngăn côn trùng xâm nhập, từ đó giúp giảm chi phí sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Đồng thời, tạo ra nông sản sạch, đảm bảo sức khỏe người trồng lẫn người tiêu dùng (Shaw, 2012). Đặc điểm thực vật Dưa lưới thuộc loại cây thân thảo, có thân bò trên mặt đất hoặc leo. Thân mảnh có thể dài trên 3m, phủ lông mịn, có các tua và góc cạnh ở mặt cắt ngang, nhiều nhánh gần gốc, nhám với nhiều lông mềm.
Hệ rễ cạn, đa số phân bố chủ yếu ở độ sâu 30 - 40cm, một phần kéo dài đến 1m. Rễ bất định có thể phát sinh từ nốt lá. Lá xếp xen kẽ, không có lá kèm. Cuống lá dài từ 4 đến 10cm.
Phiến lá có thể hình tròn, hình ôvan hoặc hình thận, đường kính từ 3 đến 15cm. Lá hình chân vịt có từ 5 đến 7 thùy, bề mặt phủ lông mịn. Với đặc điểm lá, thân, rễ như trên dưa lưới rất dễ canh tác trong nhà màng theo kiểu trồng trong bầu giá thể theo hàng với dây leo thẳng đứng (Shaw, 2012), Preeti, & Raju, P. Hoa mọc ở nách lá, là dạng hoa đơn tính hoặc lưỡng tính, cuống dài từ 0,5 đến 3,0cm, lá đài dài từ 6 đến 8mm.
Tràng hoa hình chuông, hoa màu vàng. Hoa đực mọc thành chùm từ 2 đến 4 hoa với 3 nhị. Hoa cái hoặc hoa lưỡng tính mọc đơn, có bầu nhụy hình êlíp, đầu nhụy có 3 thùy. Quả hình tròn hoặc hình thuôn, nặng trung bình từ 0,4 đến 2,2kg, bề mặt có vân lưới hoặc bao phủ bởi các sợi lông tơ nhỏ.
Kích thước quả tùy thuộc theo giống. Thịt quả có màu vàng hoặc cam, trắng. Quả nhiều hạt, hạt có hình êlíp, màu trắng hoặc vàng nâu, trơn nhẵn hoặc nhám. Hạt có hàm lượng dầu cao, tuy nhiên khó sử dụng vì lớp vỏ cứng.
Trong hạt chứa khoảng từ 12,5 đến 39,1% dầu (Shaw, 2012), Preeti, & Raju, P. Giá trị dinh dưỡng Quả dưa lưới chứa các chất chống oxi hóa dạng polyphenol, rất có lợi cho sức khỏe giúp phòng chống bệnh ung thư và tăng cường hoạt động miễn dịch. Các chất này điều tiết sự tạo thành nitric oxide, một chất quan trọng đối với nội mạc và các nguy cơ về bệnh tim mạch. Dưa lưới chứa nhiều chất xơ nên có tác dụng nhuận trường, chống táo bón.
Đây còn là nguồn P-carotene, acid folic, kali và vitamin C, A phong phú. Trong 100g dưa lê có tới 3.382 UI vitamin A, đáp ứng 68% nhu cầu vitamin A và 36,7mg vitamin C đáp ứng 61% nhu cầu vitamin C hàng ngày của mỗi người. Hàm lượng đường và hương vị là những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng của dưa (USDA, 2008). Ở Việt Nam, độ ngọt của quả (tính theo độ Brix) trên thị trường hiện nay ở trong khoảng từ 11 đến 13°Brix.
Ở thị trường Mỹ, yêu cầu về độ ngọt của quả từ 11 đến 14°Brix hoặc cao hơn (Shaw, 2012), Preeti, & Raju, P. Giá trị kinh tế Cây dưa lưới là loại rau ăn quả có hiệu quả kinh tế cao và là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nhiều nước như Mỹ, Brazil, Israel. Giá trị sản xuất 1ha dưa gấp 2-3 lần so với 1ha lúa. Tuy nhiên hiệu quả kinh tế trong sản xuất dưa lưới còn phụ thuộc vào trình độ thâm canh của người dân, công nghệ sản xuất, kinh nghiệm và chủng loại dưa.
Ở Việt Nam cũng đã có một số mô hình sản xuất và xuất khẩu rau, hoa, quả đạt giá trị sản xuất 400-500 triệu đồng/ha/năm, cao hơn gấp 10 lần so với trồng lúa và các cây trồng khác. Nhìn chung, cây dưa lưới có thời gian sinh trưởng ngắn, có thể trồng nhiều vụ trong năm do đó sản lượng trên đơn vị diện tích tăng. Đồng thời đây cũng là loại cây trồng quan trọng trong kế hoạch chuyển dịch cơ cấu cây trồng của nhiều địa phương bởi kỹ thuật trồng dưa đơn giản, cho năng suất cao, có thị trường tiêu thụ khá lớn và ổn định. Theo báo tri thức và cuộc sống, năm 2015 Võ Văn Chưng (xã Bình Thành, huyện Phụng Hiệp, Hậu Giang), đã trồng mô hình dưa lưới.
Ông đầu tư hơn 600 triệu đồng trên diện tích khoảng 2.000m2, năm đó vườn dưa lưới của gia đình ông thu về 130 triệu đồng/2 vụ tiền lãi. Do thời gian sinh trưởng ngắn, lại áp dụng kỹ thuật chăm sóc công nghệ cao nên dưa lưới đạt năng suất cao, chất lượng tốt, có thể trồng 4 vụ/năm. Nhờ đó, hiện vườn dưa lưới của ông Chưng thu về khoảng 1,5 tỷ đồng (trong đó chi phí khoảng 30%). Theo báo tri thức và cuộc sống, tại Hải Phòng gia đình ông Đào Quang Trịnh ở thôn 1, xã Đông Sơn, huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng cũng thành công với mô hình trồng dưa lưới kiểu Israel.
Ông Trịnh đã đầu tư hàng chục tỷ đồng để biến 8.000m2 đất ruộng thành vườn dưa lưới công nghệ cao. Mô hình trồng dưa trong nhà lưới cải tiến đang mang lại hiệu quả cho bà con nông dân ở nhiều địa phương. Áp dụng mô hình này, bà con không cần một hệ thống nhà kính, nhà lưới kiên ốc để trồng dưa, đồng thời lại rất cơ động và hạn chế thấp nhất sâu, bệnh hại cây. Nhờ vậy, giúp người dân giảm chi phí, tăng năng suất và hiệu quả kinh tế.