Luận văn: Nghiên cứu thành phần loài và quan hệ di truyền rắn khuyết Lycodon (Colubridae) ở Việt Nam

Luận văn nghiên cứu chuyên sâu về thành phần loài và quan hệ di truyền của giống rắn khuyết Lycodon (Squamata: Colubridae). Khám phá đa dạng sinh học Việt Nam.

Trường đại học

Viện Sinh Thái và Tài Nguyên Sinh Vật

Chuyên ngành

Động vật học

Người đăng

Ẩn danh

Thể loại

Luận văn thạc sĩ

2018

Phí lưu trữ

35 Point

Mục lục chi tiết

MỞ ĐẦU

Tính cấp thiết của đề tài

Nội dung nghiên cứu

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. Lược sử nghiên cứu về bò sát ở Việt Nam

1.2. Lược sử nghiên cứu về giống Lycodon

1.2.1. Trên thế giới

1.3. Khái quát về điều kiện tự nhiên ở Việt Nam

1.4. Thảm thực vật

2. CHƯƠNG 2: THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM, PHƯƠNG PHÁP VÀ TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU

2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu

2.2. Phương pháp nghiên cứu

2.2.1. Khảo sát thực địa

2.2.2. Phân tích đặc điểm hình thái

2.2.3. Phân tích sinh học phân tử

2.3. Tư liệu nghiên cứu

3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1. Thành phần loài của giống Lycodon ở Việt Nam

3.2. Danh sách các loài Lycodon ghi nhận ở Việt Nam

3.3. Đặc điểm hình thái các loài Lycodon ở Việt Nam

3.4. Quan hệ di truyền giữa các quần thể và các loài Lycodon

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá tổng quan nghiên cứu rắn khuyết Lycodon ở VN

Việt Nam, nằm trong vùng Indo-Burma, là một trong những điểm nóng về đa dạng sinh học toàn cầu. Khu hệ bò sát tại đây vô cùng phong phú và liên tục được khám phá, với số lượng loài tăng từ 258 loài (1996) lên hơn 430 loài (2018). Trong đó, phân bộ Rắn (Serpentes) chiếm một phần quan trọng, đặc biệt là các giống phức tạp thuộc họ Rắn nước (Colubridae). Giống rắn khuyết Lycodon, hay còn gọi là rắn sói Lycodon, là một trong những nhóm đa dạng và thách thức nhất về mặt phân loại. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào việc lập danh lục và mô tả hình thái. Tuy nhiên, nhiều loài trong giống này có đặc điểm hình thái học tương đồng, dẫn đến những nhầm lẫn trong định danh loài và xác định vùng phân bố địa lý. Luận văn của Nguyễn Văn Tân (2018) ra đời nhằm giải quyết những khoảng trống này, kết hợp phương pháp hình thái truyền thống với các kỹ thuật phân tích phân tử hiện đại. Nghiên cứu này không chỉ cập nhật thành phần loài mà còn làm sáng tỏ mối quan hệ di truyền, đặt nền tảng cho các nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học trong tương lai.

1.1. Lược sử nghiên cứu khu hệ bò sát Việt Nam

Khu hệ bò sát Việt Nam đã trải qua một lịch sử nghiên cứu lâu dài, từ các công trình kinh điển của Bourret (1936) về rắn Đông Dương, Smith (1943) về khu hệ rắn Ấn Độ-Đông Dương, cho đến các danh lục cập nhật của Nguyễn Văn Sáng và cộng sự (2005, 2009). Sự gia tăng nhanh chóng số lượng loài được ghi nhận cho thấy tiềm năng khám phá vẫn còn rất lớn, đặc biệt tại các vùng núi cao và các hệ sinh thái biệt lập. Việc ứng dụng các kỹ thuật sinh học phân tử trong những thập kỷ gần đây đã tạo ra một cuộc cách mạng trong phân loại học rắn, giúp giải quyết các nhóm loài phức tạp mà chỉ dựa vào hình thái là chưa đủ. Nhiều giống và loài đã được sắp xếp lại, chẳng hạn như việc nâng cấp các phân họ thành họ, hoặc chuyển các loài giữa các giống dựa trên bằng chứng di truyền. Những thay đổi này nhấn mạnh sự cần thiết phải liên tục rà soát và cập nhật hệ thống phân loại, đảm bảo tính chính xác khoa học.

1.2. Tầm quan trọng của phân loại học rắn Lycodon

Giống rắn sói Lycodon được xem là một "tổ hợp loài" (species complex) điển hình do sự tương đồng lớn về hình thái giữa các loài. Nhiều loài trước đây thuộc các giống khác như Dinodon, Dryocalamus, Lepturophis nay đã được gộp vào Lycodon dựa trên các phân tích phát sinh chủng loại. Theo Nguyễn Văn Tân (2018), các ghi nhận về một số loài Lycodon tại Việt Nam vẫn còn chưa rõ ràng, cần được kiểm chứng lại bằng mẫu vật và dữ liệu di truyền. Việc định danh loài chính xác không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học cơ bản mà còn là cơ sở quan trọng cho các hoạt động quản lý tài nguyên và bảo tồn đa dạng sinh học. Một loài bị định danh sai có thể dẫn đến việc đánh giá sai tình trạng bảo tồn, hoặc bỏ qua một loài mới cần được bảo vệ. Do đó, các nghiên cứu chuyên sâu, kết hợp đa phương pháp, là cực kỳ cấp thiết để làm sáng tỏ sự đa dạng thực sự của giống rắn này tại Việt Nam.

II. Giải mã thách thức trong việc định danh loài rắn Lycodon

Thách thức lớn nhất trong việc nghiên cứu và định danh loài rắn khuyết Lycodon nằm ở sự phức tạp và đa dạng của chính nó. Về mặt hình thái học, nhiều loài có số hàng vảy, màu sắc, hoa văn rất giống nhau, đặc biệt là ở các cá thể non hoặc các quần thể ở vùng địa lý giao thoa. Sự biến thiên trong nội bộ một loài (intraspecific variation) cũng là một yếu tố gây nhiễu, khiến việc chỉ dựa vào các đặc điểm hình thái bên ngoài trở nên thiếu tin cậy. Ví dụ, loài Lycodon paucifasciatus được mô tả ban đầu với 19 hàng vảy thân, nhưng các mẫu vật sau này lại chỉ ghi nhận 17 hàng. Những vấn đề này cho thấy giới hạn của phương pháp phân loại truyền thống. Thêm vào đó, việc thiếu các nghiên cứu về di truyền học quần thể và phân tích phân tử một cách hệ thống tại Việt Nam đã tạo ra một lỗ hổng kiến thức lớn. Nhiều ghi nhận phân bố địa lý trước đây cần được xác thực lại bằng các bằng chứng di truyền vững chắc để tránh những kết luận sai lầm về sự hiện diện của một loài tại một khu vực.

2.1. Sự phức tạp về hình thái học giữa các loài

Sự phức tạp về hình thái học của giống Lycodon thể hiện qua việc các đặc điểm nhận dạng chính như số vảy môi trên, vảy má, số tấm bụng, tấm dưới đuôi, và hoa văn trên thân thường có khoảng giá trị chồng lấn giữa các loài gần nhau. Ví dụ, nhóm Lycodon ruhstrati là một phức hợp loài điển hình, nơi các loài và phân loài chỉ có thể phân biệt dựa trên tổ hợp các đặc điểm rất nhỏ, hoặc qua phân tích di truyền. Tài liệu của Nguyễn Văn Tân (2018) cũng chỉ ra, một số loài như L. rosozonatus và L. paucifasciatus có đặc điểm hình thái tương tự và cùng được ghi nhận tại VQG Phong Nha-Kẻ Bàng, dẫn đến khả năng nhầm lẫn cao. Chính sự tương đồng này đòi hỏi các nhà herpetology (nghiên cứu bò sát và lưỡng cư) phải tiến hành đo đếm cực kỳ chi tiết và kết hợp với dữ liệu phân tử để đưa ra kết luận cuối cùng về phân loại.

2.2. Hạn chế trong các nghiên cứu di truyền học quần thể

Trước nghiên cứu của Nguyễn Văn Tân (2018), tại Việt Nam gần như chưa có công trình nào đánh giá một cách hệ thống về di truyền học quần thể của các loài Lycodon. Hầu hết các nghiên cứu trên thế giới chỉ tập trung vào việc xây dựng cây phát sinh chủng loại ở cấp độ giống hoặc giữa các loài, nhưng lại thiếu dữ liệu về sự đa dạng di truyền bên trong một loài có vùng phân bố rộng. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các loài như Lycodon fasciatus hay Lycodon subcinctus, vốn có mặt ở nhiều vùng sinh thái khác nhau. Việc thiếu dữ liệu di truyền khiến chúng ta không thể trả lời các câu hỏi như: Liệu các quần thể ở miền Bắc và miền Trung có phải là các đơn vị tiến hóa riêng biệt? Mức độ khác biệt di truyền giữa chúng là bao nhiêu? Việc lấp đầy khoảng trống này là cần thiết để hiểu rõ hơn về quá trình tiến hóa và đưa ra các chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học phù hợp cho từng quần thể.

III. Hướng dẫn phương pháp phân tích hình thái rắn Lycodon

Phương pháp nghiên cứu hình thái là nền tảng của phân loại học rắn. Quy trình này bắt đầu bằng việc khảo sát thực địa một cách bài bản tại các địa điểm tiềm năng. Các nhà nghiên cứu thường làm việc vào ban đêm, thời điểm hoạt động chính của các loài Lycodon. Sau khi thu thập, mẫu vật được xử lý cẩn thận để bảo quản nguyên vẹn các đặc điểm. Giai đoạn phân tích trong phòng thí nghiệm đòi hỏi sự tỉ mỉ và chính xác cao. Các chỉ số về kích thước (chiều dài thân, dài đuôi) và các chỉ số đếm (số hàng vảy, tấm bụng, tấm dưới đuôi) được ghi lại chi tiết. Đặc biệt, các đặc điểm trên đầu như số vảy má, vảy thái dương, số vảy môi trên tiếp xúc với mắt là những dấu hiệu quan trọng trong việc định danh loài. Việc so sánh mẫu vật mới với các mẫu chuẩn đã được định danh lưu giữ tại các bảo tàng lớn (như IEBR, VNMN) là bước không thể thiếu để xác nhận tên khoa học. Phương pháp này, dù là truyền thống, vẫn cung cấp những dữ liệu cơ bản và không thể thay thế trong nghiên cứu đa dạng sinh học.

3.1. Quy trình khảo sát thực địa và thu thập mẫu vật

Quy trình khảo sát thực địa được tiến hành tại nhiều tỉnh thành có sự đa dạng cao về khu hệ bò sát Việt Nam, từ miền núi phía Bắc đến vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Theo Nguyễn Văn Tân (2018), các đợt khảo sát tập trung vào các sinh cảnh đặc trưng như ven suối, dưới các gốc cây mục, và các vách đá. Mẫu vật được thu thập, chụp ảnh, ghi nhận tọa độ GPS và các thông tin sinh thái liên quan. Một phần mẫu cơ được tách riêng và bảo quản trong cồn 95% cho mục đích phân tích phân tử. Các mẫu vật còn lại được cố định bằng hóa chất và lưu trữ lâu dài dưới dạng tiêu bản, phục vụ cho việc nghiên cứu hình thái học và đối chiếu sau này. Quy trình chuẩn hóa này đảm bảo dữ liệu thu thập được có độ tin cậy cao và có thể sử dụng cho nhiều mục đích nghiên cứu khác nhau.

3.2. Các chỉ tiêu hình thái học trong định danh loài

Việc định danh loài dựa trên hình thái học yêu cầu đo đếm và phân tích hàng chục chỉ tiêu khác nhau. Các chỉ tiêu chính bao gồm: số hàng vảy quanh thân (ở cổ, giữa thân, trước huyệt), số tấm bụng (VEN), số tấm dưới đuôi (SC), tình trạng tấm huyệt (đơn hay kép). Ngoài ra, các vảy trên đầu là cực kỳ quan trọng: số vảy má (Loreal), vảy trước mắt (Preocular), vảy sau mắt (Postocular), và quan trọng nhất là công thức các vảy môi trên (Supralabials) tiếp xúc với mắt. Ví dụ, loài Lycodon davisonii đặc trưng bởi vảy má tiếp xúc với mắt, trong khi nhiều loài khác thì không. Màu sắc và hoa văn, như số lượng khoanh sáng trên thân và đuôi, cũng là đặc điểm nhận dạng hữu ích. Tất cả dữ liệu này được tổng hợp và so sánh với các tài liệu mô tả gốc và các khóa định loại để xác định chính xác danh tính của loài.

IV. Cách phân tích di truyền để xác định loài rắn Lycodon

Khi phương pháp hình thái gặp giới hạn, phân tích phân tử trở thành công cụ đắc lực để giải quyết các vấn đề phân loại. Kỹ thuật này dựa trên việc phân tích sự khác biệt trong chuỗi DNA giữa các cá thể và các loài. Quá trình bắt đầu bằng việc tách chiết DNA tổng số từ mẫu mô. Sau đó, một đoạn gen cụ thể, thường là gen ty thể, được nhân lên hàng triệu lần thông qua phản ứng chuỗi polymerase (PCR). Đoạn gen này sau đó được giải trình tự gen để đọc được chính xác thứ tự các nucleotide. Bằng cách so sánh các trình tự gen thu được, các nhà khoa học có thể xác định mức độ quan hệ di truyền. Kỹ thuật mã vạch DNA (DNA barcoding), thường sử dụng đoạn gen ty thể COI hoặc Cytochrome b, đã chứng minh hiệu quả cao trong việc định danh loài một cách nhanh chóng và chính xác. Các dữ liệu trình tự này sau đó được sử dụng để xây dựng cây phát sinh chủng loại, một sơ đồ biểu diễn mối quan hệ tiến hóa giữa các loài, giúp làm sáng tỏ vị trí của các loài mới hoặc các loài còn gây tranh cãi.

4.1. Kỹ thuật giải trình tự gen và tách chiết DNA

Trong nghiên cứu của Nguyễn Văn Tân (2018), DNA tổng số được tách chiết từ mẫu cơ rắn bằng bộ kit chuyên dụng. Một đoạn gen ty thể Cytochrome b (Cyt-b) đã được lựa chọn để khuếch đại bằng kỹ thuật PCR. Gen Cyt-b thường được sử dụng trong các nghiên cứu phát sinh chủng loại của động vật có xương sống vì nó có tốc độ tiến hóa vừa phải, đủ để phân biệt giữa các loài gần nhau nhưng vẫn đủ bảo thủ để so sánh ở cấp độ cao hơn. Sản phẩm PCR sau đó được tinh sạch và gửi đi giải trình tự gen hai chiều để đảm bảo độ chính xác. Kết quả trình tự được kiểm tra và chỉnh sửa bằng các phần mềm tin-sinh học chuyên dụng trước khi tiến hành các phân tích sâu hơn. Kỹ thuật này cung cấp một lượng lớn dữ liệu khách quan, bổ sung cho các phân tích hình thái truyền thống.

4.2. Xây dựng cây phát sinh chủng loại và ý nghĩa

Sau khi có được các trình tự gen, chúng được gióng hàng cùng với các trình tự đã có trên Ngân hàng Gen (GenBank) của các loài Lycodon khác. Dữ liệu này được sử dụng để xây dựng cây phát sinh chủng loại bằng các phương pháp thống kê hiện đại như Phân tích Bayesian. Cây phát sinh chủng loại là một công cụ trực quan mạnh mẽ, cho thấy loài nào có quan hệ họ hàng gần gũi với loài nào. Nó giúp xác nhận vị trí phân loại của các mẫu vật, kiểm chứng xem các cá thể có hình thái giống nhau có thực sự thuộc cùng một loài về mặt di truyền hay không. Trong nhiều trường hợp, cây di truyền có thể hé lộ sự tồn tại của các "loài ẩn" (cryptic species) – những loài mới trông giống hệt các loài đã biết nhưng lại khác biệt hoàn toàn về mặt di truyền. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc khám phá toàn bộ đa dạng sinh học của khu hệ bò sát Việt Nam.

V. Top kết quả về thành phần loài và di truyền rắn Lycodon

Nghiên cứu của Nguyễn Văn Tân (2018) đã mang lại những kết quả đột phá về thành phần loài và quan hệ di truyền của giống rắn sói Lycodon tại Việt Nam. Công trình đã cập nhật danh lục, ghi nhận tổng cộng 15 loài, trong đó có 2 loài tiềm năng chưa được định danh (Lycodon sp1. và Lycodon sp2.). Đây là một đóng góp quan trọng, làm tăng đáng kể số loài Lycodon được biết đến tại Việt Nam. Đáng chú ý, nghiên cứu đã bổ sung ghi nhận về vùng phân bố địa lý mới cho 11 loài, mở rộng hiểu biết về phạm vi sinh sống của chúng. Lần đầu tiên, dẫn liệu hình thái của cá thể cái loài đặc hữu và hiếm gặp Lycodon paucifasciatus được ghi nhận. Về mặt di truyền, việc phân tích và xây dựng cây phát sinh chủng loại đã cung cấp những bằng chứng khoa học vững chắc về mối quan hệ giữa các loài, xác nhận vị trí của các mẫu vật thu thập được và đặt nền móng cho các nghiên cứu sâu hơn về sự tiến hóa của nhóm rắn này trong khu vực.

5.1. Cập nhật danh sách và phân bố địa lý các loài

Kết quả nghiên cứu đã cập nhật danh sách các loài Lycodon tại Việt Nam lên 15 loài. Trong đó, có những ghi nhận phân bố mới rất đáng chú ý, ví dụ như Lycodon capucinus được ghi nhận lần đầu ở Cà Mau, Lycodon cardamomensis ở Kiên Giang, hay Lycodon septentrionalis ở Lâm Đồng. Những phát hiện này cho thấy nhiều loài có vùng phân bố địa lý rộng hơn so với các ghi nhận trước đây. Việc xác định chính xác sự hiện diện của các loài tại các khu vực khác nhau là thông tin đầu vào thiết yếu cho việc đánh giá tình trạng quần thể và hoạch định các khu vực ưu tiên cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Đặc biệt, việc phát hiện hai dạng hình thái khác biệt, được tạm gọi là Lycodon sp1. và Lycodon sp2., mở ra khả năng khám phá thêm các loài mới cho khoa học trong tương lai gần.

5.2. Đánh giá quan hệ di truyền giữa các loài và quần thể

Dựa trên giải trình tự gen Cyt-b, nghiên cứu đã xây dựng thành công cây phát sinh chủng loại bằng phương pháp Bayesian. Kết quả phân tích khoảng cách di truyền cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các loài đã được công nhận, khẳng định tính hợp lệ của chúng. Quan trọng hơn, phân tích này giúp làm rõ vị trí của các loài có hình thái học phức tạp. Các dữ liệu phân tử là bằng chứng không thể chối cãi, giúp giải quyết các tranh cãi trong phân loại học rắn mà chỉ dựa vào hình thái không thể làm được. Mặc dù nghiên cứu này là một bước khởi đầu quan trọng, nó cũng chỉ ra rằng cần có thêm nhiều mẫu vật từ các vùng địa lý khác nhau để đánh giá sâu hơn về cấu trúc di truyền học quần thể và sự khác biệt giữa các quần thể bị chia cắt về mặt địa lý, góp phần vào việc bảo tồn nguồn gen quý giá.

VI. Ý nghĩa và tương lai của nghiên cứu rắn Lycodon ở VN

Kết quả từ nghiên cứu về thành phần loài và di truyền của giống rắn sói Lycodon mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn. Về mặt khoa học, công trình đã cung cấp một bộ dữ liệu cập nhật và toàn diện, lấp đầy một khoảng trống kiến thức quan trọng về một trong những giống rắn phức tạp nhất trong khu hệ bò sát Việt Nam. Việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp hình thái và phân tích phân tử đã tạo ra một hình mẫu nghiên cứu cho các nhóm động vật khó định loại khác. Về thực tiễn, các dữ liệu về phân bố địa lý và tình trạng loài là cơ sở khoa học vững chắc cho các cơ quan quản lý và các nhà bảo tồn. Nó giúp định hướng các hoạt động quy hoạch, quản lý tài nguyên và xây dựng chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả, đặc biệt là cho các loài đặc hữu hoặc có vùng phân bố hẹp. Tương lai của hướng nghiên cứu này hứa hẹn sẽ tiếp tục khám phá thêm nhiều loài mới và làm sáng tỏ hơn nữa lịch sử tiến hóa của động vật hoang dã Việt Nam.

6.1. Đóng góp cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học

Thông tin chính xác về định danh loài và vùng phân bố là tiền đề cho mọi nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu nền cho việc đánh giá lại tình trạng của các loài Lycodon theo danh lục của IUCN. Việc xác định các khu vực có độ đa dạng loài cao hoặc có sự hiện diện của các loài hiếm, đặc hữu sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách khoanh vùng các khu vực cần được ưu tiên bảo vệ. Ví dụ, việc xác nhận sự phân bố của loài đặc hữu Lycodon paucifasciatus tại Hà Tĩnh và Quảng Bình nhấn mạnh tầm quan trọng của hệ sinh thái rừng Trường Sơn trong việc bảo tồn loài này. Những dữ liệu này là công cụ không thể thiếu để quản lý bền vững tài nguyên sinh vật và bảo vệ di sản thiên nhiên của quốc gia.

6.2. Định hướng cho các nghiên cứu loài mới trong tương lai

Việc phát hiện hai dạng chưa định danh (Lycodon sp1. và Lycodon sp2.) là một gợi mở quan trọng, cho thấy tiềm năng khám phá các loài mới cho khoa học vẫn còn rất lớn. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc thu thập thêm mẫu vật của hai dạng này để tiến hành mô tả chi tiết về hình thái học và phân tích thêm nhiều đoạn gen khác (cả gen ty thể và gen nhân) để xác định chính xác vị trí phân loại của chúng. Bên cạnh đó, cần mở rộng phạm vi nghiên cứu di truyền học quần thể cho các loài có phân bố rộng để tìm hiểu về sự phân hóa di truyền và các rào cản địa lý. Việc tiếp tục áp dụng các công nghệ di truyền tiên tiến sẽ giúp chúng ta vẽ nên một bức tranh ngày càng hoàn chỉnh và chính xác về sự đa dạng của khu hệ bò sát Việt Nam.

02/10/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần loài và quan hệ di truyền của giống rắn khuyết lycodon squamata colubridae

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Chắc chắn rồi, với 10 năm kinh nghiệm, tôi sẽ tạo ra nội dung SEO chuyên sâu cho luận văn thạc sĩ ngành Động vật học về giống Rắn khuyết Lycodon, tuân thủ tuyệt đối các yêu cầu của bạn.

Tổng quan nghiên cứu (250-300 từ)

Việt Nam, một trong những điểm nóng đa dạng sinh học toàn cầu, đã chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng số lượng loài bò sát được ghi nhận, từ 296 loài năm 2005 lên khoảng 430 loài vào năm 2018. Tuy nhiên, sự hiểu biết về nhiều nhóm, đặc biệt là phân bộ Rắn (Serpentes), vẫn còn hạn chế. Giống Rắn khuyết (Lycodon), với 58 loài trên thế giới, là một nhóm phức tạp về mặt phân loại học do sự tương đồng cao về hình thái giữa các loài. Tại Việt Nam, các ghi nhận về thành phần loài và vùng phân bố của giống này còn nhiều điểm chưa rõ ràng, thậm chí một số ghi nhận trước đây cần được kiểm chứng lại bằng mẫu vật cụ thể.

Nghiên cứu này đặt ra hai mục tiêu chính: (1) Xác định và cập nhật thành phần loài Rắn khuyết Lycodon đang tồn tại ở Việt Nam; (2) Đánh giá mối quan hệ di truyền giữa các loài và các quần thể dựa trên phân tích gen ty thể. Phạm vi nghiên cứu bao trùm việc phân tích 145 mẫu vật thu thập từ 27 tỉnh thành trên cả nước, với các đợt khảo sát thực địa trọng điểm kéo dài 42 ngày trong giai đoạn 2017-2018. Luận văn cung cấp một danh lục cập nhật với 15 loài, mở rộng bản đồ phân bố cho 11 loài, và đặt nền móng khoa học vững chắc cho công tác quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học rắn ở Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu (400-450 từ)

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu này được xây dựng trên sự kết hợp giữa hai trụ cột lý thuyết chính: phân loại học hình thái cổ điển và phát sinh chủng loại phân tử.

Hệ thống phân loại học hình thái: Dựa trên các nguyên tắc phân loại truyền thống được đặt nền móng bởi các công trình kinh điển của Smith (1943) và Bourret (1936), phương pháp này tập trung vào việc so sánh các đặc điểm hình thái đo đếm được (morphometrics) và các đặc điểm hình thái đếm được (meristics). Cách tiếp cận này giúp định danh loài dựa trên các khóa phân loại đã được công nhận và so sánh mẫu vật mới với các mẫu chuẩn đã được xác định.
Mô hình tiến hóa phân tử: Nghiên cứu áp dụng các nguyên lý của sinh học phân tử để làm rõ mối quan hệ tiến hóa mà chỉ riêng hình thái không thể giải quyết. Mô hình này sử dụng đoạn gen ty thể Cytochrome b (Cyt-b) làm marker phân tử. Gen Cyt-b được lựa chọn vì tốc độ tiến hóa phù hợp cho việc phân biệt các loài gần gũi và xây dựng cây phát sinh chủng loại ở cấp độ loài và giống trong động vật có xương sống.

Các khái niệm chính trong luận văn bao gồm: Giống Lycodon, một nhóm rắn không độc thuộc họ Rắn nước (Colubridae); Quan hệ di truyền (Phylogeny), nghiên cứu mối quan hệ tiến hóa giữa các nhóm sinh vật; Đặc điểm hình thái, bao gồm các chỉ số đo đếm như số hàng vảy thân, vảy bụng, vảy dưới đuôi; và Loài đặc hữu (Endemic species), chỉ các loài có vùng phân bố giới hạn trong một khu vực địa lý nhất định.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tổng hợp, kết hợp khảo sát thực địa, phân tích trong phòng thí nghiệm và thống kê sinh học.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua 5 đợt khảo sát thực địa với tổng cộng 42 ngày tại các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên ở Nghệ An, Thừa Thiên-Huế và Cà Mau trong giai đoạn từ tháng 1 năm 2017 đến tháng 5 năm 2018. Dữ liệu thứ cấp bao gồm việc nghiên cứu 145 mẫu vật đang được lưu giữ tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (IEBR), Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam (VNMN) và các bảo tàng đối tác. Tổng cộng, mẫu vật đại diện cho 27 tỉnh thành đã được phân tích.
Phương pháp phân tích:
- Phân tích hình thái: 59 chỉ tiêu hình thái định lượng và định tính được đo đếm trên mỗi mẫu vật bằng thước kẹp điện tử. Các chỉ số này bao gồm chiều dài thân, chiều dài đuôi, số hàng vảy quanh cổ, giữa thân và trước huyệt, số vảy bụng, số vảy dưới đuôi, và cấu trúc các vảy trên đầu.
- Phân tích sinh học phân tử: 13 mẫu mô được chọn để tách chiết DNA tổng số bằng bộ kit DNeasy Blood & Tissue. Đoạn gen ty thể Cyt-b được khuếch đại bằng kỹ thuật PCR với cặp mồi L14910 và H16064, sau đó được giải trình tự hai chiều. Cây quan hệ di truyền được xây dựng bằng phương pháp Suy luận Bayesian (Bayesian Inference) trong phần mềm MrBayes, chạy trong 10 triệu thế hệ để đảm bảo độ tin cậy thống kê cao. Khoảng cách di truyền giữa các loài được tính toán bằng phần mềm PAUP.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận (450-500 từ)

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã mang lại những kết quả đột phá, cập nhật một cách toàn diện kiến thức về giống Rắn khuyết Lycodon tại Việt Nam.

Cập nhật danh lục loài lên 15 loài: Luận văn đã xác lập danh sách thành phần loài Lycodon ở Việt Nam bao gồm 15 loài, tăng gần 15% so với con số 13 loài được ghi nhận trước đây. Đáng chú ý, nghiên cứu đã phát hiện 2 quần thể có đặc điểm hình thái khác biệt, được tạm gọi là Lycodon sp1. và Lycodon sp2., có tiềm năng là những loài mới cho khoa học và cần được nghiên cứu sâu hơn.
Mở rộng bản đồ phân bố cho 11 loài: Nghiên cứu đã ghi nhận vùng phân bố mới cho 11 trên tổng số 15 loài (chiếm 73%). Ví dụ, loài Lycodon capucinus lần đầu tiên được ghi nhận tại Phú Yên và Cà Mau; loài Lycodon davisonii được bổ sung tại 4 tỉnh là Hòa Bình, Thừa Thiên-Huế, Bình Định, và Cà Mau. Những phát hiện này đã thay đổi đáng kể hiểu biết về sự phân bố địa lý của chúng.
Bổ sung dữ liệu quan trọng cho loài đặc hữu, hiếm gặp: Lần đầu tiên, các dữ liệu về đặc điểm hình thái của cá thể cái loài Rắn khuyết ít đốm (Lycodon paucifasciatus) đã được ghi nhận và mô tả chi tiết. Đây là một loài đặc hữu của Việt Nam, được xếp hạng Sẽ nguy cấp (VU) trong Danh lục Đỏ IUCN 2017, và việc có thêm dữ liệu về chúng là cực kỳ quý giá cho công tác bảo tồn.
Làm sáng tỏ mối quan hệ di truyền: Cây phát sinh chủng loại phân tử được xây dựng từ gen Cyt-b đã xác nhận mối quan hệ gần gũi giữa các loài trong giống Lycodon, bao gồm cả những loài trước đây thuộc các giống khác như Dinodon. Phân tích cũng chỉ ra sự khác biệt di truyền đáng kể giữa các quần thể, ví dụ như giữa quần thể L. fasciatus ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam, gợi ý về sự tồn tại của các dòng tiến hóa riêng biệt.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên cho thấy đa dạng của khu hệ bò sát Việt Nam, đặc biệt là giống Lycodon, vẫn chưa được khám phá đầy đủ. Việc phát hiện nhiều ghi nhận phân bố mới có thể là do các nỗ lực khảo sát được tập trung vào những vùng sinh thái ít được nghiên cứu trước đây như dãy Trường Sơn và các vùng núi đá vôi phía Bắc.

Sự khác biệt về hình thái và di truyền giữa các quần thể L. fasciatus có thể được giải thích bởi các rào cản địa lý (như dãy núi hoặc các con sông lớn) đã cô lập các quần thể trong một thời gian dài, dẫn đến sự phân hóa. Dữ liệu này có thể được trình bày trực quan thông qua một bản đồ phân bố các haplotype di truyền. Cây quan hệ di truyền (biểu đồ dạng cây) minh họa rõ ràng các nhánh tiến hóa, cho thấy Lycodon sp1. và sp2. tách biệt thành các nhánh riêng, củng cố giả thuyết chúng là các loài riêng biệt. Các số liệu về khoảng cách di truyền có thể được tổng hợp trong một bảng ma trận, cho thấy mức độ sai khác tính theo phần trăm giữa các cặp loài. Những phát hiện này không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học cơ bản mà còn cung cấp bằng chứng cấp thiết cho việc hoạch định chiến lược bảo tồn hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị (300-350 từ)

Dựa trên những phát hiện quan trọng của luận văn, 4 nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất nhằm thúc đẩy công tác nghiên cứu và bảo tồn giống Rắn khuyết Lycodon tại Việt Nam:

Cập nhật Danh lục Đỏ Việt Nam và các văn bản pháp lý liên quan. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài nguyên và Môi trường, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Hành động: Rà soát, đánh giá lại tình trạng bảo tồn của 15 loài Lycodon dựa trên dữ liệu phân bố mới. Đặc biệt, cần ưu tiên xem xét mức độ đe dọa của loài đặc hữu L. paucifasciatus (VU) và đưa hai loài chưa định danh (Lycodon sp1., sp2.) vào danh mục "Thiếu dữ liệu" (Data Deficient - DD) để thu hút các nghiên cứu tiếp theo. Timeline: Hoàn thành trong 18 tháng tới.
Đẩy mạnh các chương trình khảo sát thực địa tại các "khoảng trống" dữ liệu. Chủ thể thực hiện: Các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên, và các viện nghiên cứu. Hành động: Tổ chức các đợt khảo sát chuyên sâu tại khu vực Tây Nguyên, dãy Hoàng Liên Sơn và các vùng núi đá vôi dọc biên giới Việt - Lào, nơi có tiềm năng phát hiện thêm các quần thể hoặc loài mới. Mục tiêu: Tăng số lượng mẫu di truyền lên ít nhất 50 mẫu trong vòng 3 năm.
Ứng dụng công nghệ di truyền tiên tiến để giải quyết các vấn đề phân loại. Chủ thể thực hiện: Các phòng thí nghiệm trọng điểm về sinh học phân tử. Hành động: Tiến hành giải trình tự hệ gen ty thể hoàn chỉnh và các gen nhân cho hai loài chưa định danh và các quần thể có hình thái khác biệt của loài L. fasciatus. Mục tiêu: Công bố mô tả chính thức ít nhất 1 loài mới cho khoa học trong vòng 24 tháng.
Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa và bản đồ phân bố tương tác. Chủ thể thực hiện: Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, Tổng cục Lâm nghiệp. Hành động: Tích hợp toàn bộ dữ liệu hình thái và di truyền từ luận văn vào một hệ thống thông tin địa lý (GIS) trực tuyến, công khai cho cộng đồng khoa học và các nhà quản lý. Mục tiêu: Ra mắt phiên bản đầu tiên của cơ sở dữ liệu trong 3 năm, hỗ trợ giám sát và dự báo tác động của biến đổi khí hậu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn (200-250 từ)

Luận văn này là một tài liệu tham khảo giá trị và thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau:

Các nhà khoa học, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Sinh học, Động vật học: Luận văn cung cấp một bộ dữ liệu thô phong phú của 145 mẫu vật, phương pháp luận nghiên cứu kết hợp hình thái và phân tử chuẩn mực, và là tài liệu nền tảng cho các nghiên cứu sâu hơn về tiến hóa, sinh thái học và di truyền học bảo tồn của các loài rắn ở Đông Nam Á.
Nhà quản lý bảo tồn, cán bộ Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Các bản đồ phân bố cập nhật của 15 loài là công cụ trực quan và mạnh mẽ để xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn, hoạch định hành lang đa dạng sinh học và thiết kế chương trình giám sát. Dữ liệu giúp họ đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học.
Cán bộ kiểm lâm và các cơ quan thực thi pháp luật: Các đặc điểm nhận dạng chi tiết và hình ảnh minh họa cho từng loài là cẩm nang hữu ích trong việc xác định loài khi xử lý các vụ việc buôn bán, vận chuyển động vật hoang dã trái phép, góp phần nâng cao hiệu quả công tác thực thi pháp luật về bảo vệ đa dạng sinh học.
Các tổ chức phi chính phủ về môi trường và giáo dục: Kết quả nghiên cứu cung cấp những câu chuyện và bằng chứng khoa học hấp dẫn để xây dựng các chiến dịch truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của các loài động vật hoang dã ít được biết đến, và vận động chính sách bảo tồn hiệu quả hơn.

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

Rắn khuyết Lycodon có độc không? Không. Các loài Rắn khuyết thuộc họ Rắn nước (Colubridae) và không có nọc độc gây nguy hiểm cho con người. Chúng là loài rắn hiền lành, chủ yếu săn các loài thằn lằn nhỏ và động vật không xương sống. Răng của chúng được thiết kế để giữ chặt con mồi chứ không dùng để tiêm nọc.
Tại sao việc phân loại giống Rắn khuyết lại phức tạp? Sự phức tạp đến từ tính tương đồng cao về hình thái giữa các loài, chẳng hạn như hoa văn, màu sắc và số lượng vảy có thể trùng lặp. Nhiều loài là "loài ẩn hình" (cryptic species), trông giống hệt nhau nhưng lại khác biệt về mặt di truyền. Do đó, nghiên cứu này phải kết hợp phân tích DNA (gen Cyt-b) để phân biệt chính xác.
Phát hiện nào là quan trọng nhất của luận văn này? Phát hiện quan trọng nhất là việc cập nhật danh lục Rắn khuyết Việt Nam lên 15 loài, bao gồm việc phát hiện 2 loài có khả năng mới cho khoa học. Ngoài ra, việc mở rộng bản đồ phân bố cho 11 loài và cung cấp dữ liệu đầu tiên về cá thể cái của loài đặc hữu, hiếm gặp L. paucifasciatus cũng là những đóng góp đột phá.
Nghiên cứu này được tiến hành trên phạm vi nào? Nghiên cứu có phạm vi toàn quốc, phân tích các mẫu vật được thu thập và lưu giữ từ 27 tỉnh, từ Lai Châu ở phía Bắc đến Cà Mau ở cực Nam. Các đợt khảo sát thực địa để thu thập mẫu mới được tập trung tại 3 địa điểm trọng yếu là VQG Pù Mát (Nghệ An), KBTTN Sao La (Thừa Thiên-Huế) và huyện Ngọc Hiển (Cà Mau).
Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn gì cho công tác bảo tồn? Kết quả cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học cấp thiết để xác định các khu vực đa dạng sinh học cao cần được ưu tiên bảo vệ. Ví dụ, việc xác nhận sự hiện diện của loài L. paucifasciatus (VU) tại Hà Tĩnh và Quảng Bình nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ hành lang sinh thái dãy Trường Sơn.

Kết luận (150-200 từ)

Luận văn "Nghiên cứu thành phần loài và quan hệ di truyền của giống Rắn khuyết Lycodon ở Việt Nam" đã đạt được những thành tựu khoa học đáng kể, cung cấp một cái nhìn cập nhật và toàn diện về một nhóm rắn phức tạp. Các đóng góp chính của nghiên cứu bao gồm:

Xác lập danh lục gồm 15 loài Rắn khuyết Lycodon đang phân bố tại Việt Nam.
Ghi nhận mới vùng phân bố cho 11 loài, chiếm hơn 70% tổng số loài được biết đến.
Lần đầu tiên cung cấp dữ liệu hình thái và sinh thái chi tiết cho cá thể cái của loài đặc hữu L. paucifasciatus.
Xây dựng thành công cây quan hệ di truyền đầu tiên cho các loài Lycodon ở Việt Nam dựa trên gen Cyt-b.
Phát hiện 2 quần thể (Lycodon sp1., sp2.) có tiềm năng là loài mới chưa được mô tả.

Nghiên cứu này là một tài liệu nền tảng quan trọng, mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo là sử dụng dữ liệu di truyền sâu hơn để mô tả chính thức 2 loài mới trong vòng 24 tháng tới. Chúng tôi khuyến khích các nhà khoa học, nhà quản lý và các đơn vị bảo tồn tham khảo toàn văn luận văn để khai thác bộ dữ liệu chi tiết, phục vụ cho công tác nghiên cứu và bảo vệ đa dạng sinh học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lược sử nghiên cứu về bò sát ở Việt Nam Theo Nguyễn Văn Sáng và cs. Có hai hướng nghiên cứu chính là nghiên cứu về khu hệ (đa dạng thành phần loài của các khu vực, phát hiện loài mới, đặc điểm phân bố của các loài) và nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của một số loài đặc hữu, quý hiếm hoặc có giá trị kinh tế phục vụ cho công tác bảo tồn và nhân nuôi [8]. Năm 2005, Nguyễn Văn Sáng và cs.

ghi nhận 258 loài bò sát, số lượng loài tăng lên 368 loài vào năm 2009 và lên tới khoảng 430 loài vào năm 2018 [6], [43], [64]. Chỉ tính riêng trong 5 năm trở lại đây có tới hơn 40 loài bò sát mới được công bố hoặc ghi nhận mới tại Việt Nam [64]. Số lượng loài tăng lên nhanh chóng và những phát hiện mới chứng tỏ khu hệ bò sát của Việt Nam khá đa dạng và cần tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng hơn. Về nghiên cứu và định loại phân bộ Rắn ở Châu Á trong đó có nhiều loài phân bố ở Việt Nam có các tài liệu kinh điển như Günther (1864) về rắn của Ấn Độ [29]; Pope (1935) về rắn của Trung Quốc [53]; Bourret (1936) về rắn ở Đông Dương [83]; Smith (1943) về rắn Ấn Độ, Sri Lan-ka, Mi-an-ma và toàn bộ vùng Đông dương [43]; Taylor (1965) về rắn của Thái Lan [62]; Deuve (1970) về rắn của Lào [84]; Das (2010) về các loài bò sát của khu vực Đông Nam Á [21]; Chan-ard và cs.

Ở Việt Nam có tài liệu của Campden-Main (1970) về rắn của khu vực miền Nam, nhưng không bao gồm các loài rắn biển [16]. Trần Kiên & Nguyễn Quốc Thắng (1995) cung cấp thông tin về các loài rắn độc Việt Nam [8]. Nguyen và cs. Như vậy, mặc dù đã có khá nhiều nghiên cứu về rắn ở Việt Nam nhưng nghiên cứu download by : skknchat@gmail.com 5 chuyên sâu về các nhóm loài phức tạp còn rất hạn chế, đặc biệt là một số giống thuộc họ Rắn nước (Colubridae) như Calamaria, Hebius, Lycodon, Oligodon, Opisthotropis.

Trong thời gian gần đây, việc kết hợp phân tích đặc điểm hình thái với kỹ thuật sinh học phân tử đã giúp làm sáng tỏ vị trí phân loại của nhiều nhóm rắn, trong đó có những loài ghi nhận ở Việt Nam. 3 phân họ Pareatinae, Homalopsinae, Lamprophiinae đã được nâng hạng thành họ, họ Natricidae trở thành phân họ của họ Colubridae [55]; phân họ Ahaetuliinae của họ Colubridae được mô tả mới bao 3 giống: Ahaetulla, Chrysopelea, Dendrelaphis, một số loài của giống Cyclophiops chuyển sang giống Ptyas [27]. Bên cạnh đó các loài của giống: Ramphotyphlops chuyển sang giống Indotyphlops; các loài của giống Typholops chuyển sang giống Argyrophis; các loài của giống Amphiesma (ngoại trừ loài A. stolatum), Parahelicops, Pararhabdophis chuyển sang giống Hebius; các loài của giống Rhynchophis chuyển sang giống Gonyosoma; các loài của giống Orthriophis chuyển sang giống Elaphe [18], [64].

Đáng chú ý từ năm 2005 trở lại đây có 1 giống, 14 loài và 1 phân loài mới thuộc họ Rắn nước (Colubridae) được mô tả với mẫu chuẩn thu tại Việt Nam là: Calamaria thanhi Ziegler & Le, 2005; Oligodon deuvei David, Vogel & van Rooijen, 2008; Oligodon moricei David, Vogel & van Rooijen, 2008; Oligodon saintgironsi David, Vogel & Pauwels, 2008; Opisthotropis tamdaoensis Ziegler, David & Vu, 2008; Oligodon saintgironsi David, Vogel & Pauwels, 2008; Calamaria gialaiensis Ziegler, Nguyen & Nguyen, 2009; Calamaria sangi Nguyen, Koch & Ziegler, 2009; Colubroelaps nguyenvansangi Orlov, Kharin, Ananjeva, Nguyen & Nguyen, 2009; Lycodon ruhstrati abditus Vogel, David, Pauwels, Sumontha, Norval, Hendrix, Vu & Ziegler, 2009; Calamaria concolor Orlov, Nguyen, Nguyen, Ananjeva & Ho, 2010; Opisthotropis cucae David, Pham, Nguyen & Ziegler, 2011; Oligodon cattienensis Vassilieva, Geissler, Galoyan, Poyarkov, van Devender & Böhme, 2013; Oligodon nagao David, Nguyen, Nguyen, Jiang, Chen, Teynié & Ziegler, 2012; Oligodon arenarius Vassilieva, 2015; Oligodon condaoensis Nguyen, Nguyen, Le & Murphy 2016; Oligodon culaochamensis Nguyen, Nguyen, Nguyen, Phan, Jiang & Murphy, 2017; Opisthotropis voquyi Ziegler, David, Ziegler, Pham, Nguyen & Le, download by : skknchat@gmail.com 6 2018 và 2 loài lần đầu tiên ghi nhận ở Việt Nam: Sinonatrix yunnanensis Rao & Yang, 1998 và Opisthotropis maculosa Stuart & Chuaynkern, 2007 [64]. Tổng quan các nghiên cứu về giống Lycodon 1. Trên thế giới Giống Rắn khuyết (Lycodon Fitzinger, 1826) thuộc phân họ Rắn nước (Colubrinae), họ Rắn nước (Colubridae), phân bộ Rắn (Serpentes), bộ Có vảy (Squamata), lớp Bò sát (Reptilia), ngành Có dây sống (Chordata), giới Động vật (Animalia). Năm 1826, Boie trong Fitzinger mô tả giống Lycodon dựa trên loài chuẩn Coluber aulicus, một số tác giả khác công bố các giống mới nhưng sau đó được coi là tên đồng danh (Synomym) của giống Lycodon như: Ophites Wagle (1830) dựa trên loài chuẩn là Ophites subcinctus, Sphecodes Duméril & Dibron (1853) dựa trên loài chuẩn Sphecodes albofuscus, Tetragonasoma Gunther (1858) dựa trên loài chuẩn Tetragonosoma effrene và Tytleria Theobald (1868) dựa trên loài chuẩn Tytleria hypsirhinoides [72].

Theo kết quả nghiên cứu về phát sinh chủng loại của Guo và cs. (2013) [30], Siler và cs. (2013), Pyron và cs. (2013) [55], Figueroa và cs.

(2016) [27], Wostl và cs. (2017) [73] các loài thuộc 4 giống: Cercaspis Wagler, 1830; Dinodon Bibron & Duméril, 1854; Dryocalamus Günther, 1858; Lepturophis Boulenger, 1900 có mối quan hệ di truyền gần gũi với các loài thuộc giống Lycodon và đề xuất chuyển các loài của 4 giống trên sang giống Lycodon. Tính đến tháng 5 năm 2018, trên thế giới ghi nhận có 58 loài rắn thuộc giống Lycodon (kể cả các loài thuộc các giống trước đây: Cercaspis, Dinodon, Dryocalamus, Lepturophis) [64]. Trong 30 năm gần đây có 16 loài (chiếm 27% số loài) thuộc giống Lycodon được mô tả là loài mới, trong đó: 6 loài ở Phi-lip-pin: L.

alcalai Ota & Ross, 1994; L. bibonius Ota & Ross, 1994; L. chrysoprateros Ota & Ross, 1994; L. solivagus Ota & Ross, 1994; L.

ferroni Lanza, 1999 và L. fausti Gaulke, 2002; 1 loài ở In-đô-nê- xi-a: L. sidiki Wostl, Hamidy, Kurniawan & Smith, 2017; 3 loài ở Trung Quốc: L. synaptor Vogel & David, 2010; L.

gongshan Vogel & Luo, 2011 và L. liuchengchaoi Zhang, Jiang, Vogel & Rao, 2011; 2 loài ở Ấn Độ: L. zawi Slowinski, Pawar, Win, Thin, Gyl, Oo & Tun, 2011 và L. flavicollis Mukherjee & Bhupathy, 2007; 2 loài ở Cam-pu-chia: L.

cardamomensis Daltry & Wüster, 2002 và L. zoosvictoriae Neang, download by : skknchat@gmail.com 7 Hartmann, Hun, Souter & Furey, 2014; 1 loài ở Thái lan: L. ophiophagus Vogel, David, Pauwels, Sumontha, Norval, Hendrix, Vu & Ziegler, 2009; 1 loài ở Lào: L. davidi Vogel, Nguyen, Kingsada & Ziegler, 2012, Ngoài ra một phân loài mới được mô tả là Lycodon ruhstrati abditus Vogel, David, Pauwels, Sumontha, Norval, Hendrix, Vu & Ziegler, 2009 dựa trên mẫu chuẩn thu tại Quảng Bình, Việt Nam [64].

Ở các nước giáp ranh với Việt Nam, có một số công bố liên quan đến phân loại các loài trong giống Lycodon như: Ở Lào: Vogel và cs. (2012) mô tả mới loài Lycodon davidi trên mẫu chuẩn tại tỉnh Viên Chăn, đồng thời xây dựng bảng so sánh giữa các loài thuộc nhóm L. ruhstrati và ghi nhận có 5 loài phân bố tại Lào: L. Luu và cs.

(2013) ghi nhận mới cho khu hệ rắn của Lào 2 loài: L. ruhstrati abditus trên mẫu thu tại tỉnh Khăm Muộn [38]. Ở Cam-pu-chia: Daltry và cs. Neang và cs.

Ở Thái Lan: Taylor (1965) mô tả và xây dựng khóa định loại cho 5 loài nhưng tại thời điểm đó vẫn thuộc 2 giống trong đó 4 loài thuộc giống Lycodon (L. fasciatus) và 1 loài thuộc giống Dinodon (L. Nutphand (1986) mô tả mới loài Lycodon suratensis và theo kết quả so sánh hình thái của Pauwels và cs. suratensis là một tên đồng danh của loài L.

Pauwels và cs. Vogel và cs. Ở Trung Quốc: Pope (1928) mô tả 2 loài mới là Lycodon flavozonatus và L. futsingensis trên mẫu chuẩn đều thu tại tỉnh Phúc Kiến [52].

Pope (1935) mô tả và xây dựng khóa định loại cho 6 loài nhưng vẫn thuộc 2 giống trong đó 4 loài thuộc giống download by : skknchat@gmail. ruhsirati), 2 loài thuộc giống Dinodon (L. Lu và cs. Vogel & Luo (2011) mô tả mới loài Lycodon gongshan trên mẫu chuẩn thu tại tỉnh Vân Nam và chỉ định mẫu chuẩn mới của loài L.

fasciatus [70]; Zhang và cs. Lei và cs. (2014) dựa trên kết quả phân tích phân tử và đặc điểm hình thái đã chuyển L. multizonatum trước đây ghi nhận thuộc giống Oligodon sang giống Lycodon [36].

Guo và cs. (2015) công bố trình tự gen của loài Lycodon gongshan hỗ trợ cho việc công nhận loài này là riêng biệt, bởi vì loài này có đặc điểm hình thái gần gũi với loài L. Zhang và cs. (2015) ghi nhận vùng phân bố mới của loài L.

liuchengchaoi tại tỉnh An Huy [75]. Peng và cs. (2017) ghi nhận vùng phân bố mới của loài L. liuchengchaoi tại tỉnh Chiết Giang [90].

Các nghiên cứu về quan hệ di truyền giữa các loài Lycodon còn rất hạn chế. Guo và cs. (2013) đánh giá mối quan hệ di truyền của 7 loài Lycodon và 3 loài Dinodon thông qua việc giải trình tự của 2 gen ty thể (Cyt-b, ND4) và 2 gen nhân (C- mos, RAG 1) [30]; bên cạnh đó Siler và cs. (2013) đánh giá mối quan hệ di truyền của 17 loài thuộc giống Lycodon trong đó có 2 loài chưa xác định được tên khoa học và 2 loài Dinodon thông qua việc giải trình tự gen ti thể (Cyt-b) [57]; cả hai nghiên cứu này cùng đề xuất chuyển các loài từ giống Dinodon sang giống Lycodon và coi Dinodon là tên đồng vật khách quan của Lycodon.

Pyron và cs. Grismer và cs. Guo và cs. (2015) cung cấp dẫn liệu công nhận loài Lycodon gongshan hợp lệ dựa trên phân tích quan hệ di truyền download by : skknchat@gmail.com 9 giữa 24 loài Lycodon thông qua việc giải trình tự 2 gen ty thể (Cyt-b, ND4) và 2 gen nhân (C-mos, RAG 1) [31].

Figueroa và cs. (2016) [27], Wostld và cs. (2017) [73] nghiên cứu mối quan hệ di truyền của 2 giống: Dryocalamus Günther, 1858 và Lepturophis Boulenger, 1900 với giống Lycodon nhận thấy rằng chúng có mối quan hệ di truyền rất gần gũi, đề xuất chuyển tất cả các loài của 2 giống: Dryocalamus và Lepturophis là thành viên của giống Lycodon. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, giống Lycodon được ghi nhận đầu tiên bởi Angel & Bourret (1933) [81], Bourret (1935) [82], Smith (1943) [58], Orlov & Ryabov (2004) [47].

Rendahl trong Smith (1943) mô tả loài Lycodon paucifasciatus dựa trên mẫu chuẩn thu tại huyện Thừa Lưu, tỉnh Thừa Thiên-Huế [58, 67]. Orlov & Ryabov (2004) công nhận loài Lycodon meridionalis là một loài riêng, không phải là tên đồng danh của loài L. Nguyễn Văn Sáng và cs. (2005) đã ghi nhận có 9 loài Lycodon trong đó 6 loài thuộc phân giống Lycodon (L.

subcinctus); 3 loài thuộc phân giống Dinodon (L. septentrionalis) và 1 loài thuộc phân giống Dryocalamus (L. Trong cuốn sách Động vật chí Việt Nam về phân bộ Rắn, Nguyễn Văn Sáng (2007) mô tả và xây dựng khóa định loại cho 8 loài Lycodon trong đó 5 loài thuộc phân giống Lycodon (L. subcinctus); 3 loài thuộc phân giống Dinodon (L.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ