Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA QUYỀN TÌNH DỤC 1. Khái niệm quyền tình dục Khái niệm quyền tình dục bắt đầu được đề cập từ Hội thảo quốc tế về quyền con người tại Viên (Áo) năm 1993. Trong Tuyên bố Viên và Chương trình hành động của Hội thảo, thuật ngữ quyền tình dục chưa được nêu lên trực tiếp nhưng vấn đề đã được đề cập tới trong nội dung yêu cầu chấm dứt bạo lực về giới, bạo lực tình dục và những nỗ lực thúc đẩy các hoạt động nhằm bảo vệ và phát triển quyền của phụ nữ. Đến Hội thảo quốc tế về dân số và sự phát triển của Liên Hợp quốc, tổ chức vào năm 1994 tại Cairo (Ai Cập), thuật ngữ quyền tình dục mới chính thức được nêu lên cùng với quyền về sức khỏe sinh sản, tuy nhiên mới chỉ được đưa ra trong mục tiêu hướng tới việc ghi nhận nói chung sự đảm bảo về quyền sinh sản (reproductive rights) và sức khỏe tình dục (sexual health) toàn cầu trong các văn kiện và tuyên bố chính thức của Hội thảo.
Nói cách khác, khái niệm quyền tình dục, ở giai đoạn này chỉ mới được nhìn nhận từ góc độ quyền sinh sản nói chung. Nhưng so với trước, khi mà tại các chương trình của Liên Hợp Quốc (LHQ) tình dục chỉ được coi là một cái gì đó được giới hạn và quy định liên quan đến sức khỏe cộng đồng, những mệnh lệnh hay vấn đề đạo đức, thì giờ đây lần đầu tiên nó được ghi nhận rõ ràng như một mặt cơ bản và tích cực của sự phát triển con người. Đến giữa những năm 1990, thuật ngữ “quyền tình dục” mới bắt đầu được xuất hiện chính thức thông qua các tài liệu được sử dụng từ các phong trào trên thế giới về bảo vệ quyền của nhóm LGBT (lesbian, gay, bisexual, transgender) và bảo vệ quyền của phụ nữ. Thuật ngữ “quyền tình dục” cũng bắt đầu được sử dụng rộng rãi khi được nêu lên trong những bài viết của các học giả về vấn đề quyền sinh sản và quyền tình dục.
Formatted: Position: Horizontal: Center, Relative to: Margin, Vertical: 0", Relative to: Paragraph, Wrap Around 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy đã được chính thức nêu lên và ghi nhận nhưng một định nghĩa mang tính chính thức về thuật ngữ này hiện nay vẫn chưa thống nhất. Các học giả đã thống kê được rằng cho tới nay đã có tới 2002 định nghĩa về “quyền tình dục” được WHO nêu lên trong nhiều văn bản hoặc phát ngôn của tổ chức. Năm 2004, “quyền tình dục” được Báo cáo viên đặc biệt của Ủy ban Nhân quyền Liên Hiệp Quốc chính thức ghi nhận thuộc về quyền con người cần được bảo vệ khi đề cập đến yêu cầu đảm bảo các điều kiện cao nhất về sức khỏe thể chất và tinh thần. Theo đó, quyền tình dục được hiểu là quyền của tất cả mọi người được thể hiện xu hướng tình dục riêng, trong mối quan hệ tôn trọng quyền của những người khác, không bị đe dọa, mất tự do hoặc chịu sự can thiệp của xã hội.
Kể từ đó tới nay, thuật ngữ này vẫn tiếp tục được định nghĩa theo nhiều nội dung khác nhau từ các tổ chức và các tuyên bố chung khác nhau và chưa đi đến một định nghĩa thống nhất mang tính toàn cầu. Chẳng hạn như: Theo SRI (Sexual Rights Initiative – tạm dịch là “Sáng kiến về quyền tình dục” – là một liên minh các tổ chức trên thế giới với mục đích là bảo vệ và thúc đẩy quyền con người liên quan đến vấn đề giới và tình dục tại Hội đồng Nhân quyền của Liên Hợp quốc từ năm 2006) thì quyền con người là tự do và sự cho phép của mỗi người được sống trong nhân phẩm của mình. Điều này cần có một môi trường mà trong đó tất cả mọi người có thể hoàn toàn kiểm soát và quyết định mọi vấn đề liên quan đến tình dục của mình; không bị bạo lực, lạm dụng hay đe dọa trong đời sống tình dục của mình; không bị phân biệt đối xử dựa trên sự thực hành tình dục của mình. Những điều kiện như vậy được coi là quyền con người liên quan đến tình dục, hay đơn giản còn gọi là quyền tình dục, và chính phủ của mỗi quốc gia có nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy những quyền con người cơ bản như thế.
Quyền con người liên quan đến tình dục nhấn mạnh rất nhiều vấn đề và thường liên quan đến nhiều quyền khác Formatted: Position: Horizontal: Center, Relative to: Margin, Vertical: 0", Relative to: Paragraph, Wrap Around 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cũng theo SRI, quyền tình dục có thể bao gồm nhưng không giới hạn các vấn đề như: Giáo dục tình dục; quyền sinh sản; tỉ lệ bệnh tật và tỉ lệ tử vong liên quan đến mẹ; mại dâm; xác định và sự biểu hiện giới; HIV/AIDS; bạo lực đối với phụ nữ; tội phạm hóa hay các hạn chế khác đối với nạo phá thai an toàn; xu hướng tình dục; quyền tình dục của thanh thiếu niên. Bên cạnh đó, còn có một định nghĩa không chính thức trong dự thảo biên bản họp tháng 10/2002 của WHO (World Health Organization – Tổ chức Y tế thế giới): Quyền tình dục là những quyền con người được thừa nhận trong pháp luật của các quốc gia, các văn kiện nhân quyền quốc tế và các tuyên bố đồng thuận khác. Nó bao gồm quyền của tất cả mọi người, một cách tự do không bị cưỡng bức, phân biệt đối xử và bạo lực, được: (1) hưởng các tiêu chuẩn cao nhất về sức khỏe tình dục, bao gồm việc tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản và tình dục; (2) tìm kiếm, tiếp nhận và phổ biến thông tin liên quan đến tình dục; (3) hưởng giáo dục tình dục; (4) tôn trọng sự toàn vẹn về thân thể; (5) lựa chọn bạn tình; (6) quyết định có tham gia hoạt động tình dục hay không; (7) có các quan hệ đồng thuận về tình dục; (8) kết hôn dựa trên sự đồng thuận; (9) quyết định có con hay không và vào khi nào; (10) tìm cầu một đời sống tình dục thích thú, an toàn và thỏa mãn.
Mọi người khi hưởng thụ các quyền này đồng thời có nghĩa vụ tôn trọng các quyền của người khác [37]. Ở Việt Nam, vấn đề quyền tình dục cũng đã bắt đầu được biết đến và được quan tâm, thảo luận rộng rãi khoảng một thập kỉ trở lại đây. Từ một số Formatted: Position: Horizontal: Center, Relative to: Margin, Vertical: 0", Relative to: Paragraph, Wrap Around 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khái niệm được đưa ra trên đây, cũng có một định nghĩa về quyền tình dục được đưa bởi một số nhà nghiên cứu nhân quyền Việt Nam: Quyền tình dục là khả năng của mọi cá nhân, theo một cách thức tự do và có trách nhiệm, được biểu lộ xu hướng, thực hành và hưởng thụ đời sống tình dục một mình hoặc với người khác mà không phải chịu bất kì sự cản trở, trừng phạt, lạm dụng, bóc lột hay phân biệt đối xử nào, miễn là không làm ảnh hưởng đến quyền, tự do và lợi ích chính đáng của người khác và của cộng đồng [4]. Dù là chưa có một định nghĩa chính thức thống nhất toàn cầu, tuy nhiên, những khái niệm về quyền tình dục được đưa ra trên đây đều có những đặc điểm chung nhất định như đều đề cập đến sự tự do tình dục không bị phân biệt đối xử, bạo lực; không làm ảnh hưởng đến quyền, tự do và lợi ích của người khác và đều có chung mục đích là hướng đến việc bảo vệ tốt nhất con người.
Đặc điểm của quyền tình dục Như đã trình bày ở trên, dù chưa có được một định nghĩa chính thức và được thừa nhận rộng rãi nhưng có thể khẳng định rằng quyền tình dục cũng là quyền con người, vì thế, quyền tình dục cũng sẽ mang những tính chất cơ bản của quyền con người. Đó là: tính phổ biến, tính không thể bị tước bỏ và tính liên hệ, phụ thuộc lẫn nhau. - Tính phổ biến: Tính phổ biến thể hiện ở chỗ quyền tình dục – với tư cách là một quyền con người được áp dụng chung cho tất cả mọi người, không phân biệt màu da, dân tộc, giới tính, tôn giáo, độ tuổi, thành phần xuất thân. Con người, dù ở trong những chế độ xã hội riêng biệt, thuộc những truyền thống văn hóa khác nhau vẫn được công nhận là con người và được hưởng những quyền và sự tự do cơ bản.
- Tính không thể bị tước bỏ: Trong quan niệm chung của cộng đồng quốc tế, quyền tình dục không Formatted: Position: Horizontal: Center, Relative to: Margin, Vertical: 0", Relative to: Paragraph, Wrap Around 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể tùy tiện bị tước bỏ hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bất cứ chủ thể nào, kể cả các cơ quan và quan chức nhà nước. Tuy nhiên, trong một số trường hợp nhất định được pháp luật quy định trước, chỉ có những chủ thể đặc biệt mới có thể hạn chế quyền này. - Tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau giữa các quyền: Tất cả các quyền con người đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, việc thực hiện tốt quyền này sẽ là tiền đề để thực hiện quyền kia. Ngược lại, khi có một quyền bị xâm phạm thì sẽ ảnh hưởng đến các quyền khác.
Ngoài những tính chất chung của quyền con người thì quyền tình dục cũng có những đặc trưng nhất định, khác biệt so với những quyền con người khác. Thứ nhất, dù cũng là quyền con người và về nguyên tắc là áp dụng cho tất cả mọi người (tính phổ quát của quyền con người), nhưng trên thực tế, quyền tình dục thường được gắn với một số nhóm xã hội nhất định, bao gồm những nhóm có xu hướng, lựa chọn tình dục khác biệt với số đông (những người có quan hệ tình dục đồng tính (gay, lesbian), song tính (bisexual) và người chuyển giới (transgender), mà được gọi chung là nhóm LGBT) và những nhóm bị thiệt thòi, lạm dụng hoặc bị phân biệt đối xử trong việc biểu lộ và hưởng thụ tình dục, cụ thể như những người khuyết tật, phụ nữ, người sống chung với HIV, người chưa thành niên và trong một chừng mực nhất định là cả người lao động tình dục (hành nghề mại dâm). Thứ hai, quyền tình dục dù có những điểm tương đồng nhưng không hoàn toàn đồng nhất với các quyền sinh sản (reproductive rights) quyền về hôn nhân/gia đình (marriage/family rights). So sánh với quyền sinh sản: Về khái niệm, quyền sinh sản bao gồm những quyền nhất định của con người đã được thừa nhận trong luật pháp đa số quốc gia, trong các tài liệu quốc tế về quyền con người và các thoả ước khác.