ĐẶT VẤN ĐỀ Tỉnh Quảng Trị có tổng diện tích tự nhiên là 474.415 ha, trong đó có gần 70 % diện tích tự nhiên đất quy hoạch cho lâm nghiệp. Vì vậy, ngành lâm nghiệp có vị trí rất quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội chung của toàn Tỉnh. Sau ngày giải phóng Miền Nam, thống nhất đất nước, trên địa bàn tỉnh Quảng Trị đã thành lập 4 LTQD với nhiệm vụ chủ yếu là nhanh chóng phủ xanh đất trống đồi núi trọc bị chiến tranh tàn phá, khai hoang mở rộng diện tích canh tác, phát triển sản xuất nông-lâm nghiệp; làm nòng cốt trong việc xây dựng một số vùng kinh tế mới, khôi phục, ổn định đời sống nhân dân sau chiến tranh; kết hợp phát triển kinh tế với bảo đảm an ninh, quốc phòng. Trong quá trình xây dựng và phát triển, nhất là từ khi thực hiện đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước, các LTQD trên địa bàn Tỉnh nói riêng và trên toàn quốc nói chung đã có những chuyển đổi quan trọng cả về tổ chức quản lý và nội dung, phương thức hoạt động, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh, cải thiện đời sống người lao động.
Các LTQD đã đóng góp nhất định vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội, quan tâm đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, giải quyết việc làm, cải thiện đời sống cho đồng bào các dân tộc, góp phần ổn định chính trị, bảo đảm trật tự an toàn xã hội. Tuy nhiên, khi chuyển sang nền kinh tế thị trường các LTQD bộc lộ nhiều nhược điểm như vấn đề sử dụng đất đai, quản lý đất đai, tài nguyên rừng chưa đạt hiệu quả cao; tình trạng lấn chiếm, tranh chấp đất đai giữa hộ dân với lâm trường còn xảy ra ở nhiều nơi; việc ứng dụng khoa học và công nghệ vào sản xuất chậm được đổi mới, chủ yếu vẫn sử dụng giống cây cũ, giống đã thoái hoá; kỹ thuật canh tác, trang thiết bị phục vụ sản xuất còn lạc hậu; sản phẩm của các lâm trường chưa đa dạng, chất lượng còn thấp. Sản xuất, kinh doanh đạt hiệu quả không cao, số lâm trường làm ăn có lãi chưa nhiều, mức nộp ngân sách hàng năm còn thấp. Đời sống cán bộ, công nhân LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 viên tuy đã được cải thiện, song so với yêu cầu còn chưa cao.
Bộ máy quản lý của các lâm trường tuy có giảm nhiều so với trước, nhưng vẫn còn cồng kềnh, hiệu quả điều hành chưa đáp ứng với yêu cầu mới. Để giải quyết những thực trạng trên, ngày 16/6/2003 Bộ Chính trị đã có Nghị quyết số 28–NQ/TW và ngày 03/12/2004 Chính phủ có Nghị định số 200/2004/NĐ-CP về sắp xếp, đổi mới và phát triển lâm trường quốc doanh theo phương hướng là phải phân biệt rõ nhiệm vụ sản xuất kinh doanh và nhiệm vụ công ích. Vì vậy, các lâm trường quốc doanh phải sắp xếp, đổi mới theo các hình thức là chuyển thành công ty TNHH 1 thành viên để thực hiện nhiệm vụ chính là SXKD hoặc chuyển thành các Ban QL rừng phòng hộ, đặc dụng để thực hiện nhiệm vụ công ích hoặc bị giải thể. Trước yêu cầu trên, việc nghiên cứu đổi mới và phát triển các lâm trường trên địa bàn tỉnh Quảng Trị là rất cần thiết, nhằm góp phần vào sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng theo xu hướng phát triển bền vững, đáp ứng với yêu cầu thực tiễn trong sản xuất kinh doanh, tác giả thực hiện đề tài "Nghiên cứu quy hoạch, đổi mới và phát triển lâm trƣờng Bến Hải tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2007 - 2015".
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nhận thức chung về quy hoạch lâm nghiệp Quy hoạch nói chung và quy hoạch lâm nghiệp nói riêng là một hoạt động định hướng nhằm sắp xếp, bố trí sử dụng đất một cách hợp lý vào thời điểm hiện tại và phù hợp với mục tiêu trong tương lai. Vấn đề quy hoạch sử dụng đất có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với nền kinh tế xã hội. Nếu quy hoạch sử dụng đất hợp lý thì nền kinh tế xã hội sẽ phát triển bền vững, trong điều kiện ngược lại thì sự phát triển của nền kinh tế xã hội sẽ gặp những cản trở, khó khăn.
Ngày nay, trong điều kiện nhu cầu của xã hội về đất đai canh tác, đất xây dựng cơ sở hạ tầng, nguyên liệu gỗ, củi, vv … ngày càng cao, tạo áp lực ngày càng lớn vào tài nguyên rừng và đất rừng thì vấn đề quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp một cách bền vững càng trở nên quan trọng và cấp thiết và đã trở thành một nguyên tắc hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia nói riêng và trên toàn cầu nói chung. Quy hoạch đất lâm nghiệp trên thế giới Từ lâu, vấn đề quy hoạch lâm nghiệp đã được các nước trên thế giới quan tâm. Từ thế kỷ thứ XIX, khi nền kinh tế tư bản chủ nghĩa bắt đầu phát triển với tốc độ nhanh thì vấn đề quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp đã được đề cập đến và được thực hiện một cách triệt để, nghiêm túc, nhằm thoả mãn nhu cầu của thực tế khách quan của xã hội loài người. Thời kỳ này đã có những công trình nghiên cứu về quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp, phần lớn các công trình nghiên cứu này đều xuất phát tại Mỹ.
Năm 1929, Bang Wiscosin đã ra đạo luật sử dụng đất đai trong đó có quy định nguyên tắc sử dụng đất lâm nghiệp, tiếp theo là xây dựng kế hoạch sử dụng đất đầu tiên cho vùng Oneide của Wiscosin, kế hoạch này đã xác định các diện tích cho sử dụng lâm nghiệp, nông nghiệp và nghỉ ngơi giải trí. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.V đã cho ra đời chuyên khảo đầu tiên về phân loại đất đai với tên là “phân loại đất đai cho quy hoạch sử dụng đất”. Đây cũng là tài liệu đầu tiên đề cập đến đánh giá khả năng của đất đai cho quy hoạch sử dụng đất. Năm 1966, Hội đất học và Hội nông dân học Mỹ cho ra đời chuyên khảo về hướng dẫn điều tra đất, đánh giá khả năng của đất và ứng dụng quy hoạch sử dụng đất [17].
Năm 1967, Hội đồng nông nghiệp Châu Âu đã phối hợp với FAO tổ chức nhiều hội nghị về phát triển nông thôn và quy hoạch sử dụng đất. Các hội nghị này khẳng định rằng quy hoạch vùng nông thôn trong đó quy hoạch các ngành sản xuất như nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi, chế biến nhỏ. cũng như quy hoạch cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông phải dựa trên cơ sở quy hoạch đất đai [17]. Năm 1972 tác giả Haber (Đức) đã cho xuất bản tài liệu “Khái niệm về sử dụng đất khác nhau", đây được coi là lý thuyết sinh thái về quy hoạch sử dụng đất dựa trên quan điểm về mối quan hệ hợp lý giữa tính đa dạng của hệ sinh thái cũng như sự ổn định của chúng với năng suất và khả năng điều chỉnh.
Vấn đề lập kế hoạch sử dụng và quản lý tài nguyên đất cũng được các nhà khoa học và các quốc gia đặc biệt quan tâm. Khởi đầu, công tác lập kế hoạch đựợc xây dựng bằng cách tiếp cận một chiều từ trên xuống. Tuy nhiên phương pháp này sớm bộc lộ những nhược điểm của nó, đó là thiếu vắng sự đóng góp của cộng đồng dân cư sở tại dẫn đến hiệu quả thực tế không cao. Về sau, những nghiên cứu về quy hoạch và quản lý rừng cộng đồng ở Nepal đã chứng tỏ ưu thế của cách tiếp cận mới, đó là cách tiếp cận lấy người dân làm trung tâm trong công tác xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển của cộng đồng.
Dựa trên những kết quả thực tiễn ở Ấn Độ. Cuối những năm 70 đến đầu những năm 80 của thế kỷ trước, ở nhiều quốc gia trên thế giới các phương pháp điều tra, đánh giá truyền thống dần được thay thế bằng các phương pháp điều tra đánh giá có sự tham gia của người dân (PRA) và đánh giá nhanh nông LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phương pháp này nhanh chóng thể hiện được ưu thế và hiệu quả nổi trội của nó trong việc điều tra, đánh giá, lập kế hoạch, quy hoạch sử dụng đất nói chung và đất lâm nghiệp nói riêng. Năm 1985, tại Hội nghị RRA ở Đại học KhonKean (Thái Lan) từ “Sự tham gia/người tham gia” được sử dụng với sự tiếp tục của RRA.
Năm 1994 đã có 2 cuộc hội thảo quốc tế về PRA tại Ấn Độ, đến nay có hơn 30 nước đã và đang áp dụng PRA vào phát triển các lĩnh vực: - Quản lý tài nguyên thiên nhiên. - Các chương trình xã hội và xoá đói giảm nghèo. - Y tế và an toàn lương thực. Tại chương trình Hội thảo quốc tế tại Việt Nam (1998) cũng đã đề cập một cách chi tiết khái niệm về sự tham gia và đề xuất các chiến lược QHSDĐ và giao đất.
Ngày nay, PRA và RRA đã dần dần được hoàn thiện và thể hiện được vai trò không thể thiếu của nó trong mọi hoạt động lập kế hoạch, quy hoạch sử dụng đất. Quy hoạch đất lâm nghiệp ở Việt nam 1. Một số kết quả về QHSDĐ lâm nghiệp Trước đây, khi điều kiện khoa học kỹ thuật chưa phát triển, ông cha ta cũng đã đúc rút được nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng đất, chọn loài cây trồng, luân canh gối vụ, thể hiện qua các câu nói truyền miệng như “đất nào cây ấy”, “khoai đất lạ, mạ đất quen”,vv… - Trong thời kỳ pháp thuộc: Công tác quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp đã được quan tâm. Thời kỳ này cũng đã có các công trình nghiên cứu về quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp nhưng chủ yếu là các công trình của người Pháp, với mục đích là phục vụ cho việc khai thác thuộc địa.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Giai đoạn 1955 đến 1975: Cả hai miền Nam - Bắc đều đã chú ý vào phân loại đất đai. Đặc biệt, ở miền Bắc công tác điều tra phân loại đất đã được tổng hợp một cách có hệ thống. - Giai đoạn từ năm 1975-1990: Trong giai đoạn này, các số liệu nghiên cứu về phân loại đất giữa miền Bắc và miền Nam mới được thống nhất. - Giai đoạn từ năm 1990 đến nay: Công tác quy hoạch sử dụng đất, đặc biệt là quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp đã thực sự được coi trọng nhằm bảo vệ tài nguyên rừng hiện có, phát triển vốn rừng và đưa nghề rừng trở thành một ngành kinh tế quan trọng trong cơ cấu phát triển kinh tế đất nước.