Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã đôn phong huyện bạch thông tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Đôn Phong, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Nguyễn Việt Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Cơ Sở Khoa Học Và Thực Tiễn Cho Quy Hoạch Bảo Vệ Và Phát Triển Rừng Tại Xã Đôn Phong, Huyện Bạch Thông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Quy Hoạch Rừng Đôn Phong Tại Sao Quan Trọng

Nghiên cứu về quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Đôn Phong, huyện Bạch Thông là vô cùng quan trọng trong bối cảnh suy thoái tài nguyên rừng toàn cầu. Hội nghị thượng đỉnh Rio năm 1992 đã nhấn mạnh sự cần thiết của quản lý rừng bền vững (QLRBV), đòi hỏi sự cân bằng giữa yếu tố môi trường, kinh tế và xã hội. Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng là một hệ thống các biện pháp kỹ thuật, kinh tế, xã hội mang tính khoa học và pháp lý, hướng đến sử dụng rừng và đất rừng hiệu quả. Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 và Nghị định 23/2006/NĐ-CP yêu cầu các cấp tỉnh, huyện, xã phải xây dựng quy hoạch và kế hoạch bảo vệ phát triển rừng. Nghiên cứu này nhằm đưa ra phương pháp phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của xã Đôn Phong, góp phần vào sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của quy hoạch lâm nghiệp cấp xã Đôn Phong

Xã là cấp hành chính cơ sở, có vai trò quan trọng trong quản lý đất đai và sản xuất lâm nghiệp. Việc quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã giúp đảm bảo sử dụng đất hiệu quả, phù hợp với điều kiện địa phương. Tuy nhiên, quy hoạch cấp xã hiện còn nhiều hạn chế về quan điểm, phương pháp và cơ sở lập kế hoạch. Cần có sự thống nhất giữa quy hoạch và quản lý thực hiện kế hoạch, phát huy vai trò của người dân trong quá trình quy hoạch. Xã Đôn Phong chưa tiến hành quy hoạch lập kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã, trong khi địa phương vừa mới tiến hành rà soát 3 loại rừng. Việc quy hoạch là căn cứ để thực hiện các hoạt động bảo vệ, phát triển rừng và kinh doanh sản xuất lâm nghiệp.

1.2. Mục tiêu của nghiên cứu quy hoạch bảo vệ rừng Đôn Phong

Nghiên cứu này tập trung vào việc xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn cho quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Đôn Phong, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn. Mục tiêu là góp phần vào sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng theo quan điểm bền vững, đáp ứng yêu cầu thực tiễn sản xuất kinh doanh tại địa phương. Nghiên cứu sẽ đánh giá hiện trạng rừng, xác định các vấn đề và thách thức, đề xuất các giải pháp quy hoạch phù hợp, và xây dựng kế hoạch thực hiện. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng của xã Đôn Phong.

II. Thách Thức Trong Bảo Vệ Rừng Đôn Phong Phân Tích Thực Trạng

Thực tế cho thấy, việc quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng của xã thường được xây dựng trên cơ sở quy hoạch sử dụng đất của xã nói chung, công tác quy hoạch cấp xã vẫn còn nhiều hạn chế về mặt quan điểm, phương pháp tiến hành và các cơ sở lập kế hoạch sử dụng đất. Hệ thống chính sách phức tạp, không thống nhất và khó áp dụng vào điều kiện cụ thể của từng địa phương. Sự phân định ranh giới trên thực địa, tiêu chuẩn phân chia các loại đất, các loại rừng chưa cụ thể gây khó khăn cho công tác quy hoạch bảo vệ phát triển rừng cũng như phân bổ sử dụng đất rừng giữa các ngành sản xuất. Quy hoạch sử dụng đất cấp xã nói chung và quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng nói riêng chưa có sự thống nhất về mặt quan điểm.

2.1. Hạn chế trong quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp xã Đôn Phong

Nhiều nơi còn tách biệt giữa công tác quy hoạch và quản lý thực hiện kế hoạch, phân biệt giữa những người quy hoạch và người sản xuất, không cho rằng người sản xuất phải là người tiến hành quy hoạch, vì vậy không phát huy được vai trò và khả năng tham gia của người dân và cộng đồng của họ trong quá trình Quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã. Những cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc lập kế hoạch phát triển rừng chưa được phân tích đánh giá một cách đầy đủ. Việc lập kế hoạch, trình tự nội dung của quy hoạch bảo vệ phát triển rừng dựa trên tiêu chí kinh tế, ít quan tâm đến vấn đề xã hội, môi trường, các biện pháp kỹ thuật và các quy định mang tính pháp lý.

2.2. Thiếu cơ sở khoa học và thực tiễn trong quy hoạch rừng Đôn Phong

Chính vì đã không có sự thống nhất về mặt quan điểm nên quy hoạch chưa mang tính bền vững vì xem nhẹ mối quan hệ tổng hòa giữa các yếu tố. Qua quá trình phân tích trình tự và nội dung quy hoạch cho thấy việc lựa chọn phương pháp quy hoạch chỉ chủ yếu dựa vào hiện trạng sử dụng đất mà chưa quan tâm nhiều đến các phương pháp đánh giá tiềm năng đất đai, các cơ sở về chính sách. Từ đó thể hiện rõ việc quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã còn thiếu cơ sở khoa học và thực tiễn. Hiện nay trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cần có những phương pháp biện pháp phù hợp hơn để xã có thể tự tiến hành quy hoạch.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Quy Hoạch Rừng Bền Vững Tại Đôn Phong

Để xây dựng quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng hiệu quả tại xã Đôn Phong, cần áp dụng phương pháp nghiên cứu toàn diện, kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn. Cần phân tích hiện trạng tài nguyên rừng, đánh giá tiềm năng đất đai, xác định các vấn đề và thách thức, và đề xuất các giải pháp quy hoạch phù hợp. Phương pháp nghiên cứu cần dựa trên các nguyên tắc quản lý rừng bền vững, đảm bảo sự cân bằng giữa yếu tố môi trường, kinh tế và xã hội. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình nghiên cứu và quy hoạch, để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của quy hoạch.

3.1. Đánh giá hiện trạng tài nguyên rừng xã Đôn Phong

Đánh giá hiện trạng tài nguyên rừng là bước quan trọng để xây dựng quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng hiệu quả. Cần thu thập và phân tích dữ liệu về diện tích, trữ lượng, chất lượng rừng, các loại cây trồng, động vật hoang dã, và các yếu tố môi trường liên quan. Cần sử dụng các phương pháp điều tra, khảo sát, và phân tích dữ liệu hiện có để đánh giá hiện trạng tài nguyên rừng một cách chính xác và toàn diện. Kết quả đánh giá sẽ cung cấp cơ sở cho việc xác định các vấn đề và thách thức, và đề xuất các giải pháp quy hoạch phù hợp.

3.2. Phân tích tiềm năng đất đai cho phát triển lâm nghiệp Đôn Phong

Phân tích tiềm năng đất đai là bước quan trọng để xác định khả năng sử dụng đất cho mục đích lâm nghiệp. Cần đánh giá các yếu tố như độ dốc, độ phì nhiêu, khả năng thoát nước, và các yếu tố khác ảnh hưởng đến sự phát triển của rừng. Cần sử dụng các phương pháp phân tích bản đồ, khảo sát thực địa, và phân tích dữ liệu đất đai để đánh giá tiềm năng đất đai một cách chính xác và toàn diện. Kết quả phân tích sẽ cung cấp cơ sở cho việc quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp một cách hiệu quả và bền vững.

3.3. Tham vấn cộng đồng trong quy hoạch rừng Đôn Phong

Sự tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng. Cần tổ chức các cuộc họp, hội thảo, và các hoạt động tham vấn khác để thu thập ý kiến của người dân về các vấn đề liên quan đến rừng. Cần lắng nghe và xem xét ý kiến của người dân trong quá trình xây dựng quy hoạch, để đảm bảo quy hoạch phù hợp với nhu cầu và nguyện vọng của cộng đồng. Sự tham gia của cộng đồng sẽ giúp tăng cường tính chủ động và trách nhiệm của người dân trong việc bảo vệ và phát triển rừng.

IV. Giải Pháp Quy Hoạch Bảo Vệ và Phát Triển Rừng Xã Đôn Phong

Dựa trên kết quả nghiên cứu và phân tích, cần đề xuất các giải pháp quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng phù hợp với điều kiện cụ thể của xã Đôn Phong. Các giải pháp cần tập trung vào việc bảo vệ rừng tự nhiên, phục hồi rừng bị suy thoái, phát triển rừng trồng, và quản lý rừng bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các tổ chức liên quan, và cộng đồng địa phương trong việc thực hiện các giải pháp quy hoạch.

4.1. Bảo tồn đa dạng sinh học rừng tự nhiên Đôn Phong

Bảo tồn đa dạng sinh học là mục tiêu quan trọng trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng. Cần xác định các khu vực rừng có giá trị đa dạng sinh học cao và áp dụng các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt. Cần kiểm soát chặt chẽ các hoạt động khai thác, săn bắn, và các hoạt động khác có thể gây ảnh hưởng đến đa dạng sinh học. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học.

4.2. Phục hồi rừng bị suy thoái tại xã Đôn Phong

Phục hồi rừng bị suy thoái là giải pháp quan trọng để tăng cường khả năng phòng hộ và cung cấp lâm sản của rừng. Cần xác định các khu vực rừng bị suy thoái và áp dụng các biện pháp phục hồi phù hợp, như trồng bổ sung, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên, và cải tạo đất. Cần lựa chọn các loài cây trồng phù hợp với điều kiện địa phương và có giá trị kinh tế cao. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình phục hồi rừng.

4.3. Phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững ở Đôn Phong

Phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững là giải pháp quan trọng để nâng cao đời sống của người dân và tạo động lực cho việc bảo vệ rừng. Cần khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động sản xuất lâm nghiệp, như trồng rừng, khai thác lâm sản, và chế biến lâm sản. Cần hỗ trợ người dân về kỹ thuật, vốn, và thị trường tiêu thụ sản phẩm. Cần đảm bảo rằng các hoạt động sản xuất lâm nghiệp không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường.

V. Ứng Dụng Quy Hoạch Rừng Đôn Phong Kết Quả và Bài Học Kinh Nghiệm

Việc ứng dụng quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Đôn Phong sẽ mang lại nhiều kết quả tích cực, như tăng cường khả năng phòng hộ của rừng, cải thiện chất lượng môi trường, nâng cao đời sống của người dân, và góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tuy nhiên, quá trình ứng dụng quy hoạch cũng có thể gặp phải một số khó khăn và thách thức, như thiếu vốn, thiếu nhân lực, và sự thay đổi của chính sách. Cần rút ra các bài học kinh nghiệm từ quá trình ứng dụng quy hoạch để cải thiện công tác quy hoạch và quản lý rừng trong tương lai.

5.1. Đánh giá tác động của quy hoạch đến kinh tế xã hội Đôn Phong

Cần đánh giá tác động của quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng đến kinh tế xã hội của xã Đôn Phong. Cần xem xét các yếu tố như thu nhập của người dân, việc làm, cơ sở hạ tầng, và các dịch vụ công cộng. Cần so sánh tình hình kinh tế xã hội trước và sau khi ứng dụng quy hoạch để đánh giá hiệu quả của quy hoạch. Kết quả đánh giá sẽ cung cấp cơ sở cho việc điều chỉnh và cải thiện quy hoạch.

5.2. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn quy hoạch rừng Đôn Phong

Cần rút ra các bài học kinh nghiệm từ thực tiễn quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Đôn Phong. Cần xem xét các yếu tố thành công và thất bại, các khó khăn và thách thức, và các giải pháp đã được áp dụng. Cần chia sẻ các bài học kinh nghiệm này với các địa phương khác để cải thiện công tác quy hoạch và quản lý rừng trên cả nước.

VI. Tương Lai Quy Hoạch Rừng Đôn Phong Hướng Đến Phát Triển Bền Vững

Trong tương lai, quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại xã Đôn Phong cần hướng đến mục tiêu phát triển bền vững, đảm bảo sự cân bằng giữa yếu tố môi trường, kinh tế và xã hội. Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp quy hoạch tiên tiến, tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương, và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và các tổ chức liên quan. Cần xây dựng một hệ thống quản lý rừng hiệu quả, đảm bảo rằng rừng được bảo vệ và sử dụng một cách bền vững.

6.1. Ứng dụng công nghệ GIS trong quản lý rừng Đôn Phong

Ứng dụng công nghệ GIS (Hệ thống thông tin địa lý) là một giải pháp hiệu quả để quản lý rừng một cách khoa học và chính xác. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu GIS về tài nguyên rừng, bao gồm thông tin về diện tích, trữ lượng, chất lượng rừng, các loại cây trồng, động vật hoang dã, và các yếu tố môi trường liên quan. Cần sử dụng GIS để phân tích dữ liệu, lập bản đồ, và hỗ trợ ra quyết định trong công tác quản lý rừng.

6.2. Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo vệ rừng Đôn Phong

Phát triển du lịch sinh thái là một giải pháp hiệu quả để tạo nguồn thu cho người dân và nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng. Cần khai thác các tiềm năng du lịch sinh thái của rừng, như cảnh quan thiên nhiên, đa dạng sinh học, và các giá trị văn hóa truyền thống. Cần xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái hấp dẫn và có trách nhiệm, đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng quản lý tài nguyên rừng tại khu vực miền núi phía Bắc đang đối mặt với nhiều thách thức lớn khi diện tích đất lâm nghiệp của xã Đôn Phong, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn đạt tới 10.770,37 ha (chiếm 84,41% tổng diện tích tự nhiên), nhưng tỷ lệ hộ nghèo tại địa phương lại chiếm tới 43,15% với 211 hộ dân. Thu nhập bình quân đầu người của xã vào cuối năm 2007 chỉ đạt mức 1,85 triệu đồng/người/năm, trong khi diện tích đất sản xuất nông nghiệp bình quân chỉ có 0,20 ha/người. Mâu thuẫn giữa bảo tồn diện tích rừng phòng hộ rộng lớn với nhu cầu đất sản xuất của 489 hộ dân (2.133 nhân khẩu) đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xác lập cơ sở quy hoạch bài bản.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết tình trạng thiếu hụt cơ sở khoa học và thực tiễn trong công tác quy hoạch bảo vệ, phát triển rừng cấp xã. Trước thời điểm nghiên cứu, xã Đôn Phong chưa từng xây dựng phương án quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng hoàn chỉnh, công tác phân định ranh giới 3 loại rừng còn nhiều bất cập, sự tham gia của người dân địa phương vào quy trình lập kế hoạch còn mờ nhạt.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa khung thể chế chính sách hiện hành, phân tích các yếu tố sinh thái - kinh tế - nhân văn, đánh giá hệ thống canh tác và hiệu quả kinh tế hộ, từ đó đề xuất phương án quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng bền vững cho giai đoạn 2010 - 2020. Nghiên cứu được triển khai tại xã Đôn Phong với trọng tâm khảo sát chi tiết tại thôn Vằng Bó trong giai đoạn 2006 - 2008. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược nhằm tối ưu hóa hiệu quả sử dụng 10.770,37 ha đất lâm nghiệp, giảm thiểu tỷ lệ nghèo đói 43,15% và tạo sinh kế ổn định cho đồng bào các dân tộc thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các lý thuyết quy hoạch không gian và sinh thái cảnh quan kinh điển. Tác giả vận dụng "Lý thuyết về khu nông nghiệp" của Johan Heinrich von Thünen (1826) về khoảng cách thị trường và vành đai sản xuất lâm nông nghiệp, kết hợp với khung lý thuyết "Các khu vực trung tâm" của Walter Christaller (1933) nhằm xác định cấu trúc không gian kinh tế. Về mặt sinh thái, luận văn kế thừa lý thuyết quy hoạch sử dụng đất sinh thái của Haber (1972) và khung đánh giá đất đai của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO, 1976). Đồng thời, mô hình phân tích hệ thống canh tác của De Miranda và Billaz (1980) được áp dụng làm trụ cột để đánh giá mối quan hệ giữa đất đai, cây trồng và kinh tế hộ.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm: Quản lý rừng bền vững (đáp ứng hài hòa ba trụ cột môi trường, kinh tế và xã hội); Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã (hoạt động khoa học - pháp lý nhằm ra quyết định phân bổ đất rừng); Đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA); và Phân cấp 3 loại rừng (rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất) theo Quyết định số 61/2005/QĐ-BNN và Quyết định số 62/2005/QĐ-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm bản đồ tài nguyên đất tỷ lệ 1:10.000, bản đồ hiện trạng sử dụng đất, báo cáo rà soát 3 loại rừng của tỉnh Bắc Kạn và các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Đất đai 2003, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004, Nghị định số 23/2006/NĐ-CP, Nghị định số 163/1999/NĐ-CP và Thông tư số 05/2008/TT-BNN.

Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm 30 hộ gia đình tại thôn Vằng Bó (thôn có 63 hộ, 284 nhân khẩu, đại diện tiêu biểu cho cơ cấu kinh tế - sinh thái của toàn xã). Phương pháp chọn mẫu là phân tầng ngẫu nhiên theo mức sống: 1/3 số hộ khá (10 hộ), 1/3 số hộ trung bình (10 hộ) và 1/3 số hộ nghèo (10 hộ). Lý do lựa chọn cỡ mẫu và phương pháp này là nhằm đảm bảo tính đại diện khách quan, thu nhận đầy đủ quan điểm, nhu cầu sử dụng đất và tập quán canh tác của từng nhóm thu nhập trong cộng đồng dân tộc Dao (chiếm 59,70% dân số toàn xã).

Phương pháp phân tích bao gồm: phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với các công cụ vẽ sơ đồ thôn, lát cắt không gian, phân loại xếp hạng; phương pháp phân tích chi phí - lợi ích (CBA) xác định các chỉ số tài chính như giá trị hiện tại ròng (NPV), tỷ suất thu nhập trên chi phí (BCR), tỷ lệ hoàn vốn nội bộ (IRR); và phương pháp đánh giá hiệu quả tổng hợp (Ect) theo công thức W.1994. Timeline nghiên cứu thực hiện từ năm 2006 đến 2008 thông qua 2 đợt điều tra nhanh và các đợt khảo sát chuyên đề ngoại nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu quỹ đất lâm nghiệp của xã Đôn Phong chiếm tỷ trọng áp đảo nhưng chưa được phân bổ hợp lý. Tổng diện tích đất lâm nghiệp đạt 10.770,37 ha (84,41% diện tích tự nhiên), trong đó rừng phòng hộ chiếm trên 8.000 ha (chiếm hơn 74% đất lâm nghiệp), rừng sản xuất chỉ có 2.490,52 ha (chiếm 19,52%), và còn 2.596,82 ha đất do UBND xã quản lý chưa được giao hoặc quy hoạch chi tiết.

Thứ hai, cơ cấu thu nhập của hộ gia đình phụ thuộc lớn vào phương thức canh tác truyền thống trên đất dốc. Thu nhập bình quân mỗi hộ đạt 8,6 triệu đồng/năm. Trong đó, thu nhập từ canh tác nương rẫy chiếm tỷ trọng cao nhất với 40% (tương đương 3,4 triệu đồng/hộ), tiếp theo là làm ruộng lúa nước chiếm 24% (2,1 triệu đồng/hộ), chăn nuôi chiếm 14% (1,2 triệu đồng/hộ), khai thác lâm sản ngoài gỗ chiếm 8% (0,7 triệu đồng/hộ), kinh tế vườn và cây ăn quả chiếm 8% (0,7 triệu đồng/hộ), và dịch vụ khác chiếm 6% (0,5 triệu đồng/hộ).

Thứ ba, an ninh lương thực và sản xuất nông nghiệp còn bấp bênh dù sản lượng bình quân đạt 470 kg lương thực/người/năm. Năm 2007, toàn xã canh tác 98 ha lúa nước với năng suất 50 tạ/ha (sản lượng 490 tấn, hệ số sử dụng đất 1,5 vụ/năm), 124 ha ngô xuân và mùa (sản lượng 372 tấn), 92 ha sắn (sản lượng 920 tấn). Do đất dốc và thiếu nguồn nước tưới trong mùa khô (chiếm 10% lượng mưa cả năm), áp lực mở rộng nương rẫy vào đất rừng là rất lớn.

Thứ tư, bất cập trong công tác giao đất và quản lý lâm sản. Lâm trường Bạch Thông quản lý 3.599,48 ha, 393 hộ gia đình được lập hồ sơ giao đất lâm nghiệp, nhưng tình trạng khai thác gỗ nhỏ lẻ trái phép vẫn diễn ra tại các thôn Lủng Lầu, Nà Lồm, Vằng Bó. Lực lượng chức năng đã phát hiện và tịch thu trên 15 m3 gỗ xẻ thành khí từ nhóm 6 đến nhóm 8.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các tồn tại trên bắt nguồn từ việc quy hoạch giai đoạn trước mang tính áp đặt từ trên xuống (top-down), thiếu sự tham gia của người dân bản địa và chưa gắn quy hoạch rừng với sinh kế thực tế. Việc phân bổ diện tích rừng phòng hộ quá lớn (trên 8.000 ha) ở những nơi có độ dốc trung bình 20 - 30 độ đã thu hẹp không gian sản xuất của người dân, khiến nương rẫy chiếm tới 40% nguồn sống dù gây nguy cơ xói mòn đất feralit.

So sánh với các nghiên cứu của Vũ Văn Mễ (1996) tại Quảng Ninh và Bùi Đình Toái (1998) tại Lào Cai, kết quả nghiên cứu tại Đôn Phong khẳng định tính đúng đắn của việc lấy cấp thôn bản làm đơn vị quy hoạch cơ sở. Để minh họa trực quan, dữ liệu cơ cấu thu nhập hộ có thể được thể hiện qua biểu đồ tròn so sánh tỷ trọng 40% từ nương rẫy với 24% từ ruộng nước; đồng thời thiết lập bảng ma trận phân loại 10.770,37 ha đất lâm nghiệp theo 3 chủ thể quản lý (Lâm trường: 3.599,48 ha; Hộ gia đình: khoảng 4.574 ha; Xã quản lý: 2.596,82 ha) nhằm xác định chính xác quỹ đất cần quy hoạch lại.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tiến hành rà soát và điều chỉnh ranh giới 3 loại rừng trên địa bàn xã. UBND xã Đôn Phong phối hợp với Hạt Kiểm lâm Bạch Thông chuyển đổi khoảng 800 - 1.000 ha rừng phòng hộ ít xung yếu sang rừng sản xuất, nâng tỷ lệ đất rừng sản xuất từ 19,52% lên mức 28 - 30% tổng diện tích đất lâm nghiệp. Thời gian hoàn thành trong giai đoạn 2009 - 2012.

Thứ hai, đẩy mạnh công tác giao đất, giao rừng và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. UBND huyện Bạch Thông và UBND xã Đôn Phong cần xử lý dứt điểm 2.596,82 ha đất lâm nghiệp đang do xã tạm quản lý để giao cho 211 hộ nghèo và các cộng đồng thôn bản theo Nghị định số 163/1999/NĐ-CP và Quyết định số 147/2007/QĐ-TTg. Mục tiêu nâng thu nhập bình quân đầu người từ 1,85 triệu đồng lên trên 3,5 triệu đồng/năm vào năm 2015.

Thứ ba, phát triển các mô hình nông lâm kết hợp thâm canh có hiệu quả kinh tế cao. Trạm Khuyến nông - Khuyến lâm huyện hướng dẫn người dân trồng các loài cây bản địa như mỡ, bồ đề, xoan kết hợp cải tạo vườn tạp bằng cây ăn quả (cam, quýt, mơ, mận) và xen canh cây họ đậu. Ứng dụng phân tích chi phí - lợi ích (CBA) nhằm đảm bảo hệ số BCR lớn hơn 1,5 và chỉ số hiệu quả tổng hợp Ect đạt trên 0,85 trong giai đoạn 2010 - 2015.

Thứ tư, xây dựng và thực thi quy ước bảo vệ rừng cấp thôn bản. Phát huy vai trò làm chủ của cộng đồng người Dao (chiếm 59,70% dân số), thành lập 10 tổ quần chúng bảo vệ rừng tại 10 thôn, gắn việc chi trả dịch vụ môi trường rừng với trách nhiệm tuần tra, chấm dứt hoàn toàn tình trạng khai thác trái phép 15 m3 gỗ hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cán bộ quản lý Nhà nước và chính quyền địa phương cấp huyện, xã: Cung cấp khung phương pháp luận và quy trình thực tiễn để lập quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã theo Thông tư số 05/2008/TT-BNN, giải quyết bài toán phân định 3 loại rừng và giao đất lâm nghiệp tồn đọng.

Giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên môi trường: Tài liệu tham khảo giá trị về ứng dụng mô hình hệ thống canh tác của De Miranda & Billaz, các công cụ PRA và phương pháp phân tích kinh tế CBA (NPV, BCR, IRR) trong điều kiện vùng cao.

Ban quản lý các chương trình, dự án phát triển nông thôn miền núi: Cung cấp bài học kinh nghiệm trong việc lồng ghép Chương trình 135, Dự án 661 và chính sách phát triển rừng sản xuất theo Quyết định số 147/2007/QĐ-TTg vào kế hoạch hành động cấp cơ sở.

Cộng đồng chủ rừng, hợp tác xã và hộ gia đình sản xuất nông lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học để lựa chọn cơ cấu cây trồng, chuyển đổi đất nương rẫy kém hiệu quả sang mô hình nông lâm kết hợp cho thu nhập cao và bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã tại Đôn Phong lại mang tính cấp bách trong giai đoạn 2008 - 2010? Xã Đôn Phong có 10.770,37 ha đất lâm nghiệp nhưng chưa từng có phương án quy hoạch cấp xã chính thức. Địa phương có tới 43,15% hộ nghèo và còn 2.596,82 ha đất chưa giao, trong khi quy định pháp luật yêu cầu hoàn thành quy hoạch trước năm 2010.

Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) đóng vai trò gì trong nghiên cứu này? PRA giúp khắc phục hạn chế của phương pháp quy hoạch áp đặt từ trên xuống. Thông qua sơ đồ thôn và khảo sát lát cắt tại thôn Vằng Bó, 30 hộ gia đình đã trực tiếp đóng góp ý kiến, phản ánh đúng nhu cầu đất sản xuất và tập quán canh tác của địa phương.

Cơ cấu thu nhập của người dân xã Đôn Phong phản ánh thực trạng gì về sinh kế? Kết quả điều tra cho thấy nương rẫy chiếm tới 40% thu nhập (3,4 triệu đồng/hộ), trong khi ruộng lúa nước chỉ đóng góp 24%. Điều này phản ánh sự phụ thuộc nặng nề vào nương rẫy trên đất dốc, tạo áp lực xâm lấn tài nguyên rừng tự nhiên nếu không được quy hoạch kịp thời.

Chỉ số nào được sử dụng để đánh giá hiệu quả kinh tế của các mô hình sử dụng đất? Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích chi phí - lợi ích (CBA) với các chỉ số: giá trị hiện tại ròng (NPV), tỷ suất thu nhập trên chi phí (BCR), tỷ lệ hoàn vốn nội bộ (IRR) và chỉ số hiệu quả tổng hợp (Ect) theo công thức W.1994.

Chính sách nào là căn cứ pháp lý then chốt cho việc giao đất lâm nghiệp trong luận văn? Căn cứ pháp lý chủ yếu gồm Luật Đất đai 2003, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng 2004, Nghị định số 163/1999/NĐ-CP về giao đất lâm nghiệp, Nghị định số 23/2006/NĐ-CP và Quyết định số 147/2007/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và xác lập vững chắc cơ sở pháp lý, khoa học và thực tiễn cho công tác quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã tại miền núi phía Bắc.
• Đánh giá toàn diện hiện trạng 10.770,37 ha đất lâm nghiệp và cấu trúc kinh tế của 489 hộ dân xã Đôn Phong, chỉ rõ nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ hộ nghèo 43,15%.
• Khẳng định tính ưu việt của phương pháp tiếp cận có sự tham gia của người dân (PRA) kết hợp phân tích hệ thống canh tác và đánh giá tài chính CBA trong quy hoạch vi mô.
• Đề xuất giải pháp mang tính khả thi cao nhằm xử lý 2.596,82 ha đất lâm nghiệp chưa giao, chuyển đổi hợp lý rừng phòng hộ sang rừng sản xuất và phát triển mô hình nông lâm kết hợp.
• Cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ trực tiếp cho việc xây dựng phương án quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng giai đoạn 2010 - 2020 của huyện Bạch Thông và tỉnh Bắc Kạn.

Đóng góp lớn nhất của công trình là xây dựng thành công quy trình lập quy hoạch cấp xã có sự tham gia của người dân, gắn bảo vệ rừng với phát triển sinh kế bền vững. Các địa phương vùng cao cần áp dụng ngay quy trình này trong giai đoạn quy hoạch tiếp theo để phát huy tối đa tiềm năng tài nguyên đất rừng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu thời c 6 kỳ quy hoạch phát triển lâm nông nghiệp [90,tr. Theo lý thuyết trên thì việc phân chia đất đai theo địa lý với vùng sản xuất là nền tảng của quy hoạch vùng cho sản xuất lâm nông nghiệp. Tại Mỹ, bang Wiscosin đã ra đạo luật sử dụng đất đai vào năm 1929, tiếp theo là xây dựng kế hoạch sử dụng đất đầu tiên cho vùng Oneide của Wiscovin. Kế hoạch này đã xác định các diện tích cho sử dụng lâm nghiệp, nông nghiệp và nghỉ ngơi giải trí [79,tr.

Hạn chế của quy hoạch này là tạo việc khai thác rừng quảng canh, không kiểm soát lửa rừng và chống xói mòn. Tại châu Âu, vào thập kỷ 30 và 40 quy hoạch ngành giữ vai trò lấp chỗ trống của quy hoạch vùng được xây dựng vào đầu thế kỷ. đã cho ra đời chuyên khảo đầu tiên về phân loại đất đai với tên “Phân loại đất đai cho quy hoạch sử dụng đất” [77,tr. Đây cũng là tài liệu đầu tiên đề cập đến đánh giá khả năng của đất cho quy hoạch sử dụng đất.

Tại Đức, tác giả Haber năm 1972 đã xuất bản tài liệu “Khái niệm về sử dụng đất khác nhau”. Đây được coi là lý thuyết sinh thái về quy hoạch sử dụng đất dựa trên quan điểm về mối quan hệ hợp lý giữa tính đa dạng của hệ sinh thái cũng như sự ổn định của chúng với năng suất và khả năng điều chỉnh [86, tr. Từ năm 1967 Hội đồng nông nghiệp châu Âu đã phối hợp với tổ chức FAO tổ chức nhiều hội nghị về Phát triển nông thôn và quy hoạch sử dụng đất. Các hội nghị đều khẳng định rằng quy hoạch các ngành sản xuất như nông nghiệp, lâm nghiệp, chế biến loại nhỏ.

phải dựa trên cơ sở quy hoạch đất đai [74,tr. Năm 1971 và 1975 các chuyên gia tư vấn họp tại Rome (Italia) và Geneve (Thụy Sỹ) để thảo luận về phương pháp luận quy hoạch nông thôn. Nội dung các cuộc thảo luận đã đề cập đến các phương pháp cùng tham gia trong quy hoạch cấp vĩ mô. Năm 1985 một nhóm chuyên gia tư vấn quốc tế về quy hoạch sử dụng đất được tổ chức FAO thành lập nhằm xây dựng một quy trình quy hoạch sử dụng c 7 đất.

Theo Purnell năm 1988, mục tiêu của quy hoạch sử dụng đất đựợc các chuyên gia xác định là “Thiết lập các kế hoạch thực tiễn có khả năng sử dụng tốt nhất các loại đất đai nhằm đạt được các mục tiêu khác nhau để tăng sản xuất quốc gia, cải thiện đời sống, bảo vệ môi trường, đạt các lợi ích xã hội và giải trí”. Bốn câu hỏi nền tảng của quy hoạch đất đai là [81, tr.9-12]: Các vấn đề nào đang tồn tại và mục tiêu quy hoạch là gì? Có các phương án sử dụng đất nào? Phương án nào là tốt nhất? Có thể vận dụng vào thực tế như thế nào?. Wilkingson năm 1985 nghiên cứu quy hoạch sử dụng đất theo khía cạnh luật pháp. Ông đề nghị “Một hệ thống luật pháp thích hợp cần được phát triển nhằm mục đích: cung cấp chính sách và mục tiêu rõ ràng của Nhà nước về đất đai, thiết lập các tổ chức sử dụng đất phù hợp, yêu cầu sử dụng theo quy trình kế hoạch và kỹ thuật, tăng cường sự thông hiểu về sử dụng đất và khuyến khích xây dựng cơ chế giám sát và cưỡng chế” [82, tr.

Năm 1988, Dent và nhiều tác giả nghiên cứu sâu về quy trình quy hoạch. Ông khái quát quy hoạch sử dụng đất trên 3 cấp khác nhau và mối quan hệ của các cấp: kế hoạch sử dụng đất cấp quốc gia, cấp vùng (tỉnh, huyện) cấp cộng đồng (xã, thôn) [72, tr. Ông còn đề xuất quá trình quy hoạch gồm 4 giai đoạn và 10 bước. Trong khi xây dựng khung đánh giá đất đai, lần đầu tiên tổ chức FAO năm 1976 đã đề xuất cấu trúc khung quy hoạch sử dụng đất với 10 điểm chính [73, tr.

Trong đó phân loại đánh giá và đề xuất các kiểu và dạng sử dụng đất được xét như là các bước chính trong quá trình quy hoạch. Năm 1980, Buchwald đề xuất quá trình quy hoạch 8 bước, trong đó những nghiên cứu đánh giá về sinh thái và kinh tế xã hội được đề cập tách biệt ở các bước khác nhau [84, tr. Điểm hạn chế này tạo nên sự thiếu tính liên ngành trong quy hoạch. Maydell năm 1984 cho rằng 4 điểm chính trong quá trình quy hoạch nông lâm nghiệp tại các nước nhiệt đới là [87, tr.

37]: phân tích xu c 8 hướng nghĩa là phân tích hiện trạng và phát triển; xác định mục tiêu và nhiệm vụ; phân tích phương pháp và tiến hành đánh giá. Xem xét đến các khía cạnh riêng, có thể dẫn ra đây một số quy trình quy hoạch được nhiều chương trình, dự án áp dụng. Theo Zimmermann năm 1989 tổ chức GTZ của Đức đưa ra và thử nghiệm quy trình quy hoạch tại nhiều nước, trong đó có dự án Lâm nghiệp xã hội Sông Đà của Việt Nam. Quy trình này dựa trên quá trình phân tích tình hình, chuẩn đoán hiện trạng và phân tích mục tiêu.

Các kỹ thuật của phương pháp phân tích tối ưu hoá mục tiêu (ZOPP) được sử dụng [91, tr. Năm 1987, Spitzer đề xuất các bước quy hoạch sử dụng đất đa mục tiêu, trong đó nhấn mạnh xác định mục tiêu và chọn phương pháp lập kế hoạch như sau: Chuẩn đoán trong thu thập thông tin và dự đoán cơ hội, tư vấn trong đánh giá, lập kế hoạch và điều phối, thực hiện trong điều phối và giám sát[88, tr. Một vài kết luận rút ra từ kinh nghiệm của thế giới Tổng kết các tài liệu nghiên cứu có liên quan đến quy hoạch lâm nông nghiệp và sử dụng đất cấp địa phương trên thế giới tác giả có một số kết luận phục vụ cho nghiên cứu quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã ở Việt Nam như sau: Mặc dù đã có những nghiên cứu đề xuất và thử nghiệm về quy hoạch sử dụng đất nhưng chưa có một lý thuyết hoàn chỉnh về quy hoạch lâm nông nghiệp cấp địa phương, đặc biệt là phương pháp quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cho cấp xã hoặc cấp hành chính thấp nhất tại các nước phát triển. Tuy vậy, những nghiên cứu và quy trình quy hoạch trên thế giới có thể được nghiên cứu và áp dụng trong điều kiện ở Việt Nam theo các hướng sau: - Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã phải lấy quy hoạch sử dụng đất làm nền tảng, kết hợp hài hoà giữa ưu tiên của cấp trên với nhu cầu của cộng đồng thông qua sự tham gia trực tiếp của người dân.

c 9 - Phân tích được mối quan hệ tác động lẫn nhau của các cấp quy hoạch lâm nông nghiệp, đặc biệt là cấp địa phương: xã, thôn bản và hộ gia đình để xác định rõ nội dung và phương pháp quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng có tính đặc thù riêng của mỗi cấp. - Các phương pháp đánh giá đất đai của FAO, quy trình lập kế hoạch sử dụng đất cần được áp dụng trong quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng cấp xã, nhưng đòi hỏi phải điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh của cộng đồng nông thôn Việt Nam. - Phương pháp cùng tham gia, phân tích hệ thống canh tác được coi là công cụ quy hoạch cấp xã cần được vận dụng vào đặc điểm kinh tế văn hoá xã hội và thể chế chính sách của Việt Nam. Việt Nam Đảng và Nhà nước có quan điểm rõ ràng về quy hoạch phát triển lâm nông nghiệp.

Hiến pháp nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 nêu “Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo quy hoạch và pháp luật, đảm bảo sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả. Nhà nước giao đất cho các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng ổn định lâu dài”. Luật đất đai năm 2003 tại điều 13 quy định rõ có 3 loại đất chính, đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng với 6 quyền sử dụng tuỳ theo từng loại đất và mục đích sử dụng mà được giao cho tổ chức, cá nhân quản lý và sử dụng. Luật đất đai nêu rõ trong mục 2 quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất tại điều 23 là lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất đai là một trong những nội dung quản lý Nhà nước đối với đất đai [18].

Luật Đất đai là cơ sở pháp lý cơ bản nhất cho quy hoạch nông lâm nghiệp. Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 phân định rõ 3 loại rừng làm cơ sở cho quy hoạch lâm nghiệp [19]. Theo biên bản hội thảo quốc gia về “Quy hoạch sử dụng đất và giao đất lâm nghiệp” năm 1997 nhiều ý kiến cho rằng cần nghiên cứu tính thống nhất giữa c 10 2 luật: Luật đất đai và Luật bảo vệ và phát triển rừng trong quy hoạch và giao đất nông nghiệp và đất lâm nghiệp, xác định rõ vai trò của địa phương, đặc biệt là cấp xã trong quy hoạch và giao đất giao rừng [2]. Trong Nghị định 64/CP, điều 15 có nêu một số quyền hạn của cấp xã trong sử dụng đất công ích [36], trong khi văn bản quan trọng nhất về giao đất lâm nghiệp là Nghị định 02/CP lại ít đề cập đến vai trò của cấp xã [37].

Nghị định của Chính phủ số 163/1999/NĐ-CP ra ngày 16 tháng 11 năm 1999 về giao đất, cho thuê đất lâm nghiệp cho tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích lâm nghiệp có một số điều nói tới nhiệm vụ và quyền hạn cấp xã trong quy hoạch và giao đất lâm nghiệp [40]. Nghị định 01/CP xác định vai trò cấp xã như là cơ quan Nhà nước chứng nhận các hộ nông dân để được nhận khoán đất (điều 3 mục 3) [38]. Như vậy, Đảng và Nhà nước đã chú trọng đến quy hoạch nông lâm nghiệp cấp địa phương, coi quy hoạch sử dụng đất là cơ sở nền tảng cho các quy hoạch khác và là cơ sở cho giao đất, lập kế hoạch sử dụng đất, xây dựng các dự án phát triển. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có các quy định cụ thể về quy hoạch lâm nông nghiệp cấp địa phương, đặc biệt là cấp xã.

Những điểm liên quan đến quy hoạch lâm nông nghiệp cấp xã chưa được thống nhất. Trên thực tế cấp xã mới có định hướng và mục tiêu phát triển sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp. Ngay cả khi xây dựng định hướng phát triển kinh tế - xã hội và sản xuất cũng gặp một số khó khăn khi vận dụng những chính sách có liên quan.