Luận án tiến sĩ về quản trị tài chính tại các trường đại học công lập ngành y ở Việt Nam

Chuyên đề quản trị tài chính tại trường đại học công lập ngành y ở Việt Nam, tiếp cận liên ngành, kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong

• Tác giả: Lê Văn Dụng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Anh Tài
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Quản Trị Tài Chính Tại Các Trường Đại Học Công Lập Ngành Y Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu nƣớc ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN TRỊ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP NGÀNH Y
• 2.1. Quản trị tài chính tại các trƣờng đại học công lập
• 2.2. Khái niệm về quản trị tài chính
• 2.3. Khái niệm quản trị tài chính tại các trƣờng đại học công lập
• 2.4. Mục tiêu quản trị tài chính của các trƣờng đại học công lập
• 2.5. Nội dung quản trị tài chính tại các trƣờng đại học công lập
• 2.6. Công cụ quản trị tài chính tại các trƣờng đại học công lập
• 2.7. Tiêu chí đánh giá quản trị tài chính tại Trƣờng đại học công lập
• 2.8. Cơ chế tự chủ tài chính của các trƣờng đại học công lập
• 2.9. Khái niệm cơ chế tự chủ tài chính
• 2.10. Nội dung cơ chế tự chủ tài chính các trƣờng đại học công lập
• 2.11. Đặc thù quản trị tài chính tại các Trƣờng đại học công lập ngành y
• 2.12. Sự hạn chế trong phát triển nguồn thu học phí
• 2.13. Xu hƣớng phát triển nguồn thu dịch vụ khám chữa bệnh gắn kết với đào tạo và nghiên cứu của nhà trƣờng
• 2.14. Chi phí đào tạo đại học ngành y cao hơn so với ngành khác
• 2.15. Đặc thù trong quan hệ kinh tế giữa Nhà trƣờng và Bệnh viện trong đào tạo và khám chữa bệnh
• 2.16. Yếu tố ảnh hƣởng đến quản trị tài chính tại trƣờng đại học công lập ngành y
• 2.16.1. Yếu tố khách quan
• 2.16.2. Yếu tố chủ quan
• 2.17. Kinh nghiệm quản trị tài chính tại một số trƣờng đại học các nƣớc
• 2.17.1. Kinh nghiệm tại Đại học Quốc gia Singapore
• 2.17.2. Kinh nghiệm tại Trƣờng Đại học Sydney, nƣớc Úc
• 2.17.3. Kinh nghiệm tại Đại học Boston, Hoa kỳ
• 2.17.4. Kinh nghiệm tại Đại học Oxford, Vƣơng quốc Anh
• 2.17.5. Kinh nghiệm tại Đại học Paris-Sud, nƣớc Pháp
• 2.18. Bài học đối với các trƣờng đại học công lập ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN TRỊ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP NGÀNH Y Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về các trƣờng đại học công lập ngành y ở Việt Nam
• 3.2. Hệ thống các trƣờng đại học công lập ngành y hiện nay
• 3.3. Đặc thù trong đào tạo của trƣờng đại học công lập ngành y
• 3.4. Thực trạng cơ chế tự chủ tài chính của các trƣờng đại học công lập ngành y
• 3.4.1. Giai đoạn 2015 đến nay (2017)
• 3.5. Thực trạng tình hình quản trị tài chính tại các Trƣờng đại học công lập ngành Y
• 3.5.1. Thực trạng quản trị nguồn thu
• 3.5.2. Thực trạng quản trị chi phí
• 3.5.3. Thực trạng quản trị kết quả tài chính
• 3.6. Đánh giá kết quả đạt đƣợc, hạn chế và nguyên nhân hạn chế trong quản trị tài chính tại các trƣờng đại học công lập ngành y
• 3.6.1. Những kết quả đã đạt
• 3.6.2. Những hạn chế
• 3.6.3. Nguyên nhân hạn chế
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN TRỊ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP NGÀNH Y Ở VIỆT NAM TRONG CƠ CHẾ TỰ CHỦ
• 4.1. Xu hƣớng phát triển của trƣờng đại học công lập ngành Y
• 4.2. Xu hƣớng phát triển của các trƣờng đại học trên Thế giới
• 4.3. Xu hƣớng phát triển của các trƣờng trong nƣớc
• 4.4. Khuyến nghị một số giải pháp hoàn thiện quản trị tài chính đối với các trƣờng đại học công lập ngành y trong cơ chế tự chủ
• 4.4.1. Nâng cao năng lực quản trị và hƣớng tới thực hiện đề án tự chủ tài chính
• 4.4.2. Xác định chi phí đào tạo làm cơ sở quản trị chi phí và ban hành mức thu học phí
• 4.4.3. Xây dựng quan hệ hợp tác kinh tế giữa Nhà trƣờng và bệnh viện
• 4.4.4. Huy động nguồn vốn đầu tƣ từ các doanh nghiệp, các tổ chức tín dụng vào phát triển dịch vụ khám chữa bệnh và đào tạo
• 4.4.5. Tổ chức kế toán quản trị kết hợp với kế toán tài chính
• 4.4.6. Nâng cao tính hiệu lực, hiệu quả của quy chế thu chi nội bộ
• 4.4.7. Tăng cƣờng công tác kiểm tra, giám sát và nâng cao thực hiện công khai minh bạch và trách nhiệm giải trình
• 4.4.8. Một số đề xuất, kiến nghị đối với Nhà nƣớc
• 4.4.9. Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính của trƣờng đại học công lập
• 4.4.10. Đổi mới cơ chế phân bổ NSNN
• 4.4.11. Đổi mới cơ chế tài chính của các trƣờng đại học công lập ngành y sang mô hình tài chính doanh nghiệp
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quản trị tài chính tại trường đại học công lập ngành y

Quản trị tài chính tại các trường đại học công lập ngành y ở Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nguồn lực tài chính cho hoạt động đào tạo và nghiên cứu. Quản trị tài chính không chỉ liên quan đến việc quản lý ngân sách mà còn bao gồm việc phát triển các nguồn thu từ học phí, dịch vụ khám chữa bệnh và các hoạt động khác. Đặc thù của ngành y với chi phí đào tạo cao và thời gian đào tạo dài yêu cầu các trường phải có chiến lược tài chính rõ ràng và hiệu quả. Theo nghiên cứu, quản lý tài chính tại các trường này cần phải được cải thiện để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội và đảm bảo chất lượng đào tạo. Việc áp dụng cơ chế tự chủ tài chính cũng là một yếu tố quan trọng giúp các trường đại học công lập ngành y có thể chủ động hơn trong việc quản lý và sử dụng nguồn lực tài chính.

1.1. Đặc thù của quản trị tài chính trong ngành y

Quản trị tài chính tại các trường đại học công lập ngành y có những đặc thù riêng biệt so với các ngành khác. Chi phí đào tạo ngành y thường cao hơn do yêu cầu về cơ sở vật chất, thiết bị y tế và đội ngũ giảng viên có trình độ chuyên môn cao. Hơn nữa, mối quan hệ giữa trường đại học và bệnh viện trong việc đào tạo và thực hành cũng tạo ra những thách thức trong quản lý tài chính. Các trường cần phải xây dựng các chương trình hợp tác chặt chẽ với bệnh viện để tối ưu hóa nguồn thu từ dịch vụ khám chữa bệnh, đồng thời đảm bảo chất lượng đào tạo cho sinh viên. Điều này không chỉ giúp tăng cường nguồn thu mà còn nâng cao chất lượng dịch vụ y tế cho cộng đồng.

II. Thực trạng quản trị tài chính tại các trường đại học công lập ngành y

Thực trạng quản trị tài chính tại các trường đại học công lập ngành y ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Nguồn tài chính chủ yếu đến từ ngân sách nhà nước, học phí và các dịch vụ y tế. Tuy nhiên, nguồn ngân sách nhà nước đang có xu hướng giảm, trong khi mức học phí lại bị giới hạn bởi quy định của nhà nước, không đủ để bù đắp chi phí đào tạo. Điều này dẫn đến việc các trường gặp khó khăn trong việc duy trì và phát triển các hoạt động đào tạo và nghiên cứu. Hơn nữa, cơ chế tự chủ tài chính chưa thực sự phát huy hiệu quả, khiến cho các trường không thể chủ động trong việc quản lý và sử dụng nguồn lực tài chính. Việc thiếu hụt nguồn tài chính đã ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo và nghiên cứu tại các trường đại học công lập ngành y.

2.1. Nguồn thu và chi phí tại các trường đại học công lập ngành y

Nguồn thu của các trường đại học công lập ngành y chủ yếu đến từ ngân sách nhà nước, học phí và các dịch vụ khám chữa bệnh. Tuy nhiên, mức học phí hiện tại chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của quá trình đào tạo. Các trường cũng gặp khó khăn trong việc huy động nguồn vốn từ các doanh nghiệp và tổ chức tín dụng. Chi phí đào tạo cao, đặc biệt trong lĩnh vực y tế, yêu cầu các trường phải có chiến lược tài chính rõ ràng để đảm bảo hoạt động hiệu quả. Việc quản lý chi phí cũng cần được cải thiện để tối ưu hóa nguồn lực tài chính, từ đó nâng cao chất lượng đào tạo và dịch vụ y tế.

III. Giải pháp hoàn thiện quản trị tài chính tại các trường đại học công lập ngành y

Để hoàn thiện quản trị tài chính tại các trường đại học công lập ngành y, cần có một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, các trường cần nâng cao năng lực quản trị tài chính, hướng tới thực hiện đề án tự chủ tài chính. Việc xác định chi phí đào tạo một cách chính xác sẽ là cơ sở để xây dựng mức thu học phí hợp lý. Thứ hai, cần xây dựng quan hệ hợp tác kinh tế giữa trường và bệnh viện để tối ưu hóa nguồn thu từ dịch vụ khám chữa bệnh. Cuối cùng, việc tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và thực hiện công khai minh bạch trong quản lý tài chính sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính. Những giải pháp này không chỉ giúp các trường đại học công lập ngành y phát triển bền vững mà còn nâng cao chất lượng đào tạo và dịch vụ y tế cho cộng đồng.

3.1. Nâng cao năng lực quản trị tài chính

Nâng cao năng lực quản trị tài chính là một trong những giải pháp quan trọng để cải thiện tình hình tài chính tại các trường đại học công lập ngành y. Các trường cần đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý tài chính có trình độ chuyên môn cao, đồng thời áp dụng các công nghệ thông tin trong quản lý tài chính. Việc xây dựng hệ thống thông tin quản lý tài chính hiện đại sẽ giúp các trường có cái nhìn tổng thể về tình hình tài chính, từ đó đưa ra các quyết định đúng đắn và kịp thời. Hơn nữa, việc tăng cường hợp tác với các tổ chức tài chính và doanh nghiệp cũng sẽ giúp các trường có thêm nguồn lực tài chính để phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển của giáo dục đại học (GDĐH) toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ dưới tác động của nền kinh tế tri thức và xu thế tự chủ hóa quản trị công. Tại Việt Nam, công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện GDĐH đặt các trường đại học công lập (ĐHCL) trước yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc mô hình vận hành, trong đó quản trị tài chính (QTTC) đóng vai trò là "huyết mạch" quyết định sự tồn tại và phát triển bền vững. Đào tạo đại học khối ngành khoa học sức khỏe có những đặc thù riêng biệt: thời gian đào tạo kéo dài (từ 4 đến 6 năm cho bậc đại học, nối tiếp hệ Bác sĩ nội trú, Chuyên khoa I, Chuyên khoa II), chi phí thực hành tiền lâm sàng và lâm sàng đắt đỏ, cùng mối quan hệ tương hỗ phức tạp giữa cơ sở đào tạo và bệnh viện thực hành.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) học thuật nổi cộm trước thời điểm công trình được thực hiện là sự thiếu vắng một khung lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm toàn diện về QTTC dành riêng cho các trường ĐHCL ngành y tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang tự chủ tài chính (TCTC). Các nghiên cứu trước đây (như Phan Công Nghĩa và cs., 2015; Vũ Thị Thanh Thủy, 2012; Trần Đức Cân, 2012) chủ yếu tiếp cận quản lý tài chính ĐHCL nói chung hoặc các trường thuộc khối kinh tế, kỹ thuật, vốn không có cấu trúc doanh thu dịch vụ khám chữa bệnh (KCB) và mô hình viện - trường phức hợp.

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu then chốt:

1. RQ1: Quản trị tài chính tại các trường ĐHCL ngành y ở Việt Nam hàm chứa những đặc thù bản chất nào so với các trường ĐHCL thuộc các nhóm ngành khác?
2. RQ2: Thực trạng quản trị tài chính tại các trường ĐHCL ngành y giai đoạn 2011–2015 đã đạt được những thành quả gì, còn tồn tại những điểm nghẽn nào và nguyên nhân cốt lõi do đâu?
3. RQ3: Trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ toàn diện, hệ thống giải pháp tài chính và chính sách vĩ mô nào cần được thiết lập để đảm bảo an ninh tài chính và phát triển bền vững cho các trường ĐHCL ngành y?

Hệ thống giả thuyết và luận điểm nghiên cứu:

• H1: Mô hình quản trị tài chính truyền thống dựa vào nguồn cấp Ngân sách Nhà nước (NSNN) bình quân và nguồn thu học phí bị kiểm soát trần không đủ năng lực bù đắp chi phí đào tạo y khoa thực tế.
• H2: Nguồn thu dịch vụ KCB từ mô hình bệnh viện trực thuộc trường là động lực tăng trưởng tài chính chủ đạo, quyết định mức độ thặng dư và khả năng tích lũy các quỹ cơ quan.
• H3: Việc thiết lập hệ thống kế toán quản trị kết hợp kế toán tài chính và định giá suất chi phí đào tạo chuẩn là điều kiện tiên quyết để chuyển đổi thành công sang mô hình tự chủ theo cơ chế tài chính doanh nghiệp.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Tài chính công (Milton Friedman, 1955; Musgrave, 1979), Lý thuyết Vốn con người (Theodore Schultz, 1961), và Lý thuyết Quản trị tài chính đại học (Malcolm Prowle & Eric Morgan, 2005). Luận án được thực hiện trên phạm vi khảo sát 5 trường đại học công lập trọng điểm trực thuộc Bộ Y tế đại diện cho các vùng miền cả nước (Đại học Y Hà Nội, Đại học Y Dược Hải Phòng, Đại học Y Dược Thái Bình, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, Đại học Y Dược Cần Thơ), khai thác tập dữ liệu tài chính kéo dài từ năm 2011 đến 2015 trên nền tảng khung pháp lý từ năm 2006 (Nghị định 43/2006/NĐ-CP) đến 2017 (Nghị định 86/2015/NĐ-CP và Nghị quyết 77/NQ-CP).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về tài chính giáo dục đại học được cấu trúc theo hai dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu 1: Lý thuyết tài chính công và vai trò của Nhà nước đối với giáo dục đại học. Khởi xướng từ luận điểm tiên phong của Milton Friedman (1955) về sự phân định giữa tài trợ công và cung ứng dịch vụ công, nhà nước chỉ nên giữ vai trò thiết lập khung khổ pháp lý, xử lý vi phạm và hỗ trợ một phần kinh phí cho người học qua cơ chế thị trường. Theodore Schultz (1961) trong tác phẩm kinh điển "Investment in Human Capital" đã chứng minh đầu tư vào giáo dục đại học mang lại tỷ suất sinh lời vốn nhân lực vượt trội so với các loại hình tư bản vật chất. Tiếp đó, Richard Musgrave (1979) và Holley (2007) hệ thống hóa vai trò của tài chính công trong việc điều tiết ngoại tác tích cực của giáo dục, đồng thời nhấn mạnh xu hướng tất yếu của việc sụt giảm tỷ trọng tài trợ trực tiếp từ ngân sách nhà nước tại các quốc gia phát triển, buộc các trường đại học phải gia tăng chia sẻ chi phí (cost-sharing).

Dòng nghiên cứu 2: Quản trị và kiểm soát tài chính vi mô trong cơ sở giáo dục đại học. Malcolm Prowle và Eric Morgan (2005) thiết lập cẩm nang quản trị kiểm soát tài chính đại học hiện đại, định hình các công cụ lập ngân sách dựa trên hoạt động và phân tích điểm hòa vốn. Phạm Đỗ Nhật Tiến (2007) chỉ rõ cơ cấu nguồn thu của các đại học công lập quốc tế: từ mức trợ cấp cao tại Pháp (khoảng 80% ngân sách) và Đức (khoảng 72%), đến mô hình hỗn hợp tại Hoa Kỳ (ngân sách nhà nước chiếm khoảng 60%, bao gồm 45% từ chính quyền bang) và Nhật Bản (gần 50%).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phan Huy Hùng (2009), Vũ Thị Thanh Thủy (2012), Trần Đức Cân (2012), Phan Công Nghĩa và cs. (2015), Nguyễn Thị Lan Hương (2015), và Trần Quang Hùng (2016) đã phân tích sâu sắc các rào cản của cơ chế tự chủ, bất cập trong phân bổ NSNN bình quân "cào bằng", chính sách học phí thấp không phản ánh đúng giá trị dịch vụ, và sự thiếu hụt hệ thống kế toán quản trị trong đơn vị sự nghiệp công lập.

Tranh luận học thuật và định vị nghiên cứu: Y văn tồn tại cuộc tranh biện gay gắt giữa hai quan điểm: (1) Quan điểm phúc lợi công cộng duy trì bao cấp học phí để đảm bảo công bằng tiếp cận dịch vụ y tế - giáo dục (Musgrave, 1979); và (2) Quan điểm kinh tế thị trường đòi hỏi chuyển đổi sang cơ chế giá dịch vụ tính đủ chi phí gắn với tín dụng sinh viên (Friedman, 1955; Johnstone, 2004). Luận án của Lê Văn Dụng định vị chính xác tại điểm giao thoa này, giải quyết khoảng trống học thuật mà các nghiên cứu đi trước bỏ ngỏ: Xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho các trường ĐHCL ngành y – nơi chi phí đào tạo thực hành vượt bậc so với các khối ngành xã hội hay kỹ thuật cơ bản, và nơi hoạt động KCB tại các bệnh viện đại học tạo ra dòng tiền độc lập làm biến đổi hoàn toàn cấu trúc quản trị nguồn thu và phân phối quỹ.

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình như Trường Y Yong Loo Lin thuộc Đại học Quốc gia Singapore (NUS), Trường Y khoa Đại học Sydney (Úc), Đại học Boston (Hoa Kỳ), Đại học Oxford (Anh) và Đại học Paris-Sud (Pháp), luận án làm rõ sự khác biệt mang tính thể chế: trong khi các đại học quốc tế vận hành viện - trường như một tổ hợp y sinh học thống nhất (Academic Health Science Center) với quyền định giá học phí linh hoạt và cơ chế trích lập khấu hao tài sản bài bản, các trường y công lập Việt Nam giai đoạn 2011–2015 bị ràng buộc kép bởi cơ chế quản lý ngân sách nhà nước chặt chẽ và cơ chế viện phí/học phí mang tính an sinh xã hội.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Quản trị Tài chính Đại học công lập thông qua việc bổ sung các chiều kích đặc thù của khối ngành khoa học sức khỏe trong nền kinh tế chuyển đổi:

1. Định nghĩa lại khái niệm QTTC trường ĐHCL: Khái niệm kinh điển của quản trị tài chính doanh nghiệp nhấn mạnh mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận (profit maximization). Luận án định vị lại: "Quản trị tài chính tại các trường đại học công lập là quá trình nghiên cứu, phân tích và xử lý các mối quan hệ tài chính phát sinh trong các hoạt động của nhà trường thông qua thực hiện các chức năng cơ bản của tài chính như: Lập kế hoạch tài chính, tạo nguồn tài chính, sử dụng nguồn tài chính và thực hiện công tác kiểm tra giám sát để đạt các mục tiêu phát triển của Nhà trường đề ra" (Lê Văn Dụng, 2017, tr. 28). Mục tiêu cốt lõi không phải tối đa hóa lợi nhuận mà là tối ưu hóa nguồn lực, bảo toàn và phát triển vốn, tạo thặng dư để tái đầu tư nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu và phục vụ cộng đồng.
2. Mở rộng Lý thuyết Chia sẻ Chi phí (Cost-Sharing Theory): Bổ sung cơ chế liên kết kinh tế "Viện - Trường". Trong đào tạo y khoa, bệnh viện thực hành không chỉ là nơi học việc của sinh viên mà là một mắt xích kinh tế kép: vừa là đơn vị tiêu thụ nguồn nhân lực giảng viên - bác sĩ, vừa là trung tâm tạo doanh thu lâm sàng để trợ giá chéo cho hoạt động đào tạo tiền lâm sàng.
3. Phát triển Lý thuyết Đại diện (Agency Theory) trong quản trị đơn vị sự nghiệp y tế - giáo dục: Luận án chỉ ra xung đột lợi ích tiềm tàng khi giảng viên y khoa đảm nhận hai vai trò song song (bác sĩ điều trị và nhà giáo), đòi hỏi quy chế chi tiêu nội bộ và cơ chế phân phối thu nhập tăng thêm phải giải quyết hài hòa bài toán động lực tài chính.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết lập trên mô hình kiềng ba chân tích hợp:

[Quản trị Nguồn thu] <=====> [Quản trị Chi phí] <=====> [Quản trị Kết quả Tài chính]
 (NSNN, Học phí,              (Thường xuyên,             (Chênh lệch Thu - Chi,
  Dịch vụ KCB, NCKH)           Không thường xuyên,        Trích lập 4 Quỹ,
                               Suất đào tạo)              Thu nhập tăng thêm)
          ^                           ^                           ^
          |                           |                           |
          +------------- [HỆ THỐNG CÔNG CỤ QTTC] -----------------+
             (Chính sách Nhà nước, Quy chế chi tiêu nội bộ,
              Kế hoạch tài chính, Kế toán tài chính & Quản trị)

• Thành phần 1: Quản trị nguồn thu: Phân hóa cấu trúc 2 nguồn vốn: (i) Nguồn vốn NSNN (chi thường xuyên, chi không thường xuyên/XDCB); (ii) Nguồn thu sự nghiệp (học phí, lệ phí theo trần quy định; nguồn thu dịch vụ khám chữa bệnh; dịch vụ đào tạo theo nhu cầu xã hội; NCKH và chuyển giao công nghệ).
• Thành phần 2: Quản trị chi phí: Phân loại chi phí đa tầng theo tính chất hoạt động (thường xuyên vs. không thường xuyên), theo nội dung (quản lý hành chính, đào tạo lý thuyết, thực hành lâm sàng, nghiên cứu khoa học), và theo đối tượng (chi con người, chi nghiệp vụ chuyên môn, chi đầu tư mua sắm sửa chữa TSCĐ).
• Thành phần 3: Quản trị kết quả tài chính: Chu trình hạch toán chênh lệch thu - chi hợp pháp và quy trình phân phối trích lập 4 quỹ cơ quan bắt buộc: Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, Quỹ bổ sung thu nhập, Quỹ khen thưởng, Quỹ phúc lợi.
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được giới hạn trong bối cảnh các trường ĐHCL ngành y trực thuộc cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Y tế), vận hành theo Luật Ngân sách Nhà nước, kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước, chưa cổ phần hóa và hoạt động theo định hướng phi lợi nhuận.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng kết hợp giải thích (Pragmatism / Realism) trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Design) kết hợp định tính và định lượng đa cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích khung khổ thể chế, hệ thống chính sách tài chính công, các nghị định về tự chủ (Nghị định 43/2006/NĐ-CP, Nghị định 16/2015/NĐ-CP, Nghị quyết 77/NQ-CP) và chính sách học phí (Quyết định 70/1998/QĐ-TTg, Nghị định 49/2010/NĐ-CP, Nghị định 86/2015/NĐ-CP).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Đánh giá cơ chế vận hành, bộ máy quản lý và quy chế chi tiêu nội bộ tại 5 trường đại học khảo sát.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Bóc tách các dòng chi phí đơn vị, suất đầu tư trên mỗi sinh viên và cơ chế phân phối thu nhập cho từng giảng viên - bác sĩ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được thực hiện nghiêm ngặt:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp toàn bộ báo cáo tài chính quyết toán đã được phê duyệt, báo cáo công khai tài chính, niên giám thống kê đào tạo và tổ chức cán bộ trong giai đoạn 5 năm liên tục (2011–2015) của 5 trường ĐHCL ngành y thuộc Bộ Y tế:
   • Trường Đại học Y Hà Nội
   • Trường Đại học Y Dược Hải Phòng
   • Trường Đại học Y Dược Thái Bình
   • Trường Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
   • Trường Đại học Y Dược Cần Thơ
2. Phỏng vấn chuyên sâu chuyên gia (Expert Interviews): Thiết lập cỡ mẫu chọn lọc gồm 15 chuyên gia tài chính y tế hàng đầu ($N=15$), bao gồm toàn bộ Trưởng phòng và Phó trưởng phòng Tài chính - Kế toán của 5 trường đại học thuộc phạm vi khảo sát. Giao thức phỏng vấn bán cấu trúc (semi-structured interviews) được triển khai linh hoạt qua 3 kênh: trực tiếp tại cơ sở, qua điện thoại và bảng câu hỏi chuyên sâu qua thư điện tử.
3. Kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa dữ liệu quyết toán ngân sách nhà nước tại Kho bạc Nhà nước, số liệu báo cáo tài chính nội bộ của trường, và dữ liệu định tính thu được từ phỏng vấn sâu lãnh đạo kế toán.

Data và phân tích

Phương pháp phân tích số liệu tài chính sử dụng các kỹ thuật:

• Phân tích chuỗi thời gian (time-series trend analysis) giai đoạn 2011–2015 nhằm đo lường tốc độ tăng trưởng doanh thu, chi phí và biến động cơ cấu tài chính.
• Phương pháp so sánh tỷ chuẩn tài chính (financial ratio comparison) giữa tỷ trọng ngân sách nhà nước cấp và tỷ trọng thu sự nghiệp; so sánh chi phí con người và chi phí cơ sở vật chất.
• Phân tích cấu trúc chi phí đào tạo đơn vị (unit-cost analysis) giữa khối ngành y và các khối ngành kinh tế, kỹ thuật, xã hội khác.
• Đảm bảo tính giá trị cấu trúc (construct validity) qua việc đồng nhất các danh mục kế toán hành chính sự nghiệp theo Quyết định 19/2006/QĐ-BTC và Thông tư 185/2010/TT-BTC.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu thực nghiệm 2011–2015 từ 5 trường ĐHCL ngành y đem lại các phát hiện đột phá:

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU NGUỒN TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐHCL NGÀNH Y                      |
|                                                                                         |
|  [Nguồn Thu Sự Nghiệp: 70% - 85%]                  [NSNN Cấp: 15% - 30%]                |
|  +---------------------------------------+         +---------------------------------+  |
|  | - Thu Dịch vụ KCB & Đào tạo: 60%-75% |         | - Chi thường xuyên (giảm dần)   |  |
|  | - Học phí, lệ phí (bị trần): 25%-40%  |         | - Chi không thường xuyên / XDCB |  |
|  +---------------------------------------+         +---------------------------------+  |
+-----------------------------------------------------------------------------------------+

1. Nguồn thu dịch vụ KCB là trụ cột tài chính vượt trội: Tại các trường có bệnh viện thực hành trực thuộc phát triển mạnh (tiêu biểu như ĐHY Hà Nội và ĐHYD TP.HCM), nguồn thu từ dịch vụ y tế khám chữa bệnh chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng thu sự nghiệp (thường chiếm từ 60% đến trên 75% số thu sự nghiệp ngoài ngân sách). Đây là nguồn lực quyết định giúp các trường duy trì thặng dư tài chính và đầu tư trang thiết bị hiện đại.
2. Ngân sách Nhà nước cấp sụt giảm tỷ trọng và mang nặng tính cào bằng: Tỷ trọng kinh phí chi thường xuyên do NSNN cấp có xu hướng giảm dần qua các năm, chỉ đáp ứng được một phần quỹ lương ngạch bậc cơ bản và các khoản chi hành chính tối thiểu. Cơ chế phân bổ kinh phí của các bộ chủ quản vẫn dựa trên chỉ tiêu biên chế và đầu vào thay vì dựa trên kiểm định chất lượng và kết quả đầu ra (output-based funding).
3. Bất cập nghiêm trọng trong chính sách học phí: Mức thu học phí bị khống chế bởi khung trần của Nhà nước (theo Nghị định 49/2010/NĐ-CP và Nghị định 86/2015/NĐ-CP) hoàn toàn không bù đắp được chi phí đào tạo thực tế. So sánh dữ liệu cho thấy: chi phí đào tạo một bác sĩ y khoa cao gấp 3–5 lần so với sinh viên khối ngành kinh tế - xã hội (do tiêu hao vật tư hóa chất giải phẫu, labo mô phỏng và thực tập lâm sàng tại giường bệnh), nhưng mức trần học phí quy định lại không phản ánh sự chênh lệch chi phí này.
4. Nghịch lý thặng dư thu - chi và sự thiếu hụt công cụ kế toán quản trị: Mặc dù các trường đều ghi nhận kết quả chênh lệch thu - chi dương năm sau cao hơn năm trước và vượt kế hoạch dự toán, phần lớn thặng dư này được dồn vào Quỹ bổ sung thu nhập để chi trả thu nhập tăng thêm (TNTT) cho cán bộ nhằm giữ chân nhân tài, trong khi tỷ lệ trích lập Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp để tái đầu tư chiều sâu vào cơ sở vật chất, NCKH còn rất hạn chế. Toàn bộ 5 trường khảo sát đều chỉ duy trì hệ thống kế toán tài chính phục vụ quyết toán nhà nước mà chưa thiết lập hệ thống kế toán quản trị để tính toán chính xác chi phí trên từng đầu dịch vụ, từng chuyên ngành đào tạo.
5. Mối quan hệ kinh tế lỏng lẻo giữa Nhà trường và Bệnh viện phối thuộc: Đối với các trường không có bệnh viện riêng mà phải gửi sinh viên thực tập tại các bệnh viện đa khoa, chuyên khoa độc lập thuộc Bộ hoặc địa phương, quan hệ kinh tế chủ yếu dựa trên các hợp đồng viện - trường mang tính hình thức; chi phí đào tạo lâm sàng không được định giá sòng phẳng, gây thất thoát nguồn lực và ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng đào tạo.

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý thuyết

Luận án hoàn thiện lý luận về mô hình tự chủ tài chính cho các trường đại học đặc thù, chứng minh rằng quá trình chuyển đổi mô hình quản trị tài chính sang hạch toán theo cơ chế doanh nghiệp là bước đi tất yếu để giải phóng sức sản xuất và thúc đẩy kinh tế tri thức trong ngành y tế.

Đổi mới phương pháp luận

Thiết lập phương pháp xác định suất chi phí đào tạo y khoa chuẩn (unit medical education cost modeling), tích hợp toàn bộ chi phí hao mòn tài sản, chi phí giảng dạy lâm sàng và chi phí vật tư đặc thù làm căn cứ khoa học cho quản trị định giá.

Ứng dụng thực tiễn cho cơ sở đào tạo

• Khẩn trương tái cấu trúc phòng Kế toán tài chính, thành lập bộ phận chuyên trách Kế toán quản trị song hành.
• Hoàn thiện Quy chế chi tiêu nội bộ theo hướng gắn kết thu nhập tăng thêm với hiệu quả công việc thực tế (KPIs), số lượng bài báo quốc tế (ISI/Scopus) và chất lượng KCB.
• Mở rộng mô hình liên kết vốn, huy động nguồn vốn vay tín dụng và liên doanh, liên kết lắp đặt trang thiết bị y tế hiện đại theo đúng quy định pháp luật.

Khuyến nghị chính sách cho Chính phủ và các Bộ ngành

• Chính phủ: Hoàn thiện khung pháp lý về TCTC, nhanh chóng ban hành cơ chế chuyển đổi các trường ĐHCL ngành y đủ điều kiện sang hoạt động theo mô hình quản trị tài chính doanh nghiệp phi lợi nhuận; xóa bỏ chế độ cơ quan chủ quản hành chính.
• Bộ Tài chính và Bộ Giáo dục & Đào tạo: Đổi mới chính sách học phí theo hướng chuyển từ cơ chế thu học phí mang tính lệ phí sang cơ chế giá dịch vụ giáo dục đào tạo tính đúng, tính đủ chi phí; đồng thời mở rộng quỹ tín dụng sinh viên ưu đãi để đảm bảo cơ hội học tập cho đối tượng chính sách.
• Bộ Y tế: Đổi mới căn bản phương thức cấp phát NSNN: chuyển từ cấp phát chi thường xuyên bình quân sang cơ chế Nhà nước đấu thầu, đặt hàng đào tạo bác sĩ, cán bộ y tế theo nhu cầu xã hội và phân bổ ngân sách nghiên cứu khoa học theo sản phẩm đầu ra. Ban hành quy định bắt buộc về phân định trách nhiệm tài chính trong mô hình Viện - Trường.

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu:

1. Về phạm vi không gian: Tập trung nghiên cứu định lượng sâu tại 5 trường đại học công lập trọng điểm trực thuộc Bộ Y tế; chưa bao phủ toàn diện các khoa y/trường y trực thuộc các Đại học Quốc gia, Đại học Vùng hoặc các trường y công lập thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
2. Về dữ liệu thời gian: Dữ liệu tài chính định lượng được phân tích chi tiết trong giai đoạn 2011–2015; bối cảnh áp dụng các nghị định mới hơn về sau (như Nghị định 60/2021/NĐ-CP sau này) chưa được kiểm chứng trong khung dữ liệu của luận án.
3. Phương pháp định lượng: Phân tích tài chính dựa trên dữ liệu tổng hợp từ báo cáo quyết toán hành chính sự nghiệp, chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng hồi quy đa biến (SEM/Panel Regression) do tính chất bảo mật và đặc thù của dữ liệu kế toán công.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng đánh giá tác động của TCTC toàn diện lên chỉ số an sinh và công bằng tiếp cận GDĐH y khoa của sinh viên nghèo.
• Nghiên cứu mô hình toán kinh tế lượng vi mô nhằm bóc tách chính xác chi phí đào tạo lâm sàng tích hợp trong chi phí điều trị từng ca bệnh tại bệnh viện đại học.
• Khảo sát mô hình chuyển đổi số và ứng dụng hệ thống thông tin quản lý nguồn lực tài chính doanh nghiệp (ERP) trong các trường đại học y khoa.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Đặt nền móng lý luận đầu tiên tại Việt Nam cho chuyên ngành Quản trị kinh doanh về mảng quản trị tài chính đại học y tế công lập; cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học khối ngành kinh tế y tế và quản lý công.
• Tác động chính sách: Luận án cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho Ban Kinh tế Trung ương, Văn phòng Chính phủ, Bộ Y tế, Bộ Tài chính trong quá trình xây dựng, sửa đổi các nghị định về cơ chế tự chủ đơn vị sự nghiệp công lập (Nghị định 16/2015/NĐ-CP, Nghị định 60/2021/NĐ-CP) và chính sách học phí đào tạo y khoa.
• Lợi ích xã hội: Đóng góp vào lộ trình nâng cao chất lượng nguồn nhân lực y tế quốc gia, bảo vệ quyền lợi người học thông qua đề xuất học bổng/tín dụng, đồng thời thúc đẩy bệnh viện đại học phát triển các dịch vụ KCB chất lượng cao phục vụ sức khỏe nhân dân.
• Hội nhập quốc tế: Tạo tiền đề giúp các trường y Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực kiểm định tài chính và quản trị đại học của khu vực ASEAN (AUN-QA) và thế giới (WFME).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống khái niệm, mô hình phân tích và dữ liệu thực chứng chuyên sâu về tài chính giáo dục y tế.
• Lãnh đạo Ban Giám hiệu, Trưởng/Phó phòng Tài chính - Kế toán các trường Y Dược: Ứng dụng trực tiếp hệ thống giải pháp xây dựng quy chế thu chi nội bộ, quản trị chi phí, tổ chức bộ máy kế toán quản trị và lập đề án tự chủ tài chính.
• Lãnh đạo các Bệnh viện Đại học và Bệnh viện Thực hành: Thiết lập khung hợp đồng kinh tế minh bạch, phân định rõ ràng chi phí lâm sàng và nguồn thu dịch vụ khám chữa bệnh.
• Nhà hoạch định chính sách vĩ mô (Bộ Y tế, Bộ Tài chính, Bộ GD&ĐT): Sử dụng các phát hiện thực nghiệm để điều chỉnh chính sách giao dự toán, cơ chế đặt hàng đào tạo và lộ trình tính giá dịch vụ y tế - giáo dục.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Quản trị Tài chính và Lý thuyết Chia sẻ Chi phí thông qua việc tích hợp đặc thù của mối quan hệ kinh tế "Viện - Trường" vào mô hình quản trị tài chính đại học công lập. Luận án chỉ ra rằng quản trị tài chính trường y không thể tách rời hoạt động bệnh viện thực hành; dòng tiền dịch vụ khám chữa bệnh lâm sàng chính là yếu tố làm thay đổi căn bản cấu trúc nguồn thu, bù đắp chi phí đào tạo đắt đỏ và tái định hình cơ chế trích lập các quỹ phát triển sự nghiệp.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu của Phan Công Nghĩa và cs. (2015) (chỉ khảo sát các trường tổng hợp trực thuộc Bộ GD&ĐT) hay Vũ Thị Thanh Thủy (2012) (nghiên cứu quản lý tài chính ĐHCL nói chung), luận án của Lê Văn Dụng đã:

• Thiết kế mẫu khảo sát tập trung 100% vào các trường đại học y khoa đầu ngành đại diện cho cả nước.
• Bóc tách cấu trúc tài chính đa nguồn (kết hợp dòng tiền ngân sách hành chính sự nghiệp, dòng tiền học phí theo trần và dòng tiền viện phí dịch vụ y tế).
• Phỏng vấn sâu 15 nhà quản trị tài chính kế toán trực tiếp tại các cơ sở, tạo nên sự chuẩn xác giữa số liệu kế toán quyết toán và thực tế vận hành.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ là sự mâu thuẫn giữa kết quả chênh lệch thu - chi luôn tăng trưởng dương hàng năm tại cả 5 trường khảo sát với tình trạng thiếu hụt nguồn lực đầu tư cho cơ sở vật chất chuyên sâu. Dữ liệu chứng minh rằng thặng dư tài chính đạt được chủ yếu nhờ nỗ lực khai thác dịch vụ khám chữa bệnh và gia tăng tuyển sinh hệ ngoài ngân sách, nhưng phần lớn thặng dư này bị hút vào Quỹ bổ sung thu nhập để chi thu nhập tăng thêm nhằm bù đắp mức lương cơ sở quá thấp của giảng viên - bác sĩ, dẫn đến việc tích lũy cho Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp và chi cho nghiên cứu khoa học bị co hẹp nghiêm trọng.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập hệ thống biểu mẫu phân tích chuẩn hóa gồm:

• Khung danh mục thu thập số liệu thu - chi theo mục lục ngân sách nhà nước và thu sự nghiệp y tế (Chương 3).
• Bảng câu hỏi phỏng vấn bán cấu trúc dành cho chuyên gia tài chính kế toán viện - trường (Phụ lục).
• Quy trình 4 bước xác định suất chi phí đào tạo và phương pháp phân bổ chi phí gián tiếp vào giá thành dịch vụ giáo dục y khoa (Chương 4).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án đề xuất lộ trình chuyển đổi quản trị tài chính 3 giai đoạn hướng tới năm 2025–2030:

• Giai đoạn 1 (Ngắn hạn): Hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ, thiết lập bộ phận kế toán quản trị, chuẩn hóa suất chi phí đào tạo y khoa và nâng cao năng lực tự chủ chi thường xuyên.
• Giai đoạn 2 (Trung hạn): Thực hiện đề án tự chủ tài chính toàn diện (tự đảm bảo cả chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển); chuyển đổi phương thức quan hệ Viện - Trường thành hợp đồng kinh tế sòng phẳng; thực hiện cơ chế Nhà nước đặt hàng đào tạo.
• Giai đoạn 3 (Dài hạn): Tái cấu trúc mô hình tài chính của các trường ĐHCL ngành y đủ điều kiện chuyển hẳn sang mô hình quản trị tài chính doanh nghiệp phi lợi nhuận (Non-profit Corporate Financial Model), hình thành các trung tâm y sinh học hàn lâm tự chủ hoàn toàn, hội nhập quốc tế.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Luận án đã làm sáng tỏ bản chất, mục tiêu phi lợi nhuận, nội dung, công cụ và tiêu chí đánh giá quản trị tài chính tại các trường ĐHCL ngành y, phân định rõ các đặc thù chi phí đào tạo cao, thời gian đào tạo dài và mối quan hệ viện - trường.
2. Phản ánh bức tranh thực chứng xác thực (2011–2015): Phân tích sâu sắc thực trạng tại 5 trường đại học y trọng điểm, chỉ rõ nguồn thu dịch vụ KCB là động lực sống còn, đồng thời vạch trần các điểm nghẽn về trần học phí bất hợp lý, phân bổ NSNN cào bằng và sự vắng bóng của kế toán quản trị.
3. Đề xuất mô hình chuyển đổi đột phá: Kiến nghị lộ trình khoa học chuyển đổi cơ chế quản trị tài chính các trường ĐHCL ngành y sang mô hình tài chính doanh nghiệp gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm soát nội bộ.
4. Khuyến nghị gói giải pháp đồng bộ cấp cơ sở: Hướng dẫn cụ thể phương pháp định giá suất đào tạo chuẩn, tái cấu trúc quy chế chi tiêu nội bộ, phân bổ thặng dư hài hòa giữa quỹ thu nhập và quỹ phát triển sự nghiệp, và khai thông nguồn lực hợp tác công tư (PPP).
5. Kiến nghị tái định hình chính sách vĩ mô: Cung cấp cơ sở khoa học thuyết phục để Nhà nước đổi mới cơ chế phân bổ NSNN sang hình thức đặt hàng theo sản phẩm đầu ra, chuyển đổi cơ chế học phí sang cơ chế giá dịch vụ đào tạo gắn với tín dụng sinh viên, và luật hóa quan hệ kinh tế viện - trường.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu kế tiếp: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp nối về quản trị rủi ro tài chính, số hóa kế toán quản trị và mô hình trung tâm khoa học sức khỏe hàn lâm tự chủ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án; Chương 2. Cơ sở lý luận về quản trị tài chính tại các trƣờng đại học công lập ngành y; Chương 3. Thực trạng quản trị tài chính tại các trƣờng đại học công lập ngành Y hiện nay; Chương 4.

Một số giải pháp hoàn thiện quản trị tài chính tại các trƣờng đại học công lập ngành y ở Việt Nam trong cơ chế tự chủ. 9 z CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu nƣớc ngoài Trên Thế giới, mỗi nƣớc có một nền giáo dục đại học khác nhau, nhƣng dù nhƣ thế nào thì vai trò của tài chính cho giáo dục luôn giữ một vị trí quan trọng quyết định đến sự phát triển của Nhà trƣờng. Các nhà khoa học, các nhà quản lý ở các nƣớc trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề tài chính đối với các trƣờng đại học.

Các nghiên cứu đã dựa trên hai nguyên lý cơ bản là: nghiên cứu về tài chính công trong lĩnh vực giáo dục và nghiên cứu về quản lý tài chính trong trƣờng đại học. a) Nghiên cứu về tài chính công trong lĩnh vực giáo dục Milton Friedman (1955) là một nhà kinh tế học ngƣời Mỹ đoạt giải Nobel, ngƣời đầu tiên nghiên cứu về vai trò của Chính phủ trong giáo dục và qua đó lý giải cơ sở khoa học cho phân bổ ngân sách Nhà nƣớc cho các trƣờng đại học công. Ông đƣa ra vai trò của Nhà nƣớc trong quản lý giáo dục theo nguyên tắc: Nhà nƣớc xây dựng luật - xử lý vi phạm và hỗ trợ một phần kinh phí cho nhà trƣờng, ngƣời học; phần còn lại thì để cho Nhà trƣờng đƣợc tự chủ và ngƣời giám sát sẽ là những quy luật của thị trƣờng, Nhà nƣớc không cần can thiệp sâu. Theo ông, khi Nhà nƣớc can thiệp quá nhiều vào giáo dục, điều đó không những không tốt mà còn có thể có hại.

Nhà nƣớc chỉ can thiệp trong một số trƣờng hợp đặc biệt [107]. Schultz (1961) là ngƣời phát triển tiếp với nghiên cứu: “Investment in Human Capital”, nhấn mạnh đầu tƣ công cho giáo dục, đặc biệt giáo dục đại học. Ông cho rằng đầu tƣ nguồn nhân lực đã mang lại hiệu quả vốn nhân lực lớn hơn các nguồn vốn khác và càng ngày ngƣời ta càng đầu tƣ nhiều hơn cho giáo dục so với các loại hình đầu tƣ khác [116].(1979), đã cho tái bản lần thứ sáu cuốn sách của mình về tài chính công “Tài chính công - Lý thuyết và thực tiễn”. Những nội dung cơ bản nhất về tài chính công đƣợc tác giả bàn rất chi tiết.

Một số vấn đề thực tiễn tài chính công ở nƣớc Anh đã đƣợc đƣa ra phân tích và lồng ghép vào các nội dung lý thuyết [97].(2007) cũng cho tái bản lần thứ hai cuốn sách cùng tên là “Tài chính công - Lý thuyết và thực tiễn” của mình. Holley đƣa ra những vấn đề thực tiễn mới về tài chính công ở Hoa Kỳ. Trong các nghiên cứu đó, khi đƣa vấn đề thực tiễn vào phân tích tác giả cũng đƣa vấn đề giáo dục công lập và tài chính cho giáo dục công lập, đặc biệt ở Hoa Kỳ các nghiên cứu mang tính học thuật cao [103]. Các nghiên cứu trên tập trung phân tích về sự quản lý tài chính công đối với giáo dục, phân tích chính sách vĩ mô của các nƣớc trong việc hỗ trợ và khuyến khích gắn với hoạt động quản lý tài chính công trong giáo dục.

Các nghiên cứu đã đƣa ra quan điểm: tự chủ đại học dù ở quốc gia nào Nhà nƣớc vẫn duy trì sự kiểm soát ở một mức độ nhất định. Ở hầu hết các nƣớc trên Thế giới, nguồn tài chính công của Chính phủ cho các trƣờng đại học công ngày càng giảm và chính sách học phí có nhiều thay đổi theo xu hƣớng tăng nhằm đảm bảo nguồn cho các chi phí ngày càng tăng cao của giáo dục đại học. b) Nghiên cứu về tài chính trong các trƣờng đại học Tsang, MC. Marianne và Lesley (2000), mở rộng đối tƣợng nghiên cứu không chỉ tài chính mà các nguồn lực khác cho giáo dục [106].

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu theo hƣớng này mang tính ứng dụng và tác nghiệp, đôi khi cũng lồng ghép lý thuyết tài chính công. 11 z Malcolm Prowle và Eric Morgan (2005), một công trình nghiên cứu về quản lý và kiểm soát tài chính đối với giáo dục đại học. Cuốn sách này đƣợc coi là cẩm nang nghề nghiệp của những ngƣời quản lý tài chính trong các trƣờng đại học ở Mỹ [105]. Phạm Đỗ Nhật Tiến (2007), nghiên cứu nƣớc ngoài tiếp cận cơ chế quản lý tài chính của các trƣờng đại học, cho thấy nguồn kinh phí hoạt động của từ các nguồn: Nhà nƣớc hỗ trợ, nguồn thu học phí và nguồn thu khác từ bên ngoài.

Ở nhiều nƣớc phát triển, các trƣờng đại học công lập có quyền tự chủ rất cao và có một nguồn thu khá lớn từ ngân sách của Chính phủ. Chẳng hạn nhƣ ở nƣớc Pháp, nguồn ngân sách của Chính phủ chiếm khoảng 80% ngân sách của các trƣờng đại học, trong đó chủ yếu là các trƣờng đại học công lập. Ở Hoa Kỳ, nguồn thu của các trƣờng đại học công lập từ ngân sách Chính phủ là khoảng 60%, trong đó Chính phủ các bang chiếm khoảng 45%, tiếp đó là Chính phủ liên bang và địa phƣơng. Ở nƣớc Anh, từ sau chiến tranh Thế giới thứ hai, nguồn thu của các trƣờng đại học cũng chủ yếu là từ nguồn ngân sách của Chính phủ, năm 1976 là 76,2%.

Ở Nhật Bản, nguồn tài trợ của Nhà nƣớc chiếm khoảng gần 50% tổng nguồn thu của các trƣờng đại học công lập (1984), ở CHLB Đức, tỷ lệ này trong những năm gần đây là khoảng 72%, trong đó có một tỷ lệ đáng kể dành cho hoạt động nghiên cứu khoa học ở các trƣờng đại học [62]. Nhìn chung, các nghiên cứu ngoài nƣớc đã làm rõ một khung khổ lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn về hoạt động quản lý tài chính của các trƣờng đại học trên Thế giới và các nghiên cứu về tài chính tại một trƣờng đại học cụ thể đều mang tính tác nghiệp cao. Tuy nhiên, đây là những nghiên cứu mô hình quản lý ở những trƣờng đại học của các nƣớc nền kinh tế phát triển. Đối với cơ chế và điều kiện của Việt Nam, luận án cần nghiên cứu để vận dụng, 12 z đề xuất các giải pháp quản trị tài chính phù hợp với hoàn cảnh của Việt Nam và đặc biệt là đối với đặc thù của các trƣờng đại học công lập ngành y.

Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Việt Nam, cùng với sự phát triển của đất nƣớc, công cuộc đổi mới giáo dục đại học trong những năm qua đã đạt đƣợc nhiều thành tựu quan trọng, đặc biệt là đổi mới cơ chế tài chính theo xu hƣớng tự chủ và hội nhập quốc tế. Cùng với quá trình phát triển đó đã có nhiều công trình nghiên về tài chính đối với giáo dục đại học công, dựa trên hai nguyên lý cơ bản: tài chính công đối với giáo dục và quản lý tài chính trong trƣờng đại học. Tổng quan các công trình nghiên cứu theo nội dung từng chuyên đề nhƣ: a) Nghiên cứu về cơ chế tự chủ tài chính của trƣờng đại học công lập Các công trình nghiên cứu về cơ chế tự chủ của các trƣờng đại học công lập đã phân tích rõ về cơ sở lý luận, thực trạng cơ chế tự chủ tài chính đối với các trƣờng ĐHCL, vai trò của Nhà nƣớc và trƣờng đại học trong tự chủ tài chính. Nội dung này không những đƣợc các nhà nghiên cứu mà cả các nhà quản lý, ngƣời học và nhiều ngƣời dân khác quan tâm.

Phan Huy Hùng (năm 2009), nghiên cứu về: “Quản lý Nhà nƣớc theo hƣớng đảm bảo sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trƣờng đại học ở Việt Nam”. Tác giả đã làm rõ một số vấn đề về tầ m quan tro ̣ng , vai trò của Nhà nƣớc về quản lý GDĐH theo hƣớng giám sát, tài trợ hệ thống và đảm bảo tự chủ của Nhà trƣờng về học thuật, tổ chức bộ máy học thuật và tài chính; trách nhiệm xã hội của trƣờng đại học tự chịu trách nhiệm của các trƣờng đại học. Từ đó tác giả đƣa ra một số giải pháp quản lý Nhà nƣớc bảo đảm đƣợc sự tự chủ và tự chịu trách nhiệm của trƣờng đại học, trong đó vai trò của Nhà nƣớc thiết lập môi trƣờng cung cấp dịch vụ GDĐH thuận tiện, chủ động và bình đẳng cũng nhƣ thể chế, chính sác h điề u hành GDĐH tić h cƣ̣c [64]. Vũ Thị Thanh Thủy (2012), nghiên cứu về: “Quản lý tài chiń h c ác trƣờng đại học công lập ở Việt Nam ”.

13 z Tác giả đã chỉ rõ quyền tự chủ của các trƣờng đại học còn hạn chế, cơ chế quản lý của Nhà nƣớc thiếu tính đồng bộ chƣa gắn với thực tế, cứng nhắc. Qua đó tác giả đề xuất giải pháp nhấn mạnh quản lý tài chính các trƣờng đại học công lập theo hƣớng tự tăng cƣờng chủ tài chính cần đƣợc chú trọng trong điều kiện hạn hẹp về Ngân sách Nhà nƣớc; đề xuất thiết lập rõ điều kiện cần và điều kiện đủ để tự chủ tài chính, trong đó điều kiện cần là các trƣờng đại học công lập cần xác định rõ mục tiêu để đƣợc tự chủ tài chính là thu đủ bù đắp chi tƣơng ứng với chất lƣợng đào tạo và điều kiện đủ là Chính phủ cho phép các trƣờng đại học công lập đƣợc thỏa mãn những điều kiện: tự chủ về đào tạo; tự chủ về tuyển sinh; tự chủ tuyển dụng; tự chủ về nguồn thu [81]. Trần Đức Cân (2012), nghiên cứu về: “Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính các trƣờng đại học công lập ở Việt Nam”. Tác giả đã làm rõ khái niệm, bản chất và nhân tố tác động tới tự chủ tài chính, cơ chế tự chủ tài chính trƣờng ĐHCL; thực trạng trƣờng đại học còn chịu sự kiểm soát nhiều của các cơ quan quản lý Nhà nƣớc.

Qua đó, tác giả đề xuất trao quyền tự chủ cao cho các trƣờng và đã đƣa 06 tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của cơ chế tự chủ tài chính, bao gồm: tính hiệu lực, hiệu quả, tính linh hoạt, công bằng, ràng buộc tổ chức, sự chấp nhận của cộng đồng [74]. Nguyễn Minh Tuấn (2015), trong nghiên cứu về “Tác động của quản lý tài chính đến chất lƣợng giáo dục đại học - Nghiên cứu điển hình tại các trƣờng đại học thuộc Bộ Công Thƣơng”.