CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC ĐÀO TẠO CÔNG LẬP 1. Một số vấn đề cơ bản về đơn vị sự nghiệp giáo dục đào tạo công lập 1. Khái quát chung về hệ thống đơn vị sự nghiệp Hoạt động sự nghiệp được hiểu là những công việc có lợi ích chung và lâu dài cho xã hội. Khi nói đến hoạt động sự nghiệp là nói đến tổ chức những công việc mà phạm vi tác động của nó cũng như hiệu quả được đánh giá trong phạm vi toàn xã hội và lợi ích của nó được đánh giá trên tầm vĩ mô và từng giai đoạn cụ thể.
Đơn vị sự nghiệp công lập là những tổ chức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, để thực hiện các hoạt động cung cấp dịch vụ công cho xã hội, nhằm duy trì và đảm bảo sự hoạt động bình thường của xã hội, phục vụ công tác quản lý nhà nước. Đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập là đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực đào tạo do Nhà nước hoặc các tổ chức thành lập nhằm thực hiện dịch vụ sự nghiệp đào tạo, nghiên cứu nhằm cung cấp nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cho xã hội. Ở Trung ương: Là các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc các Bộ, ngành, Tổng cục, Cục. Tuỳ theo chức năng, nhiệm vụ có một số đơn vị được tổ chức thành hệ thống nhiều đơn vị cấp dưới trực thuộc.
Ở Địa phương: Là các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc UBND tỉnh, huyện; hoặc trực thuộc các Sở, ngành… Phân cấp tài chính các đơn vị sự nghiệp: Theo quy định của Luật NSNN và các nghị định, thông tư hướng dẫn hiện hành, các cơ quan hành chính nhà Luan van 8 nước và các đơn vị sự nghiệp công lập đều là các đơn vị dự toán ngân sách, được phân thành 3 cấp: - Đơn vị dự toán cấp I: Là đơn vị tiếp nhận dự toán ngân sách hàng năm do Thủ tướng Chính phủ hoặc UBND giao; có nhiệm vụ quản lý, sử dụng và thanh quyết toán các nguồn kinh phí ngân sách với cơ quan tài chính. Đơn vị dự toán cấp I thực hiện phân bổ, giao dự toán kinh phí cho đơn vị cấp dưới trực thuộc; chịu trách nhiệm trước Nhà nước về việc tổ chức, thực hiện công tác kế toán và quyết toán ngân sách của đơn vị mình và các đơn vị dự toán cấp dưới trực thuộc. Dưới đơn vị dự toán cấp I có các đơn vị dự toán cấp II và đơn vị dự toán cấp III trực thuộc. - Đơn vị dự toán cấp II: Có nhiệm vụ phân bổ dự toán kinh phí cho đơn vị dự toán cấp III trực thuộc, chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán kinh phí của đơn vị mình và đơn vị dự toán cấp III trực thuộc với Đơn vị dự toán cấp I.
- Đơn vị dự toán cấp III: Là đơn vị trực tiếp sử dụng kinh phí do ngân sách cấp, được đơn vị dự toán cấp I, hoặc đơn vị dự toán cấp II giao dự toán kinh phí; có trách nhiệm tổ chức thực hiện công tác kế toán và quyết toán kinh phí của đơn vị mình với đơn vị dự toán cấp trên [7]. Việc phân cấp quản lý NSNN cho các cơ quan hành chính và các đơn vị sự nghiệp công lập có cấu trúc hình cây, cấp trên quản lý cấp dưới trực tiếp; về cơ bản là tương ứng với phân cấp quản lý hành chính. Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập Đơn vị sự nghiệp công lập theo nội dung hoạt động được phân thành các lĩnh vực sau: - Đơn vị sự nghiệp giáo dục đào tạo; - Đơn vị sự nghiệp y tế; - Đơn vị sự nghiệp văn hóa thông tin; Luan van 9 - Đơn vị sự nghiệp thể dục, thể thao; - Đơn vị sự nghiệp phát thanh, truyền hình; - Đơn vị sự nghiệp khoa học công nghệ, môi trường; - Đơn vị sự nghiệp kinh tế; - Đơn vị sự nghiệp khác. Phân loại đơn vị sự nghiệp theo nguồn thu: Căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp, đơn vị sự nghiệp công được phân thành 4 loại đơn vị thực hiện quyền tự chủ về tài chính: - Nhóm I: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo chi phí hoạt động).
- Nhóm II: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được NSNN cấp (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động). - Nhóm III: Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp, đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu, kinh phí hoạt động thường xuyên theo chức năng, nhiệm vụ do NSNN bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động (gọi tắt là đơn vị sự nghiệp do NSNN bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động). - Nhóm IV: Đơn vị sự nghiệp công lập không có nguồn thu sự nghiệp hay có nguồn thu thấp là những đơn vị sự nghiệp công lập này NSNN phải cấp toàn bộ kinh phí để bảo đảm hoạt động thường xuyên và hoạt động đầu tư của đơn vị. Mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị sự nghiệp có thu được xác định như sau: Mức tự bảo đảm chi phí Tổng số nguồn thu sự nghiệp hoạt động thường xuyên = x 100% của đơn vị Tổng số chi hoạt động thường xuyên Luan van 10 - Đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo chi phí hoạt động là đơn vị sự nghiệp có mức bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên bằng hoặc lớn hơn 100%, Nhà nước không phải cấp kinh phí hoạt động thường xuyên cho đơn vị.
- Đơn vị sự nghiệp đảm bảo một phần chi phí hoạt động là đơn vị sự nghiệp có mức bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên từ trên 10% đến dưới 100%, Nhà nước phải cấp một phần kinh phí hoạt động thường xuyên cho đơn vị. - Đơn vị sự nghiệp do NSNN bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động là đơn vị sự nghiệp có mức tự bảo đảm chi phí hoạt động thường xuyên từ 10% trở xuống. Áp dụng đối với đơn vị sự nghiệp có nguồn thu thấp hoặc không có nguồn thu, Nhà nước phải cấp toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên cho đơn vị. Đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập bao gồm các trường đại học, các trường cao đẳng, các trường đào tạo dạy nghề…Đề tài nghiên cứu về các đơn vị sự nghiệp đào tạo thuộc Bộ Tài chính do vậy đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề liên quan đến các đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập đảm bảo một phần kinh phí hoạt động và cụ thể là các trường đại học công lập tự đảm bảo một phần kinh phí hoạt động của mình [4].
Đặc điểm, vai trò của đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập 1. Đặc điểm của đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập Đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập là đơn vị sự nghiệp công lập vừa mang đặc điểm của đơn vị sự nghiệp có thu vừa mang đặc trưng riêng về lĩnh vực hoạt động giáo dục đào tạo: Thứ nhất: Đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập hoạt động mang tính chất phục vụ xã hội, không vì mục đích kinh doanh nhằm cung cấp các sản phẩm cho toàn xã hội, không vì mục tiêu lợi nhuận. Nhà nước tổ chức, duy trì và đầu tư cho các hoạt động sự nghiệp đào tạo để cung cấp những sản phẩm dịch vụ cho thị trường nhằm thực hiện vai trò của Nhà nước trong việc phân phối lại thu nhập và thực hiện các chính sách phúc lợi xã hội khi nhà nước can thiệp vào thị trường. Luan van 11 Thứ hai: Sản phẩm của các đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập luôn gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần của xã hội và đặc biệt là các sản phẩm này mang tính bền vững, lâu dài.
Sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp đào tạo tạo là những sản phẩm vô hình và nhiều người sử dụng, cho nhiều đối tượng và trên phạm vi rộng. Các sản phẩn chủ yếu là những giá trị về tri thức, văn hóa, phát minh, sức khỏe, đạo đức và các giá trị về xã hội… Thứ ba: Hoạt động của các đơn vị sự nghiệp đào tạo theo định hướng của Nhà nước, luôn gắn liền với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Chính phủ tổ chức, duy trì và đảm bảo hoạt động sự nghiệp đào tạo phục vụ tốt cho việc thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội. Vai trò đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập Đơn vị sự nghiệp đào tạo công lập với những đặc điểm đã nêu trên, vai trò của đơn vị sự nghiệp có những vai trò tương ứng như sau: Thứ nhất: Đơn vị sự nghiệp đào tạo giúp các ngành, các lĩnh vực trong nền kinh tế hoạt động bình thường; nâng cao trình độ dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo nguồn nhân lực thúc đẩy các hoạt động kinh tế phát triển, đảm bảo và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa và tinh thần của nhân dân.
Thứ hai: Từ đặc điểm các sản phẩm của các hoạt động sự nghiệp đào tạo công lập chủ yếu tạo ra những hàng hóa công cộng ở dạng phi vật chất, phục vụ trực tiếp quá trình tái sản xuất xã hội. Vì vậy hoạt động sự nghiệp luôn gắn bó hữu cơ và tác động tích cực đến quá trình tái sản xuất xã hội. Thứ ba: Hoạt động sự nghiệp đào tạo luôn gắn với định hướng, chương trình mục tiêu quốc gia, do đó vai trò của các đơn vị sự nghiệp đào tạo là để thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, Chính phủ tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia như: Chương trình xóa mù chữ; chương trình Luan van 12 xóa đói giảm nghèo; chương trình phổ cập giáo dục…Thông qua hoạt động giáo dục đào tạo Nhà nước thực hiện các chương trình này một cách triệt để và hiệu quả. Chỉ có các đơn vị sự nghiệp mới thực hiện tốt các nhiệm vụ này.