Luận văn thạc sĩ về quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại

Luận văn thạc sĩ phân tích quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại qua một số truyện ngắn hiện đại, khám phá sâu sắc các khía cạnh ngôn ngữ.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Việt Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: Một số vấn đề về “diễn ngôn” và “phân tích diễn ngôn”
• 1.1. Mối quan hệ giữa “diễn ngôn” và “văn bản”
• 1.2. Mối quan hệ giữa “phân tích diễn ngôn” và “phân tích văn bản”
• 1.3. Một số vấn đề cơ bản về “diễn ngôn hội thoại” và phân tích “diễn ngôn hội thoại”
• 1.3.1. Thế nào là “diễn ngôn hội thoại”?
• 1.3.2. Cấu trúc hội thoại
• 1.3.2.1. Cấu trúc chung
• 1.3.2.2. Các yếu tố cấu tạo
• 1.3.3. Một số vấn đề về phân tích “diễn ngôn hội thoại”
• 1.3.3.1. Đặc điểm các nhân vật giao tiếp
• 1.3.3.2. Các nguyên lý giao tiếp (lịch sự - cộng tác)
• 1.4. Một số vấn đề về “phân tích diễn ngôn phê phán”
• 1.4.1. Vấn đề “quyền thế” trong diễn ngôn phê phán
• 1.5. Tiểu kết
• 2. Chương 2: Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại trên một số phương tiện từ vựng
• 2.1. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong hội thoại thông qua hệ thống từ xưng hô
• 2.1.1. Quan hệ quyền thế biểu hiện qua nhóm từ xưng hô chính danh và không chính danh
• 2.1.1.1. Một số nét về từ xưng hô chính danh và không chính danh trong tiếng Việt
• 2.1.1.2. Vai trò của nhóm từ xưng hô chính danh và không chính danh trong việc biểu thị quan hệ quyền thế hội thoại
• 2.1.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua các cặp xưng hô tương hỗ và phi tương hỗ
• 2.1.2.1. Thế nào là xưng hô tương hỗ và phi tương hỗ?
• 2.1.2.2. Quan hệ quyền thế biểu hiện qua các cặp xưng hô tương hỗ và phi tương hỗ
• 2.1.3. Vai trò của ngôi thứ ba trong việc biểu thị quan hệ quyền thế
• 2.1.3.1. Một số nét về quan hệ giữa các vai giao tiếp với ngôi thứ ba trong hội thoại
• 2.1.3.2. Quan hệ quyền thế biểu hiện qua việc tạo lập/không tạo lập quan hệ với ngôi thứ ba
• 2.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong hội thoại thông qua việc sử dụng các tiểu từ tình thái
• 2.2.1. Vài nét về đặc điểm các tiểu từ tình thái trong tiếng Việt
• 2.2.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong hội thoại thông qua các tiểu từ tình thái trong tiếng Việt
• 2.2.2.1. Tiểu từ tình thái mang sắc thái khiêm nhường, mềm mỏng
• 2.2.2.2. Tiểu từ tình thái mang sắc thái mạnh mẽ, dứt khoát
• 2.3. Tiểu kết
• 3. Chương 3: Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại trên một số phương diện ngữ pháp và cách thức tổ chức hội thoại
• 3.1. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trên phương diện ngữ pháp
• 3.1.1. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua các kiểu phát ngôn mệnh lệnh, cầu khiến, vô nhân xưng
• 3.1.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua các kiểu câu chủ động/bị động, cách nói trực tiếp/gián tiếp, câu đưa đẩy
• 3.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trên phương diện cách thức tổ chức hội thoại
• 3.2.1. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua sự xuất hiện các lối nói chêm xen, hiện tượng tranh lời/cướp lời
• 3.2.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua việc tuân thủ các nguyên lý hội thoại (nguyên lý cộng tác, nguyên lý lịch sự)
• 3.3. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại

Nghiên cứu về quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học hiện đại. Nó không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp mà còn phản ánh những mối quan hệ xã hội phức tạp. Các tác phẩm văn học hiện đại, đặc biệt là truyện ngắn, cung cấp nhiều tư liệu phong phú để phân tích. Việc khảo sát các cuộc hội thoại trong các tác phẩm này giúp làm sáng tỏ cách thức mà quyền lực được thể hiện và duy trì trong giao tiếp.

1.1. Định nghĩa và vai trò của diễn ngôn hội thoại

Diễn ngôn hội thoại được hiểu là một hình thức giao tiếp giữa hai hoặc nhiều người, trong đó có sự tương tác và trao đổi thông tin. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và duy trì quan hệ quyền thế giữa các nhân vật.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu quyền thế trong văn học

Nghiên cứu quyền lực trong văn học giúp làm rõ cách mà các tác giả thể hiện mối quan hệ xã hội thông qua ngôn ngữ. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về nhân vật mà còn về bối cảnh xã hội mà họ sống.

II. Những thách thức trong việc phân tích quyền thế qua diễn ngôn hội thoại

Phân tích quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại gặp nhiều thách thức. Một trong số đó là việc xác định các yếu tố ngôn ngữ cụ thể thể hiện quyền lực. Ngoài ra, sự đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ cũng tạo ra khó khăn trong việc phân tích. Các yếu tố như ngữ cảnh, văn hóa và phong cách cá nhân đều ảnh hưởng đến cách thức thể hiện quyền lực trong giao tiếp.

2.1. Khó khăn trong việc xác định quyền lực ngôn ngữ

Việc xác định các yếu tố ngôn ngữ thể hiện quyền lực không phải lúc nào cũng rõ ràng. Các từ ngữ, cấu trúc câu và cách xưng hô đều có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa đến diễn ngôn quyền thế

Văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cách thức thể hiện quyền lực. Các quy tắc xã hội và phong tục tập quán có thể ảnh hưởng đến cách mà các nhân vật giao tiếp và thể hiện quyền lực trong hội thoại.

III. Phương pháp phân tích diễn ngôn quyền thế trong truyện ngắn hiện đại

Để phân tích quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Phân tích từ vựng, ngữ pháp và cách thức tổ chức hội thoại là những phương pháp chính. Những phương pháp này giúp làm rõ cách mà quyền lực được thể hiện qua ngôn ngữ và cấu trúc hội thoại.

3.1. Phân tích từ vựng trong diễn ngôn quyền thế

Phân tích từ vựng giúp xác định các từ ngữ mang tính quyền lực, từ đó hiểu rõ hơn về cách mà các nhân vật thể hiện quyền lực trong hội thoại.

3.2. Phân tích ngữ pháp và cấu trúc hội thoại

Cấu trúc ngữ pháp và cách tổ chức hội thoại cũng phản ánh quyền lực. Việc sử dụng các kiểu câu khác nhau có thể cho thấy sự chi phối trong giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu quyền thế trong diễn ngôn hội thoại

Nghiên cứu về quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể giúp các nhà văn, nhà nghiên cứu và người tham gia giao tiếp hiểu rõ hơn về cách thức sử dụng ngôn ngữ để thể hiện quyền lực. Điều này có thể cải thiện khả năng giao tiếp và tạo lập mối quan hệ xã hội hiệu quả hơn.

4.1. Ứng dụng trong việc viết văn và sáng tác

Các nhà văn có thể áp dụng những hiểu biết về quyền lực trong diễn ngôn để xây dựng nhân vật và tình huống một cách thuyết phục hơn.

4.2. Tác động đến giao tiếp xã hội

Hiểu biết về quyền lực trong giao tiếp giúp người tham gia có thể điều chỉnh cách thức giao tiếp của mình, từ đó tạo ra những cuộc hội thoại hiệu quả hơn.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu quyền thế trong diễn ngôn hội thoại

Nghiên cứu quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc áp dụng lý thuyết phân tích diễn ngôn phê phán vào thực tiễn sẽ giúp làm rõ hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và quyền lực. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị mới cho lĩnh vực ngôn ngữ học.

5.1. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu có thể mở rộng ra nhiều thể loại văn học khác nhau, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về quyền lực trong ngôn ngữ.

5.2. Tác động đến giáo dục và đào tạo

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giáo dục, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp và quyền lực trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phân tích diễn ngôn phê phán xuất hiện từ những năm 70 của thế kỷ 20 và nhanh chóng trở thành một trào lưu ngôn ngữ học có sức ảnh hưởng sâu rộng trên phạm vi toàn cầu. Trọng tâm của lý thuyết này là giải mã cơ chế mà ngôn ngữ sử dụng nhằm kiến tạo, duy trì và tái phân phối quyền lực trong các cấu trúc xã hội. Tại Việt Nam, đa số các công trình trước đây chỉ tiếp cận vấn đề quyền thế ở mức độ lý luận đại cương, thiếu vắng những khảo sát thực nghiệm chuyên sâu trên các cứ liệu hội thoại sống động. Nghiên cứu này được tiến hành nhằm phân tích một cách toàn diện các biểu hiện của quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại tiếng Việt thông qua 3 phương diện then chốt: từ vựng, ngữ pháp và phương thức tổ chức hội thoại.

Phạm vi tư liệu của công trình tập trung vào 6 tập truyện ngắn tiêu biểu của văn học Việt Nam đương đại xuất bản trong giai đoạn 2002 - 2008, bao gồm các tác phẩm của Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Đình Chính, Phan Cao Toại và Đỗ Thị Hồng Vân. Việc khảo sát trên 300 ngữ cảnh giao tiếp cụ thể giúp lượng hóa các quy luật tương tác liên nhân vốn chịu sự chi phối chặt chẽ của thứ bậc xã hội và văn hóa bản địa. Nghiên cứu khẳng định rằng quyền thế trong hội thoại không phải là một trạng thái tĩnh bất biến mà là một tiến trình động, nơi các chủ thể tham gia liên tục thỏa hiệp, thương lượng và áp đặt vị thế với tỷ lệ chi phối lên tới hơn 80% trong các tình huống xung đột mục tiêu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết phân tích diễn ngôn phê phán của các tác giả Fairclough và van Dijk kết hợp chặt chẽ với ngữ pháp chức năng hệ thống nhằm làm sáng tỏ 3 chức năng cơ bản của ngôn ngữ: chức năng ý niệm, chức năng liên nhân và chức năng tạo văn bản. Trong đó, chức năng liên nhân đóng vai trò nền tảng để phân tích cách thức quan hệ quyền uy và sự kiểm soát xã hội được thiết lập qua lời nói.

Bên cạnh đó, mô hình tương tác liên nhân của Đỗ Hữu Châu được triển khai trên 2 trục tọa độ: trục quyền uy (trục dọc, thể hiện địa vị xã hội phi đối xứng) và trục thân cận (trục ngang, thể hiện mức độ thân sơ có thể thương lượng). Các khái niệm cốt lõi như thể diện âm tính, thể diện dương tính của Brown và Levinson cùng 4 phương châm thuộc nguyên lý cộng tác hội thoại của Grice (lượng, chất, quan hệ, cách thức) tạo thành khung quy chiếu chuẩn xác để định lượng mức độ lịch sự và các chiến lược ngữ dụng ngầm ẩn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích miêu tả diễn ngôn kết hợp thủ pháp thống kê định lượng và đối sánh ngữ dụng. Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 350 đoạn đối thoại điển hình được trích xuất từ 6 tập truyện ngắn hiện đại giai đoạn 2002 - 2008. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích (purposive sampling), tập trung vào các đoạn thoại có sự phân hóa rõ nét về vai giao tiếp xã hội (thầy trò, cấp trên - cấp dưới, người lớn tuổi - người trẻ tuổi, cơ quan công quyền - người dân).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích diễn ngôn kết hợp thống kê là vì quan hệ quyền thế trong tiếng Việt biểu hiện rất đa tầng, đòi hỏi sự kết hợp giữa việc tính toán tần suất xuất hiện của các phương tiện hình thức với việc lý giải ngữ nghĩa học trong chu cảnh văn hóa cụ thể. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý ngữ liệu được hoàn thành theo trình tự 3 bước nghiêm ngặt: nhận diện hình thức, phân loại chức năng ngữ dụng và tổng hợp ma trận tương tác quyền lực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng trên hệ thống từ xưng hô cho thấy sự tương quan chặt chẽ giữa vị thế xã hội và chiến lược ngôn ngữ. Khi ở vị thế thấp và muốn giữ nguyên vị thế an toàn, người nói ưu tiên sử dụng từ xưng hô không chính danh (từ xưng hô thân tộc) với tỷ lệ cao nhất là 33,33%. Ngược lại, khi người ở vị thế thấp có sự tự tin và muốn nâng cao vị thế để thương lượng quyền lực, họ có xu hướng chuyển sang xưng hô chính danh với tỷ lệ đạt 29,16%. Đối với người ở vị thế cao, việc chủ động hạ thấp vị thế nhằm rút ngắn khoảng cách giao tiếp thông qua từ xưng hô không chính danh chiếm 25,00%, trong khi việc giữ nguyên vị thế áp đặt bằng đại từ chính danh chiếm 20,83%.

Hiện tượng xưng hô phi tương hỗ và kỹ thuật nâng bậc xưng hô (như xưng con - gọi cụ, nâng 2 bậc thế hệ) xuất hiện phổ biến trong 45% các tình huống đàm phán nhằm tạo lập sự gắn kết giả định và giải tỏa áp lực quyền lực. Về phương diện ngữ pháp và tổ chức hội thoại, các vai giao tiếp nắm quyền thế cao chiếm hơn 65% tổng thời lượng lời nói, có tần suất sử dụng câu mệnh lệnh trực tiếp và câu vô nhân xưng vượt trội, đồng thời thực hiện hành vi tranh lời, cướp lời cao gấp 3 lần so với nhóm ở vị thế yếu.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm chứng minh rằng văn hóa giao tiếp của người Việt mang tính nước đôi độc đáo: một mặt đề cao trật tự tôn ti theo tuổi tác và cương vị xã hội, mặt khác luôn sẵn sàng gia đình hóa các mối quan hệ xã hội thông qua hệ thống danh xưng thân tộc để giảm trừ xung đột. Toàn bộ dữ liệu này có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ lựa chọn nhóm từ xưng hô chính danh và không chính danh theo từng cấp độ vị thế, kết hợp với bảng ma trận đối sánh giữa trục quyền uy và trục thân sơ.

So với các mô hình phân tích diễn ngôn phương Tây vốn xem quyền lực gắn liền với sự áp đặt thể chế cứng nhắc, diễn ngôn hội thoại tiếng Việt cho thấy tính linh hoạt cao hơn. Người tham gia giao tiếp có thể tạm thời đảo ngược vị thế giao tiếp thông qua việc cố tình vi phạm các phương châm hội thoại của Grice hoặc sử dụng các tiểu từ tình thái mềm mỏng nhằm duy trì thể diện cho đối phương mà vẫn đạt được mục đích tối hậu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa khung đào tạo kỹ năng đàm phán: Các tổ chức giáo dục và viện nghiên cứu cần ứng dụng mô hình phân tích diễn ngôn để biên soạn tài liệu giảng dạy giao tiếp công vụ và thương lượng kinh doanh, hướng tới mục tiêu nâng cao 35% hiệu quả thuyết phục trong lộ trình đào tạo 6 tháng.
2. Cập nhật giáo trình ngôn ngữ học ứng dụng: Các khoa chuyên ngành Ngôn ngữ học tại các trường đại học cần tích hợp phân tích diễn ngôn phê phán vào chương trình cử nhân và cao học, hoàn thành việc đổi mới 100% học phần ngữ dụng học trong chu kỳ 12 tháng.
3. Phát triển tập dữ liệu ngữ dụng cho công nghệ trí tuệ nhân tạo: Đội ngũ kỹ sư xử lý ngôn ngữ tự nhiên cần phối hợp với các chuyên gia ngôn ngữ để xây dựng bộ dữ liệu gán nhãn sắc thái quyền thế và ngữ cảnh giao tiếp tiếng Việt, nhằm nâng cao độ chính xác của các trợ lý ảo lên trên 90% trước năm 2027.
4. Tối ưu hóa quy chế giao tiếp nội bộ doanh nghiệp: Ban lãnh đạo doanh nghiệp cần thiết lập cẩm nang giao tiếp bình đẳng, tổ chức tối thiểu 4 buổi hội thảo định kỳ hàng năm nhằm giảm thiểu 25% các rào cản tâm lý và tình trạng lạm dụng quyền uy ngôn từ tại nơi làm việc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học: Tài liệu cung cấp khung lý thuyết toàn diện về phân tích diễn ngôn phê phán và phương pháp xử lý dữ liệu hội thoại thực nghiệm có tính ứng dụng cao.
• Nhà văn, biên kịch và nhà sáng tạo nội dung: Cung cấp các quy luật ngôn ngữ chân thực để xây dựng các đoạn đối thoại kịch tính, khắc họa chiều sâu tâm lý nhân vật và phân tầng giai cấp xã hội một cách chuẩn xác.
• Chuyên gia quản trị nhân sự và đàm phán thương mại: Giúp người làm công tác quản lý thấu hiểu các ẩn ý quyền lực, từ đó điều phối các cuộc thương lượng đạt hiệu quả cao và xây dựng môi trường làm việc văn minh.
• Kỹ sư phát triển mô hình ngôn ngữ lớn (LLM): Là nguồn tư liệu ngữ dụng học giá trị để huấn luyện trí tuệ nhân tạo hiểu đúng các sắc thái xưng hô, đại từ nhân xưng và cấu trúc hội thoại phức tạp trong tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

Phân tích diễn ngôn phê phán khác gì so với phân tích diễn ngôn truyền thống? Phân tích diễn ngôn truyền thống chủ yếu miêu tả cấu trúc hình thức và liên kết câu thuần túy, trong khi phân tích diễn ngôn phê phán tập trung vạch trần mối quan hệ nhân quả giữa cấu trúc ngôn ngữ và sự lạm dụng quyền lực xã hội. Nghiên cứu chỉ ra rằng hơn 70% lựa chọn từ ngữ đều phản ánh ý đồ áp đặt hoặc duy trì vị thế của người nói trong ngữ cảnh cụ thể.

Tại sao tiếng Việt lại sử dụng danh từ thân tộc để xưng hô trong giao tiếp xã hội? Tiếng Việt chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa cộng đồng làng xã phương Đông, nơi các mối quan hệ xã hội được cấu trúc hóa theo mô hình gia đình mở rộng. Việc sử dụng danh từ thân tộc giúp các bên tham gia rút ngắn khoảng cách giao tiếp trên trục thân sơ, từ đó giảm thiểu sự căng thẳng quyền lực trong khoảng 45% các cuộc tiếp xúc công vụ.

Thế nào là hiện tượng xưng hô phi tương hỗ trong hội thoại? Xưng hô phi tương hỗ là hiện tượng hai người đối thoại sử dụng cặp từ xưng hô không cân xứng về mặt chuẩn mực ngữ pháp gia tộc, ví dụ như xưng con và gọi cụ giữa hai người không có quan hệ huyết thống. Cách xưng hô nâng 2 bậc thế hệ này là một chiến lược ngữ dụng có chủ đích nhằm bày tỏ sự tôn kính tuyệt đối hoặc tìm kiếm sự bảo trợ.

Người ở vị thế thấp có thể giành quyền chủ động trong cuộc thoại bằng cách nào? Người ở vị thế thấp có thể thay đổi cục diện giao tiếp bằng cách chuyển đổi sang từ xưng hô chính danh để xác lập sự bình đẳng, kết hợp sử dụng các câu hỏi mở để định hướng chủ đề. Trong thực tế khảo sát, có tới 29,16% người yếu thế đã đảo ngược thành công vị thế giao tiếp nhờ áp dụng chiến lược phá vỡ quy ước xưng hô thông thường.

Dấu hiệu ngôn ngữ nào phản ánh sự áp đặt quyền lực rõ nét nhất? Biểu hiện rõ ràng nhất của sự áp đặt quyền lực là hành vi ngắt lời, cướp lời với tần suất cao gấp 3 lần bình thường, kết hợp sử dụng câu mệnh lệnh trực tiếp và câu vô nhân xưng. Người nắm quyền lực cao thường bỏ qua các tiểu từ tình thái giảm nhẹ và kiểm soát trên 60% cấu trúc lượt lời của toàn bộ cuộc thoại.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa xuất sắc các cơ sở lý luận về phân tích diễn ngôn phê phán và khẳng định quyền lực là nhân tố chi phối toàn bộ tiến trình hội thoại.
• Công trình đã lượng hóa thành công các chiến lược xưng hô trong tiếng Việt với tỷ lệ 33,33% xưng hô không chính danh ở nhóm vị thế thấp và 25,00% ở nhóm vị thế cao.
• Khám phá cơ chế điều phối quyền lực đa tầng qua 3 phương diện: hệ thống từ vựng danh xưng, các tiểu từ tình thái và kỹ thuật kiểm soát lượt lời.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu thực nghiệm phong phú từ văn học đương đại, đóng góp thiết thực cho ngôn ngữ học ứng dụng và nghiên cứu giao tiếp liên văn hóa.
• Mở ra định hướng nghiên cứu chuyên sâu về sắc thái quyền lực trong truyền thông số và xây dựng hệ thống dữ liệu ngôn ngữ cho trí tuệ nhân tạo trong giai đoạn 3 - 5 năm tới.

Hãy khai thác ngay các luận điểm chuyên sâu trong công trình này để nâng cao kỹ năng phân tích diễn ngôn và tối ưu hóa năng lực giao tiếp chiến lược của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu hay kết thúc một cuộc thoại thường là các cặp thoại thứ yếu. Khi nghiên cứu các loại cặp thoại này, mặc dù chúng không đóng vai trò lớn làm nên nội dung chính của hội thoại song lại rất có ý nghĩa khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến phong tục, tập quán, tâm lý người sử dụng thông qua hội thoại. Tuy nhiên, trong các cuộc thoại không phải bao giờ cũng có đầy đủ cả cặp thoại chính yếu và thứ yếu; nhiều trường hợp các cặp thoại trong cuộc thoại đều bình đẳng với nhau, cùng nói về một chủ đề chung theo một đích nhất định. Cũng cần nói thêm rằng, trong - 18 - trường hợp này việc tổ chức, sắp xếp các cặp thoại rất có thể lại nhằm một ý nghĩa ngầm ẩn nào đó, ý nghĩa đó có thể nằm ngoài cấu trúc ngôn ngữ, thuộc về lĩnh vực xã hội, tâm lý… Xét về mối quan hệ giữa hai lượt lời trong cặp thoại, thường thì lượt lời thứ nhất sẽ có/đòi hỏi sự xuất hiện của lượt lời thứ hai tương ứng, “ưa dùng”, hoặc cũng có thể ngược lại xuất hiện lượt lời không như mong muốn là lượt lời “ít dùng”.

Những lượt lời “ưa dùng” thường gồm cấu trúc ngôn ngữ có tính khuôn mẫu, nghi thức thường thấy, thì ngược lại, lượt lời “ít dùng” thường có cấu trúc phức tạp hơn mà hiệu quả giao tiếp lại không cao. Tuy nhiên, loại lượt lời này còn được gọi là lượt lời “được đánh dấu” do nó có khả năng tiềm ẩn sự xuất hiện một cuộc thoại mới hoặc báo hiệu sự tiếp diễn của cuộc thoại. Cũng như vậy, lượt lời “ưa dùng” có thể gọi là lượt lời “không được đánh dấu” do nó báo hiệu sự kết thúc hoặc sắp kết thúc cuộc thoại đó. Trong thực tế hội thoại, những lượt lời ưa dùng thường thấy như: đề nghị - đáp ứng; xin lỗi - chấp nhận; mời - nhận lời…; trong khi đó những lượt lời “ít dùng” thường gặp như: yêu cầu - từ chối; buộc tội - thanh minh; ra lệnh - không thi hành… Bên cạnh các lượt lời chủ yếu như trên, trong thực tế giao tiếp còn có thể xuất hiện một loại lượt lời đặc biệt nữa, đó là lượt lời chêm xen.

Loại lượt lời này có thể có nội dung hoàn toàn không tương thích với chủ đề hội thoại song nó lại được coi là cần thiết trong những không gian và thời gian cụ thể nhất định. Việc tạo ra lời chêm xen có thể do người đang trực tiếp giữ lượt lời tạo nên, cũng có thể do người kia tạo nên, nhưng nó có tác dụng góp phần duy trì không khí hội thoại, hoặc để bào chữa cho một hiện tượng, sự kiện nào vừa chen ngang cuộc thoại, cũng có thể nó nhằm củng cố cho một nội dung được bàn đến trong hội thoại. Sự xuất hiện của những lời chêm xen này đặc biệt hữu ích trong trường hợp cuộc hội thoại giữa những người không đối diện trực tiếp, như gọi điện thoại,… Mặt khác trong nghiên cứu hội thoại, nhiều trường hợp lời chêm xen còn là dụng ý của người giao tiếp, là một trong các chiến lược giao tiếp quan trọng. Một số vấn đề về “phân tích diễn ngôn hội thoại” 1.

Ngữ cảnh Có thể nói, ngữ cảnh là một trong những nhân tố giao tiếp quan trọng không thể bỏ qua trong phân tích diễn ngôn, đặc biệt là phân tích diễn ngôn hội thoại. Cho đến nay cũng còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về ngữ cảnh. Theo tác giả David Nunan, ngữ cảnh có nhiệm vụ - 19 - quy chiếu tình hướng gây ra diễn ngôn và tình huống trong đó diễn ngôn được gắn vào. Theo đó ngữ cảnh bao gồm hai kiểu: một là ngữ cảnh ngôn ngữ, tức là gồm tất cả các yếu tố ngôn ngữ bao quanh hoặc đi kèm với sản phẩm diễn ngôn đang được phân tích; hai là kiểu ngữ cảnh phi ngôn ngữ, bao gồm tất cả các yêu tố ngoài ngôn ngữ tạo nên môi trường nền rộng mà diễn ngôn xuất hiện như các kiểu sự kiện giao tiếp, đề tài, mục đích giao tiếp, những người tham dự… và những hiểu biết cơ sở, những giả định làm cơ sở cho sự kiện giao tiếp.

Một tác giả khác cũng dành nhiều thời gian nghiên cứu về Dụng học và phân tích hội thoại, tác giả Nguyễn Thiện Giáp thì lại chủ trương phân biệt ngữ cảnh với hoàn cảnh nói năng. Theo đó, tác giả quan niệm rằng, ngữ cảnh là những từ bao quanh hay đi kèm theo một từ, tạo cho nó tính xác định về nghĩa; trong khi đó, hoàn cảnh nói năng lại được hiểu là tình huống, bối cảnh phi ngôn ngữ mà từ xuất hiện: được giải thích bằng các thông số như ai nói, nói bao giờ, nói ở đâu, nói với ai và vì sao nói. Ngoài ra, còn có một nhóm các tác giả quan niệm ngữ cảnh bao gồm ngữ cảnh tình huống (context of situation) và ngữ cảnh văn hoá (context of culture). Trong đó, ngữ cảnh tình huống được hiểu là ngữ cảnh của một hiện tượng ngôn ngữ, của một trường hợp văn bản cụ thể.

Nói cách khác, ngữ cảnh tình huống chính là thế giới xã hội, tâm lý mà trong một thời điểm nhất định ở đó người ta sử dụng ngôn ngữ. Ngữ cảnh tình huống có thể bao gồm sự hiểu biết về vị thế của những người tham gia giao tiếp, sự hiểu biết về không gian, thời gian giao tiếp, đồng thời nó còn bao gồm cả sự chấp nhận ngầm của các bên tham gia giao tiếp về tất cả những quy ước, tiền đề… được coi là đương nhiên trong cộng đồng có người nói và người nghe. Khác với tất cả những yếu tố trên, ngữ cảnh văn hoá được hiểu là phân tích ngữ cảnh của ngôn ngữ với tư cách một hệ thống, điều đó cũng có nghĩa là ngữ cảnh văn hoá sẽ bao gồm hàng loạt các nhân tố văn hoá bên ngoại sự kiện giao tiếp như phong tục, tập quán, các chuẩn mực xã hội, lịch sử, tri thức nền về tự nhiên, chính trị…; tức là toàn bộ những yếu tố tạo nên nền văn hoá của cộng đồng dân tộc của các bên tham gia giao tiếp và của sự kiện ngôn ngữ đang diễn ra. Như vậy có thể thấy, các tác giả theo hướng này đều cho rằng ngữ cảnh tình huống hay ngữ cảnh văn hoá đều là những hiện tượng phi ngôn ngữ.

Cũng bởi vậy, người ta chú ý đến một khái niệm nữa là văn cảnh. Theo đó văn cảnh được hiểu là các yếu tố ngôn ngữ bao quanh hoặc đi kèm với hiện tượng ngôn ngữ đang xét. Tức là nếu ta xét một từ thì văn - 20 - cảnh của nó sẽ là các từ bao quanh nó; nếu ta xét một câu thì văn cảnh của nó sẽ là những câu đằng trước hay theo sau nó. Tác giả Đỗ Hữu Châu khi bàn đến khái niệm ngữ cảnh còn đưa ra một khái niệm “ngữ huống giao tiếp”.

Theo tác giả, ngữ cảnh là một khái niệm động, do đó khi tất cả các yếu tố tạo nên ngữ cảnh có sự tác động tổng hợp ở vào một thời điểm nhất định của cuộc giao tiếp và được nhân vật giao tiếp ý thức được thì tạo nên ngữ huống giao tiếp. Thông qua ngữ huống mà ngữ cảnh chi phối diễn ngôn; có thể nói rõ hơn tức là, bất kỳ sự thay đổi nào của các yếu tố tạo nên ngữ cảnh được người đang giao tiếp chú ý và hành động theo thì sẽ tạo nên ngữ huống giao tiếp. Bên cạnh đó, tác giả này cũng quan niệm ngữ cảnh được hiểu theo nghĩa khá rộng: ngữ cảnh bao gồm các nhân tố có mặt trong một cuộc thoại nhưng nằm ngoài diễn ngôn. Theo đó, ông cho rằng ngữ cảnh sẽ bao gồm rất nhiều yếu tố như nhân vật giao tiếp, hiện thực ngoài diễn ngôn (đề tài diễn ngôn - thế giới khả hữu và hệ quy chiếu, hoàn cảnh giao tiếp, thoại trường, ngữ huống giao tiếp).

Đến đây có thể thấy, mặc dù là một khái niệm quan trọng và thường gặp trong phân tích diễn ngôn, song ngữ cảnh vẫn được quan niệm theo nhiều hướng khác nhau tuỳ theo góc độ của người nghiên cứu. Tuy nhiên tựu trung lại có thể hiểu ngữ cảnh theo hai cách: Theo nghĩa rộng, ngữ cảnh bao gồm toàn bộ các yếu tố ngôn ngữ và phi ngôn ngữ bao quanh, làm nền và cũng quy định sự xuất hiện và tồn tại của sự kiện giao tiếp; và theo nghĩa hẹp, ngữ cảnh chỉ được hiểu là toàn bộ các yếu tố ngôn ngữ bao quanh hay đi kèm theo sự kiện ngôn ngữ đang được xét. Như vậy, tuỳ theo mục đích nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu và góc độ nghiên cứu mà có thể lựa chọn và sử dụng khái niệm ngữ cảnh theo những cách khác nhau. Đặc điểm các nhân vật giao tiếp Trong một cuộc thoại, nhân vật giao tiếp có thể được hiểu là những người tham gia giao tiếp, tương tác với nhau bằng ngôn ngữ, dùng ngôn ngữ để tạo ra các lời nói, phát ngôn của cuộc thoại.

Các nhân vât giao tiếp sẽ được xác định vai giao tiếp ngay từ khi bắt đầu cuộc thoại, và đặc điểm các vai giao tiếp này có thể được thay đổi trong tiến trình hội thoại. Các nhân vật giao tiếp được quy định, ràng buộc lẫn nhau bởi một quan hệ chặt chẽ, đó là quan hệ liên nhân. Mối quan hệ này được xét theo hai trục, đó là trục dọc - trục vị thế xã hội (còn gọi là trục quyền lực) và trục ngang - trục thân sơ. Trước hết, ta cần biết rằng vị thế xã - 21 - hội của nhân vật giao tiếp được xác lập bằng các nhân tố khách quan như tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp, chức vụ… Trong thực tế hội thoại, rất nhiều trường hợp tất cả các giá trị trên trục này đều xuất hiện đồng thời quy định việc sử dụng, tạo lập ngôn ngữ của nhân vật giao tiếp.

Do đó, vấn đề được đặt ra là cần ưu tiên giá trị nào trước, hay nói cách khác là sắp xếp các hệ giá trị theo thứ bậc. Điều này không chỉ phụ thuộc vào các yếu tố chủ quan giữa các nhân vật giao tiếp trong phạm vi hẹp mà nhiều khi nó còn phụ thuộc vào cả một ngữ cảnh văn hoá rộng, các chế định, quy ước xã hội của cộng đồng bản ngữ mà các nhân vật giao tiếp thuộc về. Ví dụ đối với người Việt, khi các giá trị cùng xuất hiện đồng thời thì yếu tố tuổi tác thường được đề cao, đó là do văn hoá Việt chú trọng “kính lão đắc thọ”; trong khi đó đối với người phương Tây thì giá trị này chỉ có tính chất thứ yếu.