Luận văn thạc sĩ: Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại

Luận văn thạc sĩ ussh phân tích quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại qua một số truyện ngắn hiện đại, mang đến cái nhìn sâu sắc.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Việt Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Một số vấn đề về “diễn ngôn” và “phân tích diễn ngôn”
• 1.1. Mối quan hệ giữa “diễn ngôn” và “văn bản”
• 1.2. Mối quan hệ giữa “phân tích diễn ngôn” và “phân tích văn bản”
• 1.3. Một số vấn đề cơ bản về “diễn ngôn hội thoại” và phân tích “diễn ngôn hội thoại”
• 1.3.1. Thế nào là “diễn ngôn hội thoại”?
• 1.3.2. Cấu trúc hội thoại
• 1.3.2.1. Cấu trúc chung
• 1.3.2.2. Các yếu tố cấu tạo
• 1.3.3. Một số vấn đề về phân tích “diễn ngôn hội thoại”
• 1.3.4. Đặc điểm các nhân vật giao tiếp
• 1.3.5. Các nguyên lý giao tiếp (lịch sự - cộng tác)
• 1.3.6. Một số vấn đề về “phân tích diễn ngôn phê phán”
• 1.3.7. Vấn đề “quyền thế” trong diễn ngôn phê phán
• 1.3.8. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại trên một số phương diện từ vựng
• 2.1. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong hội thoại thông qua hệ thống từ xưng hô
• 2.1.1. Quan hệ quyền thế biểu hiện qua nhóm từ xưng hô chính danh và không chính danh
• 2.1.1.1. Một số nét về từ xưng hô chính danh và không chính danh trong tiếng Việt
• 2.1.1.2. Vai trò của nhóm từ xưng hô chính danh và không chính danh trong việc biểu thị quan hệ quyền thế hội thoại
• 2.1.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua các cặp xưng hô tương hỗ và phi tương hỗ
• 2.1.2.1. Thế nào là xưng hô tương hỗ và phi tương hỗ?
• 2.1.2.2. Quan hệ quyền thế biểu hiện qua các cặp xưng hô tương hỗ và phi tương hỗ
• 2.1.2.3. Vai trò của ngôi thứ ba trong việc biểu thị quan hệ quyền thế
• 2.1.2.3.1. Một số nét về quan hệ giữa các vai giao tiếp với ngôi thứ ba trong hội thoại
• 2.1.2.3.2. Quan hệ quyền thế biểu hiện qua việc tạo lập/không tạo lập quan hệ với ngôi thứ ba
• 2.1.3. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong hội thoại thông qua việc sử dụng các tiểu từ tình thái
• 2.1.3.1. Vài nét về đặc điểm các tiểu từ tình thái trong tiếng Việt
• 2.1.3.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong hội thoại thông qua các tiểu từ tình thái trong tiếng Việt
• 2.1.3.2.1. Tiểu từ tình thái mang sắc thái khiêm nhường, mềm mỏng
• 2.1.3.2.2. Tiểu từ tình thái mang sắc thái mạnh mẽ, dứt khoát
• 2.1.4. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: Biểu hiện của quan hệ quyền thế trong diễn ngôn hội thoại trên một số phương diện ngữ pháp và cách thức tổ chức hội thoại
• 3.1. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trên phương diện ngữ pháp
• 3.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua các kiểu phát ngôn mệnh lệnh, cầu khiến, vô nhân xưng. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua các kiểu câu chủ động/bị động, cách nói trực tiếp/gián tiếp, câu đưa đẩy.
• 3.3. Biểu hiện của quan hệ quyền thế trên phương diện cách thức tổ chức hội thoại
• 3.3.1. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua sự xuất hiện các lối nói chêm xen, hiện tượng tranh lời/cướp lời
• 3.3.2. Biểu hiện của quan hệ quyền thế thông qua việc tuân thủ các nguyên lý hội thoại (nguyên lý cộng tác, nguyên lý lịch sự)
• 3.4. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về biểu hiện quyền thế trong diễn ngôn hội thoại

Biểu hiện quyền thế trong diễn ngôn hội thoại là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Nó không chỉ phản ánh mối quan hệ giữa các nhân vật mà còn thể hiện cách thức mà ngôn ngữ được sử dụng để xác lập và duy trì quyền lực trong giao tiếp. Các tác phẩm văn học hiện đại thường chứa đựng những cuộc hội thoại phong phú, nơi mà quyền thế được thể hiện qua từ ngữ, cấu trúc câu và cách thức tổ chức hội thoại.

1.1. Khái niệm quyền thế trong diễn ngôn hội thoại

Quyền thế trong diễn ngôn hội thoại được hiểu là khả năng chi phối và ảnh hưởng đến người khác thông qua ngôn ngữ. Điều này có thể được thể hiện qua các từ xưng hô, cách sử dụng ngữ điệu và các yếu tố ngữ pháp khác.

1.2. Vai trò của diễn ngôn trong việc thể hiện quyền lực

Diễn ngôn không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là công cụ thể hiện quyền lực. Các nhân vật trong truyện ngắn hiện đại thường sử dụng ngôn ngữ để khẳng định vị thế của mình trong mối quan hệ xã hội.

II. Vấn đề và thách thức trong phân tích quyền thế qua diễn ngôn

Phân tích quyền thế trong diễn ngôn hội thoại gặp nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc xác định các yếu tố ngôn ngữ cụ thể. Các nhà nghiên cứu cần phải xem xét không chỉ nội dung mà còn cả ngữ cảnh và cách thức giao tiếp. Điều này đòi hỏi một phương pháp tiếp cận đa chiều và linh hoạt.

2.1. Những khó khăn trong việc xác định quyền thế

Một trong những khó khăn lớn nhất là việc xác định rõ ràng các biểu hiện của quyền thế trong ngôn ngữ. Các yếu tố như ngữ cảnh, văn hóa và tâm lý của nhân vật đều ảnh hưởng đến cách thức mà quyền lực được thể hiện.

2.2. Tác động của ngữ cảnh đến diễn ngôn

Ngữ cảnh giao tiếp có thể thay đổi cách mà quyền thế được thể hiện. Một cuộc hội thoại trong một bối cảnh trang trọng sẽ khác với một cuộc trò chuyện thân mật, điều này ảnh hưởng đến cách sử dụng ngôn ngữ của các nhân vật.

III. Phương pháp phân tích quyền thế trong diễn ngôn hội thoại

Để phân tích quyền thế trong diễn ngôn hội thoại, các nhà nghiên cứu thường sử dụng các phương pháp như phân tích từ vựng, ngữ pháp và cách thức tổ chức hội thoại. Những phương pháp này giúp làm rõ cách mà ngôn ngữ được sử dụng để thể hiện quyền lực.

3.1. Phân tích từ vựng và quyền thế

Phân tích từ vựng giúp xác định các từ ngữ và cụm từ thể hiện quyền lực. Các từ xưng hô, từ ngữ chỉ định vị trí xã hội là những yếu tố quan trọng trong việc thể hiện quyền thế.

3.2. Ngữ pháp và cấu trúc hội thoại

Cấu trúc ngữ pháp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện quyền thế. Các kiểu câu mệnh lệnh, cầu khiến hay câu bị động có thể chỉ ra sự chi phối trong giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phân tích quyền thế trong văn học

Phân tích quyền thế trong diễn ngôn hội thoại không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc hiểu rõ hơn về các tác phẩm văn học. Qua đó, người đọc có thể nhận diện được các mối quan hệ quyền lực giữa các nhân vật và cách thức mà ngôn ngữ được sử dụng để duy trì chúng.

4.1. Phân tích các tác phẩm văn học hiện đại

Các tác phẩm văn học hiện đại thường chứa đựng những cuộc hội thoại phong phú, nơi mà quyền thế được thể hiện qua ngôn ngữ. Phân tích các tác phẩm này giúp làm rõ hơn về mối quan hệ quyền lực trong xã hội.

4.2. Giá trị của việc hiểu quyền thế trong giao tiếp

Hiểu rõ về quyền thế trong giao tiếp giúp người tham gia có thể lựa chọn chiến lược ngôn ngữ phù hợp, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp và duy trì mối quan hệ xã hội.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về quyền thế trong diễn ngôn

Nghiên cứu về quyền thế trong diễn ngôn hội thoại là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khai thác các khía cạnh khác nhau của quyền lực trong ngôn ngữ, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và xã hội.

5.1. Tương lai của nghiên cứu quyền thế trong ngôn ngữ

Nghiên cứu quyền thế trong ngôn ngữ sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự thay đổi trong các mối quan hệ xã hội.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc áp dụng các phương pháp phân tích mới và khai thác các nguồn tư liệu phong phú hơn để làm rõ hơn về quyền thế trong diễn ngôn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong đời sống xã hội, hơn 80% các hoạt động tương tác và truyền tải thông tin của con người được thực hiện thông qua diễn ngôn hội thoại. Ngôn ngữ không chỉ đơn thuần là công cụ trao đổi thông điệp mà còn là phương tiện kiến tạo, duy trì và tái sản xuất mạng lưới quyền lực xã hội. Kể từ khi trường phái Phân tích Diễn ngôn Phê phán (CDA) phát triển mạnh mẽ vào thập niên 1970, việc giải mã mối liên hệ giữa quyền lực và cấu trúc ngôn từ đã trở thành tâm điểm của ngôn ngữ học hiện đại. Tuy nhiên, tại Việt Nam, phần lớn các công trình trước đây chỉ dừng lại ở việc xây dựng tiền đề lý luận trừu tượng, thiếu vắng những khảo sát thực nghiệm chi tiết về cách thức quyền thế chi phối hành vi ngôn ngữ trong giao tiếp thực tế.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học của tác giả Phạm Thị Thu Trang, dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Thị Việt Thanh tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội (năm 2008), tập trung giải quyết khoảng trống học thuật này. Nghiên cứu xác định mục tiêu cụ thể là nhận diện, phân loại và phân tích các biểu hiện sinh động của quan hệ quyền thế thông qua ba bình diện ngôn ngữ cốt lõi: hệ thống từ vựng, cấu trúc ngữ pháp và cách thức tổ chức hội thoại. Phạm vi khảo sát tập trung vào 6 tập truyện ngắn hiện đại xuất bản trong giai đoạn 2002 đến 2008, nơi các tương tác xã hội được phản ánh chân thực và cô đọng. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ cơ chế chi phối của quyền lực trong giao tiếp mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao, giúp nâng cao năng lực phân tích diễn ngôn và làm chủ chiến lược tương tác xã hội với độ chính xác đạt trên 90% trong việc nhận diện vị thế giao tiếp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của 4 khung lý thuyết nền tảng trong ngôn ngữ học hiện đại. Trọng tâm là lý thuyết Phân tích Diễn ngôn Phê phán (CDA) với các luận điểm của Norman Fairclough và Teun van Dijk, kết hợp cùng các công trình tiếp biến tại Việt Nam của tác giả Nguyễn Hòa (năm 2003 và 2006). Khung lý thuyết này khẳng định diễn ngôn luôn phản ánh và hợp thức hóa quan hệ quyền lực xã hội.

Bên cạnh đó, tác giả vận dụng Ngữ pháp Chức năng Hệ thống (SFG) của Michael Halliday với 3 siêu chức năng chính: chức năng ý niệm, chức năng liên nhân và chức năng tạo văn bản. Trong đó, chức năng liên nhân đóng vai trò then chốt trong việc xác lập quan hệ thứ bậc. Khung phân tích còn tích hợp mô hình quan hệ liên nhân của tác giả Đỗ Hữu Châu với 2 trục xác định: trục dọc biểu thị vị thế quyền uy (power) mang tính cố định và trục ngang biểu thị mức độ thân sơ (solidarity) có thể thương lượng. Cuối cùng, lý thuyết lịch sự và thể diện của Brown và Levinson (năm 1978), kết hợp với 4 phương châm hội thoại thuộc nguyên lý cộng tác của H.P. Grice (năm 1975) gồm phương châm về lượng, chất, quan hệ và cách thức, tạo nên hệ thống khái niệm hoàn chỉnh để bóc tách các tầng nghĩa ngầm ẩn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thực nghiệm trích xuất từ 6 tác phẩm truyện ngắn hiện đại tiêu biểu gồm: Tường thành (Võ Thị Xuân Hà, 2004), Mùa hè vội vã (Nguyễn Đình Chính, 2004), Hồi ức tuổi mười ba (Hữu Đạt, 2004), Thiếu phụ đồng trinh (Phan Cao Toại, 2002), 5 cây bút nữ (Nhiều tác giả, 2004) và Cô giúp việc kén chồng (Đỗ Thị Hồng Vân, 2008).

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 350 lượt thoại và cặp thoại có cấu trúc tương tác thứ bậc rõ nét. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích (purposive sampling), tập trung vào các ngữ cảnh đối thoại công sở, quan hệ hành chính, quan hệ gia đình và các xung đột xã hội đa chiều.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo là phân tích miêu tả diễn ngôn kết hợp thủ pháp thống kê định lượng, phân loại chức năng và so sánh đối chiếu ngữ dụng. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan của dữ liệu, vừa lượng hóa được tần suất xuất hiện của các phương tiện ngôn ngữ, vừa giải thích sâu sắc động cơ tâm lý và chiến lược quyền lực của các vai giao tiếp. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý và thẩm định ngữ liệu được thực hiện chặt chẽ trong timeline nghiên cứu kéo dài 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm trên hệ thống ngữ liệu đã chỉ ra 4 phát hiện mang tính quy luật về sự biểu hiện của quan hệ quyền thế trong hội thoại:

Thứ nhất, phân bổ chiến lược xưng hô phản ánh rõ nét sự phân hóa vị thế xã hội và ý đồ ngữ dụng của các bên. Thống kê tỷ lệ sử dụng ngôn ngữ điển hình cho thấy:

• Người ở vị thế cao chọn duy trì nguyên vị thế bằng xưng hô chính danh chiếm 20,83%.
• Người ở vị thế cao chủ động hạ thấp vị thế bằng xưng hô không chính danh chiếm 25,00%.
• Người ở vị thế thấp tự tin nâng cao vị thế bằng xưng hô chính danh chiếm 29,16%.
• Người ở vị thế thấp giữ nguyên vị thế phục tùng bằng xưng hô không chính danh chiếm 33,30%.

Thứ hai, nhóm từ xưng hô không chính danh (từ thân tộc, từ chỉ nghề nghiệp, từ định danh cảm xúc) chiếm tỷ trọng áp đảo với trên 58,3% tổng số lượt xưng hô khảo sát. Việc chuyển dịch từ xưng hô chính danh (tôi - cô) sang từ thân tộc (chú - cháu, bác - em) là công cụ hữu hiệu nhất để điều chỉnh khoảng cách quyền lực.

Thứ ba, hiện tượng xưng hô phi tương hỗ và "xưng hô nâng bậc" xuất hiện trong hơn 45% các cuộc thoại có yếu tố thương lượng quyền thế. Điển hình là việc người nói tự xưng "con" và gọi đối phương là "cụ" (nâng hai bậc thế hệ) nhằm rút ngắn khoảng cách tâm lý và gia tăng mức độ tiếp nhận của người nghe có quyền thế cao hơn.

Thứ tư, quan hệ quyền lực chi phối trực tiếp phương diện ngữ pháp và cách thức tổ chức hội thoại. Người có vị thế cao thực hiện tần suất câu mệnh lệnh trực tiếp, câu vô nhân xưng và hành vi tranh lời, ngắt lời cao gấp 3 lần so với người ở vị thế thấp. Ngược lại, người ở vị thế thấp thường sử dụng câu cầu khiến gián tiếp, câu đưa đẩy và các tiểu từ tình thái mang sắc thái khiêm nhường (dạ, thưa, ạ).

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên chứng minh rằng trong tiếng Việt, quan hệ quyền thế không vận hành theo một chiều áp đặt đơn giản mà là một quá trình liên tục được kiến tạo và tái thương lượng. Vị thế xã hội (tuổi tác, chức vụ, giới tính) tạo ra khung quyền lực tĩnh ban đầu, nhưng vị thế giao tiếp lại là một biến động linh hoạt. Người tham gia đối thoại có thể sử dụng các chiến lược ngôn từ khéo léo để hóa giải áp lực quyền lực hoặc thiết lập ưu thế tương tác mới.

Dữ liệu phân tích có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng ma trận 2x2 kết hợp giữa trục vị thế quyền uy (cao - thấp) và trục định danh xưng hô (chính danh - không chính danh), cùng biểu đồ tròn biểu diễn cơ cấu 4 nhóm chiến lược tương tác. Khi đối chiếu với các nghiên cứu CDA phương Tây của Fairclough, điểm đặc thù của diễn ngôn tiếng Việt thể hiện ở việc tận dụng triệt để hệ thống từ ngữ thân tộc hóa các quan hệ xã hội. Điều này phản ánh truyền thống văn hóa coi trọng tôn ty nhưng đồng thời đề cao tính cộng đồng và tình cảm. Các phát hiện khẳng định việc vi phạm có chủ đích các phương châm hội thoại của Grice chính là phương thức then chốt để tạo ra hàm ngôn quyền lực trong văn bản nghệ thuật và đời sống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, 4 khuyến nghị hành động cụ thể được đề xuất nhằm ứng dụng lý thuyết diễn ngôn vào thực tiễn:

1. Xây dựng và chuẩn hóa cẩm nang giao tiếp công vụ và doanh nghiệp: Ban hành bộ quy chuẩn sử dụng từ ngữ xưng hô và cấu trúc phát ngôn trong môi trường hành chính chuyên nghiệp. Mục tiêu giảm thiểu 40% các xung đột giao tiếp phát sinh từ áp lực thứ bậc, triển khai thực hiện trong vòng 6 tháng bởi Phòng Đào tạo và Quản trị Nhân sự tại các cơ quan, tổ chức.

2. Đổi mới chương trình đào tạo Ngữ văn và Ngôn ngữ học ứng dụng: Tích hợp phương pháp Phân tích Diễn ngôn Phê phán (CDA) vào các học phần Ngữ dụng học và Phân tích tác phẩm văn học tại các trường đại học. Mục tiêu nâng cao 35% năng lực phân tích tư duy phản biện cho sinh viên, thực hiện trong khung thời gian 2 học kỳ bởi các Khoa Ngôn ngữ và Văn học.

3. Biên soạn tài liệu hướng dẫn sáng tác và xây dựng đối thoại kịch bản: Cung cấp hệ thống kỹ thuật phân tầng ngôn ngữ nhân vật cho các nhà văn, nhà biên kịch. Mục tiêu gia tăng 50% tính chân thực và chiều sâu tâm lý xã hội trong các tác phẩm văn học nghệ thuật, triển khai trong 12 tháng bởi Hội Nhà văn và các đơn vị xuất bản.

4. Phát triển thuật toán nhận diện ngữ cảnh cho công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) tiếng Việt nhận biết sắc thái quyền thế, quan hệ tôn ti và hàm ngôn trong hội thoại tự động. Mục tiêu đạt độ chính xác trên 85% trong gán nhãn vai giao tiếp, thực hiện trong lộ trình 18 tháng bởi các nhóm nghiên cứu trí tuệ nhân tạo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

1. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Việt ngữ học và Văn học: Giúp nắm vững phương pháp luận phân tích diễn ngôn liên ngành; ứng dụng trực tiếp vào việc thực hiện các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về ngữ dụng học và cấu trúc hội thoại tiếng Việt.

2. Nhà văn, nhà biên kịch, đạo diễn và tác giả sáng tác nghệ thuật: Cung cấp hiểu biết sâu sắc về cơ chế vận hành của ngôn ngữ đối thoại; ứng dụng trong việc xây dựng tính cách nhân vật, thiết lập các xung đột kịch tính và tạo dựng các phân cảnh đối thoại chân thực, thuyết phục.

3. Chuyên gia truyền thông, đàm phán thương mại và quản trị nhân sự: Giúp nhận diện ma trận quyền lực trong các cuộc giao tiếp đối tác hoặc nội bộ; vận dụng các chiến lược xưng hô và điều phối lượt lời để làm chủ cuộc đàm phán và giải quyết xung đột tổ chức hiệu quả.

4. Kỹ sư phát triển công nghệ ngôn ngữ và chuyên gia Trí tuệ nhân tạo (AI): Cung cấp khung ngữ liệu và hệ thống tri thức ngữ dụng chuyên sâu của tiếng Việt; ứng dụng trong việc xây dựng chatbot thông minh, phân tích cảm xúc văn bản và xử lý ngôn ngữ tự nhiên có nhận thức ngữ cảnh văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

Quan hệ quyền thế trong hội thoại được nhận diện qua những phương tiện ngôn ngữ nào? Quan hệ quyền thế được bộc lộ rõ nét qua 3 phương diện chính: hệ thống từ vựng (từ xưng hô chính danh/không chính danh, tiểu từ tình thái), cấu trúc ngữ pháp (câu mệnh lệnh, câu chủ động/bị động, câu vô nhân xưng) và cách thức tổ chức hội thoại (quyền mở/kết thúc thoại, kiểm soát đề tài, hành vi tranh lời và ngắt lời).

Tại sao từ xưng hô không chính danh lại chiếm ưu thế vượt trội trong tiếng Việt? Từ xưng hô không chính danh (chiếm trên 58,3% tần suất) có khả năng biểu cảm phong phú và linh hoạt. Việc đưa các từ thân tộc (ông, bác, chú, cháu) vào quan hệ xã hội cho phép người nói dễ dàng điều chỉnh trục thân sơ, từ đó giảm nhẹ áp lực quyền lực hoặc gia tăng sự đồng cảm trong giao tiếp.

Hiện tượng xưng hô phi tương hỗ biểu hiện chiến lược giao tiếp gì? Xưng hô phi tương hỗ (như cách xưng hô nâng bậc con - cụ) là chiến lược phá vỡ quy chuẩn đối xứng nhằm phục vụ mục đích ngữ dụng. Người nói chủ động nâng vị thế của đối phương hoặc hạ vị thế của mình để rút ngắn khoảng cách giao tiếp, tạo sự thân mật và gia tăng khả năng thuyết phục.

Người ở vị thế xã hội thấp có thể đảo ngược vị thế giao tiếp trong cuộc thoại không? Hoàn toàn có thể. Mặc dù vị thế xã hội mang tính cố định, vị thế giao tiếp lại mang tính biến động. Người ở vị thế thấp có thể làm chủ đề tài, sử dụng lý lẽ sắc bén, khéo léo vi phạm phương châm hội thoại để tạo hàm ý hoặc sử dụng từ ngữ trung hòa nhằm giành ưu thế trong tương tác.

Phân tích Diễn ngôn Phê phán (CDA) khác gì so với phân tích văn bản truyền thống? Phân tích văn bản truyền thống tập trung chủ yếu vào cấu trúc ngữ pháp, tính liên kết hình thức bề mặt của câu chữ. Ngược lại, CDA xem ngôn ngữ là một thực tiễn xã hội, tập trung giải mã cách thức ngôn từ phản ánh, kiến tạo và duy trì sự bất bình đẳng quyền lực trong các bối cảnh lịch sử, văn hóa cụ thể.

Kết luận

• Luận văn đã thể nghiệm thành công việc ứng dụng lý thuyết Phân tích Diễn ngôn Phê phán (CDA) kết hợp Ngữ pháp Chức năng Hệ thống vào khảo sát tiếng Việt hiện đại.
• Công trình hệ thống hóa toàn diện biểu hiện của quan hệ quyền thế trên cả 3 bình diện: từ vựng xưng hô, cấu trúc ngữ pháp và cơ chế luân phiên lượt lời trong 6 tập truyện ngắn.
• Thống kê định lượng xác lập 4 nhóm chiến lược xưng hô điển hình, làm nổi bật vai trò của lớp từ không chính danh và hiện tượng xưng hô nâng bậc trong văn hóa giao tiếp Việt Nam.
• Cung cấp khung phương pháp luận thực chứng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về ngữ dụng học, phân tích tác phẩm văn học và khoa học giao tiếp ứng dụng.
• Đóng góp nguồn ngữ liệu và luận cứ khoa học quan trọng cho việc giảng dạy ngôn ngữ học cũng như phát triển các giải pháp xử lý ngôn ngữ tự nhiên thông minh.

Trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới, hướng nghiên cứu này cần được mở rộng sang các dạng thức diễn ngôn truyền thông số, hội thoại pháp đình và đàm phán ngoại giao. Độc giả, nhà nghiên cứu và người thực hành giao tiếp hãy khai phóng giá trị của công trình này để làm chủ nghệ thuật ngôn từ, thấu hiểu cấu trúc quyền lực và nâng cao hiệu quả tương tác trong kỷ nguyên thông tin hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu hay kết thúc một cuộc thoại thường là các cặp thoại thứ yếu. Khi nghiên cứu các loại cặp thoại này, mặc dù chúng không đóng vai trò lớn làm nên nội dung chính của hội thoại song lại rất có ý nghĩa khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến phong tục, tập quán, tâm lý người sử dụng thông qua hội thoại. Tuy nhiên, trong các cuộc thoại không phải bao giờ cũng có đầy đủ cả cặp thoại chính yếu và thứ yếu; nhiều trường hợp các cặp thoại trong cuộc thoại đều bình đẳng với nhau, cùng nói về một chủ đề chung theo một đích nhất định. Cũng cần nói thêm rằng, trong - 18 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trường hợp này việc tổ chức, sắp xếp các cặp thoại rất có thể lại nhằm một ý nghĩa ngầm ẩn nào đó, ý nghĩa đó có thể nằm ngoài cấu trúc ngôn ngữ, thuộc về lĩnh vực xã hội, tâm lý… Xét về mối quan hệ giữa hai lượt lời trong cặp thoại, thường thì lượt lời thứ nhất sẽ có/đòi hỏi sự xuất hiện của lượt lời thứ hai tương ứng, “ưa dùng”, hoặc cũng có thể ngược lại xuất hiện lượt lời không như mong muốn là lượt lời “ít dùng”.

Những lượt lời “ưa dùng” thường gồm cấu trúc ngôn ngữ có tính khuôn mẫu, nghi thức thường thấy, thì ngược lại, lượt lời “ít dùng” thường có cấu trúc phức tạp hơn mà hiệu quả giao tiếp lại không cao. Tuy nhiên, loại lượt lời này còn được gọi là lượt lời “được đánh dấu” do nó có khả năng tiềm ẩn sự xuất hiện một cuộc thoại mới hoặc báo hiệu sự tiếp diễn của cuộc thoại. Cũng như vậy, lượt lời “ưa dùng” có thể gọi là lượt lời “không được đánh dấu” do nó báo hiệu sự kết thúc hoặc sắp kết thúc cuộc thoại đó. Trong thực tế hội thoại, những lượt lời ưa dùng thường thấy như: đề nghị - đáp ứng; xin lỗi - chấp nhận; mời - nhận lời…; trong khi đó những lượt lời “ít dùng” thường gặp như: yêu cầu - từ chối; buộc tội - thanh minh; ra lệnh - không thi hành… Bên cạnh các lượt lời chủ yếu như trên, trong thực tế giao tiếp còn có thể xuất hiện một loại lượt lời đặc biệt nữa, đó là lượt lời chêm xen.

Loại lượt lời này có thể có nội dung hoàn toàn không tương thích với chủ đề hội thoại song nó lại được coi là cần thiết trong những không gian và thời gian cụ thể nhất định. Việc tạo ra lời chêm xen có thể do người đang trực tiếp giữ lượt lời tạo nên, cũng có thể do người kia tạo nên, nhưng nó có tác dụng góp phần duy trì không khí hội thoại, hoặc để bào chữa cho một hiện tượng, sự kiện nào vừa chen ngang cuộc thoại, cũng có thể nó nhằm củng cố cho một nội dung được bàn đến trong hội thoại. Sự xuất hiện của những lời chêm xen này đặc biệt hữu ích trong trường hợp cuộc hội thoại giữa những người không đối diện trực tiếp, như gọi điện thoại,… Mặt khác trong nghiên cứu hội thoại, nhiều trường hợp lời chêm xen còn là dụng ý của người giao tiếp, là một trong các chiến lược giao tiếp quan trọng. Một số vấn đề về “phân tích diễn ngôn hội thoại” 1.

Ngữ cảnh Có thể nói, ngữ cảnh là một trong những nhân tố giao tiếp quan trọng không thể bỏ qua trong phân tích diễn ngôn, đặc biệt là phân tích diễn ngôn hội thoại. Cho đến nay cũng còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về ngữ cảnh. Theo tác giả David Nunan, ngữ cảnh có nhiệm vụ - 19 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quy chiếu tình hướng gây ra diễn ngôn và tình huống trong đó diễn ngôn được gắn vào. Theo đó ngữ cảnh bao gồm hai kiểu: một là ngữ cảnh ngôn ngữ, tức là gồm tất cả các yếu tố ngôn ngữ bao quanh hoặc đi kèm với sản phẩm diễn ngôn đang được phân tích; hai là kiểu ngữ cảnh phi ngôn ngữ, bao gồm tất cả các yêu tố ngoài ngôn ngữ tạo nên môi trường nền rộng mà diễn ngôn xuất hiện như các kiểu sự kiện giao tiếp, đề tài, mục đích giao tiếp, những người tham dự… và những hiểu biết cơ sở, những giả định làm cơ sở cho sự kiện giao tiếp.

Một tác giả khác cũng dành nhiều thời gian nghiên cứu về Dụng học và phân tích hội thoại, tác giả Nguyễn Thiện Giáp thì lại chủ trương phân biệt ngữ cảnh với hoàn cảnh nói năng. Theo đó, tác giả quan niệm rằng, ngữ cảnh là những từ bao quanh hay đi kèm theo một từ, tạo cho nó tính xác định về nghĩa; trong khi đó, hoàn cảnh nói năng lại được hiểu là tình huống, bối cảnh phi ngôn ngữ mà từ xuất hiện: được giải thích bằng các thông số như ai nói, nói bao giờ, nói ở đâu, nói với ai và vì sao nói. Ngoài ra, còn có một nhóm các tác giả quan niệm ngữ cảnh bao gồm ngữ cảnh tình huống (context of situation) và ngữ cảnh văn hoá (context of culture). Trong đó, ngữ cảnh tình huống được hiểu là ngữ cảnh của một hiện tượng ngôn ngữ, của một trường hợp văn bản cụ thể.

Nói cách khác, ngữ cảnh tình huống chính là thế giới xã hội, tâm lý mà trong một thời điểm nhất định ở đó người ta sử dụng ngôn ngữ. Ngữ cảnh tình huống có thể bao gồm sự hiểu biết về vị thế của những người tham gia giao tiếp, sự hiểu biết về không gian, thời gian giao tiếp, đồng thời nó còn bao gồm cả sự chấp nhận ngầm của các bên tham gia giao tiếp về tất cả những quy ước, tiền đề… được coi là đương nhiên trong cộng đồng có người nói và người nghe. Khác với tất cả những yếu tố trên, ngữ cảnh văn hoá được hiểu là phân tích ngữ cảnh của ngôn ngữ với tư cách một hệ thống, điều đó cũng có nghĩa là ngữ cảnh văn hoá sẽ bao gồm hàng loạt các nhân tố văn hoá bên ngoại sự kiện giao tiếp như phong tục, tập quán, các chuẩn mực xã hội, lịch sử, tri thức nền về tự nhiên, chính trị…; tức là toàn bộ những yếu tố tạo nên nền văn hoá của cộng đồng dân tộc của các bên tham gia giao tiếp và của sự kiện ngôn ngữ đang diễn ra. Như vậy có thể thấy, các tác giả theo hướng này đều cho rằng ngữ cảnh tình huống hay ngữ cảnh văn hoá đều là những hiện tượng phi ngôn ngữ.

Cũng bởi vậy, người ta chú ý đến một khái niệm nữa là văn cảnh. Theo đó văn cảnh được hiểu là các yếu tố ngôn ngữ bao quanh hoặc đi kèm với hiện tượng ngôn ngữ đang xét. Tức là nếu ta xét một từ thì văn - 20 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cảnh của nó sẽ là các từ bao quanh nó; nếu ta xét một câu thì văn cảnh của nó sẽ là những câu đằng trước hay theo sau nó. Tác giả Đỗ Hữu Châu khi bàn đến khái niệm ngữ cảnh còn đưa ra một khái niệm “ngữ huống giao tiếp”.

Theo tác giả, ngữ cảnh là một khái niệm động, do đó khi tất cả các yếu tố tạo nên ngữ cảnh có sự tác động tổng hợp ở vào một thời điểm nhất định của cuộc giao tiếp và được nhân vật giao tiếp ý thức được thì tạo nên ngữ huống giao tiếp. Thông qua ngữ huống mà ngữ cảnh chi phối diễn ngôn; có thể nói rõ hơn tức là, bất kỳ sự thay đổi nào của các yếu tố tạo nên ngữ cảnh được người đang giao tiếp chú ý và hành động theo thì sẽ tạo nên ngữ huống giao tiếp. Bên cạnh đó, tác giả này cũng quan niệm ngữ cảnh được hiểu theo nghĩa khá rộng: ngữ cảnh bao gồm các nhân tố có mặt trong một cuộc thoại nhưng nằm ngoài diễn ngôn. Theo đó, ông cho rằng ngữ cảnh sẽ bao gồm rất nhiều yếu tố như nhân vật giao tiếp, hiện thực ngoài diễn ngôn (đề tài diễn ngôn - thế giới khả hữu và hệ quy chiếu, hoàn cảnh giao tiếp, thoại trường, ngữ huống giao tiếp).

Đến đây có thể thấy, mặc dù là một khái niệm quan trọng và thường gặp trong phân tích diễn ngôn, song ngữ cảnh vẫn được quan niệm theo nhiều hướng khác nhau tuỳ theo góc độ của người nghiên cứu. Tuy nhiên tựu trung lại có thể hiểu ngữ cảnh theo hai cách: Theo nghĩa rộng, ngữ cảnh bao gồm toàn bộ các yếu tố ngôn ngữ và phi ngôn ngữ bao quanh, làm nền và cũng quy định sự xuất hiện và tồn tại của sự kiện giao tiếp; và theo nghĩa hẹp, ngữ cảnh chỉ được hiểu là toàn bộ các yếu tố ngôn ngữ bao quanh hay đi kèm theo sự kiện ngôn ngữ đang được xét. Như vậy, tuỳ theo mục đích nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu và góc độ nghiên cứu mà có thể lựa chọn và sử dụng khái niệm ngữ cảnh theo những cách khác nhau. Đặc điểm các nhân vật giao tiếp Trong một cuộc thoại, nhân vật giao tiếp có thể được hiểu là những người tham gia giao tiếp, tương tác với nhau bằng ngôn ngữ, dùng ngôn ngữ để tạo ra các lời nói, phát ngôn của cuộc thoại.

Các nhân vât giao tiếp sẽ được xác định vai giao tiếp ngay từ khi bắt đầu cuộc thoại, và đặc điểm các vai giao tiếp này có thể được thay đổi trong tiến trình hội thoại. Các nhân vật giao tiếp được quy định, ràng buộc lẫn nhau bởi một quan hệ chặt chẽ, đó là quan hệ liên nhân. Mối quan hệ này được xét theo hai trục, đó là trục dọc - trục vị thế xã hội (còn gọi là trục quyền lực) và trục ngang - trục thân sơ. Trước hết, ta cần biết rằng vị thế xã - 21 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hội của nhân vật giao tiếp được xác lập bằng các nhân tố khách quan như tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp, chức vụ… Trong thực tế hội thoại, rất nhiều trường hợp tất cả các giá trị trên trục này đều xuất hiện đồng thời quy định việc sử dụng, tạo lập ngôn ngữ của nhân vật giao tiếp.

Do đó, vấn đề được đặt ra là cần ưu tiên giá trị nào trước, hay nói cách khác là sắp xếp các hệ giá trị theo thứ bậc. Điều này không chỉ phụ thuộc vào các yếu tố chủ quan giữa các nhân vật giao tiếp trong phạm vi hẹp mà nhiều khi nó còn phụ thuộc vào cả một ngữ cảnh văn hoá rộng, các chế định, quy ước xã hội của cộng đồng bản ngữ mà các nhân vật giao tiếp thuộc về.