Nghiên cứu xây dựng phương pháp định tính nhanh tadalafil sildenafil và vardenafil ngụy tạo trong thực phẩm chức năng hỗ trợ điều trị rối loạn cương dương bằng kỹ thuật khối phổ

Nghiên cứu phương pháp định tính nhanh phát hiện tadalafil, sildenafil, vardenafil trong thực phẩm chức năng hỗ trợ điều trị rối loạn cương dương.

• Tác giả: Huỳnh Ngọc Thùy Trang
• Người hướng dẫn: TS.DS Đỗ Châu Minh Vĩnh Thọ
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Kiểm nghiệm thuốc và độc chất
• Đề tài: Nghiên Cứu Phương Pháp Định Tính Nhanh Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil Trong Thực Phẩm Chức Năng
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ dược học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về rối loạn cương dương
• 1.2. Tổng quan về các chất ức chế PDE-5 nghiên cứu
• 1.3. Các nghiên cứu phân tích sildenafil, tadalafil và vardenafil
• 1.4. Tác dụng phụ và độc tính của thuốc trị rối loạn cương dương
• 1.5. Thực trạng sử dụng thực phẩm chức năng hỗ trợ điều trị rối loạn cương dương tại Việt Nam
• 1.6. Đầu dò khối phổ ba lần tứ cực
• 1.7. Kỹ thuật ghi phổ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Địa điểm - thời gian nghiên cứu
• 2.5. Hóa chất, thuốc thử, chất chuẩn - trang thiết bị
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Thiết kế nghiên cứu: nghiên cứu thực nghiệm
• 2.6.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.6.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.7. Nội dung nghiên cứu
• 2.7.1. Chuẩn bị mẫu
• 2.7.2. Khảo sát điều kiện khối phổ tối ưu tín hiệu SDF, TDF và VDF
• 2.7.3. Khảo sát quy trình xử lý mẫu thích hợp
• 2.7.4. Thẩm định quy trình định tính
• 2.7.5. Áp dụng qui trình định tính đã thẩm định để định tính nhanh và đồng thời SDF, TDF, VDF trong TPCN hỗ trợ điều trị RLCD thu thập tại TP
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khảo sát điều kiện khối phổ tối ưu
• 3.2. Khảo sát quy trình xử lý mẫu thích hợp
• 3.3. Thẩm định quy trình
• 3.4. Tính tương thích hệ thống
• 3.5. Giới hạn phát hiện
• 3.6. Áp dụng qui trình định tính đã thẩm định để phát hiện taladafil, sildenafil và vardenafil trong các mẫu chế phẩm thực phẩm chức năng thu thập tại Cần Thơ
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Xây dựng và thẩm định quy trình định tính đồng thời taladafil, sildenafil và vardenafil có trong mẫu thực phẩm chức năng hỗ trợ điều trị rối loạn cương dương
• 4.2. Tối ưu hóa điều kiện khối phổ
• 4.3. Khảo sát quy trình chiết thích hợp
• 4.4. Biện giải cấu trúc ion mẹ và các phân mảnh con để định tính xác nhận của TDF, SDF và VDF có trong mẫu thực phẩm chức năng
• 4.5. Thẩm định quy trình
• 4.6. Ứng dụng quy trình định tính đã thẩm định xác định taladafil, sildenafil và vardenafil có trong các chế phẩm thực phẩm chức năng thu thập
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Phương Pháp Định Tính Nhanh Tadalafil

Nghiên cứu về phương pháp định tính nhanh Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil trong thực phẩm chức năng đang trở thành một chủ đề nóng trong lĩnh vực y tế. Những hoạt chất này được biết đến với tác dụng hỗ trợ điều trị rối loạn cương dương. Tuy nhiên, việc phát hiện và phân tích chúng trong các sản phẩm thực phẩm chức năng là một thách thức lớn. Nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

1.1. Tầm quan trọng của Tadalafil trong điều trị rối loạn cương dương

Tadalafil là một trong những hoạt chất chính trong điều trị rối loạn cương dương. Nó giúp cải thiện khả năng cương dương bằng cách ức chế enzyme PDE-5, từ đó tăng cường lưu thông máu đến dương vật.

1.2. Các nghiên cứu hiện tại về phương pháp định tính

Hiện nay, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát hiện Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil trong thực phẩm chức năng chủ yếu dựa vào các phương pháp sắc ký. Tuy nhiên, các phương pháp này thường tốn thời gian và không đủ nhạy.

II. Vấn đề và Thách thức trong Nghiên Cứu Phương Pháp Định Tính

Một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu này là việc phát hiện các hoạt chất Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil trong các sản phẩm thực phẩm chức năng. Các sản phẩm này thường chứa nhiều thành phần phức tạp, làm cho việc phân tích trở nên khó khăn. Hơn nữa, việc ngụy tạo các hoạt chất này trong thực phẩm chức năng đang gia tăng, gây ra nhiều rủi ro cho sức khỏe người tiêu dùng.

2.1. Khó khăn trong việc phát hiện hoạt chất ngụy tạo

Việc phát hiện các hoạt chất ngụy tạo như Tadalafil trong thực phẩm chức năng gặp khó khăn do hàm lượng thấp và sự phức tạp của các thành phần khác. Điều này đòi hỏi các phương pháp phân tích phải nhạy và chính xác.

2.2. Tác động của việc ngụy tạo đến sức khỏe người tiêu dùng

Việc sử dụng thực phẩm chức năng chứa hoạt chất ngụy tạo có thể dẫn đến nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng. Người tiêu dùng có thể gặp phải các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng nếu không được phát hiện kịp thời.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Định Tính Nhanh Tadalafil Sildenafil và Vardenafil

Nghiên cứu này áp dụng phương pháp khối phổ để phát hiện nhanh Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil trong thực phẩm chức năng. Phương pháp này được đánh giá là có độ nhạy cao và cho kết quả nhanh chóng. Việc xây dựng quy trình này không chỉ giúp phát hiện các hoạt chất ngụy tạo mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm trên thị trường.

3.1. Quy trình thẩm định phương pháp khối phổ

Quy trình thẩm định phương pháp khối phổ bao gồm các bước chuẩn bị mẫu, tối ưu hóa điều kiện khối phổ và thẩm định độ nhạy. Điều này đảm bảo rằng phương pháp có thể phát hiện chính xác các hoạt chất cần thiết.

3.2. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp

Phương pháp khối phổ đã được áp dụng thành công để phát hiện Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil trong nhiều mẫu thực phẩm chức năng. Kết quả cho thấy phương pháp này có thể được sử dụng rộng rãi trong kiểm nghiệm chất lượng sản phẩm.

IV. Kết quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp định tính nhanh Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil có độ nhạy và độ chính xác cao. Các mẫu thực phẩm chức năng đã được kiểm nghiệm cho thấy nhiều sản phẩm chứa các hoạt chất ngụy tạo. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các quy trình kiểm nghiệm nghiêm ngặt hơn để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

4.1. Kết quả phân tích mẫu thực phẩm chức năng

Kết quả phân tích cho thấy nhiều mẫu thực phẩm chức năng chứa Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil ngụy tạo. Điều này cho thấy sự cần thiết phải kiểm soát chất lượng sản phẩm trên thị trường.

4.2. Ứng dụng quy trình vào thực tiễn

Quy trình định tính nhanh đã được áp dụng thành công trong nhiều cơ sở kiểm nghiệm. Điều này giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

V. Kết luận và Tương Lai của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về phương pháp định tính nhanh Tadalafil, Sildenafil và Vardenafil trong thực phẩm chức năng đã mở ra hướng đi mới trong việc kiểm soát chất lượng sản phẩm. Việc phát hiện nhanh chóng và chính xác các hoạt chất ngụy tạo sẽ giúp bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển với nhiều ứng dụng thực tiễn hơn.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu này không chỉ giúp phát hiện các hoạt chất ngụy tạo mà còn góp phần nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về chất lượng sản phẩm thực phẩm chức năng.

5.2. Hướng phát triển tiếp theo trong nghiên cứu

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các phương pháp phân tích mới, nâng cao độ nhạy và độ chính xác trong việc phát hiện các hoạt chất ngụy tạo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng rối loạn cương dương đang trở thành một vấn đề y tế phổ biến trên toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến khoảng 150 triệu nam giới trên thế giới và xuất hiện ở gần 50% nam giới trong độ tuổi từ 40 đến 70. Tại Việt Nam, xu hướng bệnh lý này đang ngày càng trẻ hóa khi có tới khoảng 40% nam giới dưới 40 tuổi gặp các trục trặc về chức năng cương dương. Sự gia tăng nhu cầu điều trị thúc đẩy thị trường thực phẩm chức năng và đông dược bổ thận, tráng dương phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, vì mục tiêu lợi nhuận, nhiều cơ sở sản xuất đã lén lút ngụy tạo các tân dược ức chế men phosphodiesterase-5 (PDE-5) như sildenafil, tadalafil và vardenafil vào chế phẩm thảo dược.

Hành vi phối trộn trái phép này tiềm ẩn hiểm họa khôn lường đối với sức khỏe người tiêu dùng, đặc biệt là nguy cơ tụt huyết áp kịch phát xuống dưới mức 90/50 mmHg, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong khi người bệnh tim mạch đang sử dụng đồng thời thuốc giãn mạch nhóm nitrat. Trong thực tế, cơ quan chức năng từng thu hồi các sản phẩm vi phạm nghiêm trọng như Kim Thận Bảo New chứa 123 mg sildenafil và 36 mg tadalafil trong mỗi viên, hay vụ việc thu giữ 98.450 viên thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc tại Cần Thơ năm 2017.

Xuất phát từ yêu cầu cấp bách đó, đề tài tập trung nghiên cứu xây dựng và thẩm định quy trình định tính nhanh, đồng thời tadalafil, sildenafil và vardenafil ngụy tạo trong thực phẩm chức năng bằng kỹ thuật khối phổ ba lần tứ cực. Nghiên cứu được triển khai từ tháng 08/2018 đến tháng 08/2019 tại Khoa Dược, Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc rút ngắn hơn 85% thời gian phân tích so với phương pháp sắc ký lỏng truyền thống, đồng thời cung cấp công cụ kiểm nghiệm có độ nhạy ở nồng độ phần tỷ (ppb), phục vụ đắc lực cho công tác quản lý chất lượng thực phẩm bảo vệ sức khỏe.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên cơ chế tác động sinh hóa của nhóm ức chế phosphodiesterase type 5 (PDE-5). Trong cơ chế cương dương sinh lý, kích thích tình dục giải phóng nitric oxide (NO), kích hoạt enzyme guanylyl cyclase chuyển hóa GTP thành cyclic GMP (cGMP), làm giãn cơ trơn thể hang và tăng lưu lượng máu. Enzyme PDE-5 đóng vai trò thoái hóa cGMP thành 5'-GMP bất hoạt. Các hoạt chất sildenafil, vardenafil và tadalafil ức chế cạnh tranh với PDE-5, giúp duy trì nồng độ cGMP nội bào kéo dài.

Về cấu trúc hóa học và đặc tính lý hóa:

• Tadalafil ($C_{22}H_{19}N_{3}O_{4}$, phân tử lượng 389,404 g/mol, $pK_a = 0,85$): Cấu trúc khung pyrazinopyridoindole độc đáo, khó tan trong nước và cồn, tan tốt trong dung môi acetonitril.
• Sildenafil ($C_{22}H_{30}N_{6}O_{4}S$, phân tử lượng 474,600 g/mol, $pK_a = 5,99$): Tồn tại dưới dạng muối citrat, cấu trúc pyrazolopyrimidin kết hợp nhân sulfonylpiperazin.
• Vardenafil ($C_{23}H_{32}N_{6}O_{4}S$, phân tử lượng 488,604 g/mol, $pK_{a1} = 4,72$, $pK_{a2} = 6,21$): Tương đồng cấu trúc với sildenafil nhưng biến đổi vòng piperazin gắn nhóm ethyl và nhân purin cải biến.

Phương pháp khối phổ ba lần tứ cực (Triple Quadrupole MS/MS) vận hành trên nguyên lý ion hóa phun điện tử (ESI) ở chế độ ion dương ($ESI^+$). Các phân tử trung hòa nhận proton tạo thành ion mẹ tiền thân $[M+H]^+$. Tại tứ cực thứ hai ($Q_2$), va chạm với dòng khí trơ năng lượng cao bẻ gãy các liên kết hóa học đặc trưng để sinh ra các ion phân mảnh con (daughter ions), trước khi được phân tách ở tứ cực thứ ba ($Q_3$). Cơ sở thẩm định định danh tuân thủ nghiêm ngặt theo Hướng dẫn EC-657/2002 của Ủy ban Châu Âu, đòi hỏi việc xác định chính xác 1 ion mẹ và tối thiểu 3 ion phân mảnh con đặc trưng có tỷ lệ cường độ phổ đồ tương thích.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo mô hình thực nghiệm phân tích chuẩn hóa:

• Cỡ mẫu và nguồn mẫu: Thực hiện khảo sát 52 mẫu trong giai đoạn xây dựng, tối ưu hóa thông số và thẩm định quy trình. Áp dụng sàng lọc trên 40 mẫu chế phẩm thực phẩm chức năng và đông dược bổ thận tráng dương thu thập ngẫu nhiên trên thị trường. Mỗi mẫu thương mại được phân tích lặp lại 3 lần độc lập ($n = 3$), tương ứng với 120 lượt đo thực nghiệm nhằm đảm bảo tính lặp lại thống kê.
• Phương pháp chọn mẫu: Lấy mẫu ngẫu nhiên tại các nhà thuốc, cơ sở kinh doanh đông dược tại các quận Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng thuộc thành phố Cần Thơ. Mẫu bao gồm đa dạng dạng bào chế: 25 mẫu viên nang, 12 mẫu viên nén/viên bao phim và 3 mẫu viên hoàn cứng. Tiêu chuẩn loại trừ áp dụng cho các mẫu hư hỏng bao bì, biến chất hoặc ẩm mốc.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Thay vì sử dụng hệ thống sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép nối đầu dò UV (HPLC-UV) có thời gian lưu mẫu kéo dài từ 15 đến 30 phút và dễ bị nhiễu bởi nền mẫu dược liệu phức tạp, tác giả lựa chọn kỹ thuật tiêm mẫu trực tiếp (Direct Infusion) vào hệ thống khối phổ Waters Xevo TQD điều khiển qua phần mềm MassLynx 4.1. Kỹ thuật này loại bỏ hoàn toàn giai đoạn tách sắc ký trên cột phân tích, tận dụng khả năng chọn lọc khối lượng siêu cao của đầu dò tandem MS/MS để nhận diện hoạt chất trong thời gian dưới 2 phút.
• Quy trình xử lý mẫu: Cân chính xác khoảng 10,0 mg bột mẫu đã đồng nhất vào bình định mức 10,0 ml, bổ sung 7 - 8 ml hỗn hợp dung môi acetonitril chứa 0,1% acid formic. Tiến hành chiết siêu âm trong 20 - 30 phút để giải phóng tối đa hoạt chất, định mức vừa đủ, lọc qua màng lọc PTFE kích thước lỗ 0,22 µm và pha loãng về nồng độ làm việc trước khi tiêm thẳng vào nguồn ion hóa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình tối ưu hóa các thông số vận hành trên hệ thống khối phổ Waters Xevo TQD bằng công cụ tự động Intelligent Stat kết hợp kiểm tra manual-tune đã ghi nhận các thông số kỹ thuật tối ưu: thế mao quản duy trì ở 3,0 kV, nhiệt độ khử dung môi 350°C, lưu lượng khí sấy 650 L/giờ. Các tín hiệu ion mẹ và ion con thu được cho thấy độ nhạy và tính chọn lọc vượt bậc:

• Tín hiệu ion mẹ mạnh và ổn định: Cả ba hoạt chất đều tạo ion tiền thân $[M+H]^+$ vượt trội ở chế độ $ESI^+$: Tadalafil ghi nhận giá trị $m/z\ 390,27$, Sildenafil ghi nhận $m/z\ 475,20$ và Vardenafil ghi nhận $m/z\ 489,10$. Cường độ tín hiệu ion mẹ của Tadalafil đạt mức $7,75 \times 10^7$ cps ở chế độ quét MS1 Full Scan.
• Xác lập hệ thống ion con đặc trưng: Quá trình kích hoạt va đập tại buồng $Q_2$ tạo ra các mảnh ion con có cường độ vượt mức $1,0 \times 10^6$ cps. Cụ thể, Tadalafil phân mảnh thành các ion $m/z\ 268$, $m/z\ 262$ và $m/z\ 135$; Sildenafil sinh ra các ion $m/z\ 99$, $m/z\ 283$ và $m/z\ 311$; Vardenafil sinh ra các ion $m/z\ 151$, $m/z\ 299$ và $m/z\ 312$.
• Giới hạn phát hiện (LOD) đạt cấp độ siêu vết: Trên nền mẫu trắng giả lập (placebo), giới hạn phát hiện ở tỷ số tín hiệu trên nhiễu ($S/N = 3$) đạt mức cực thấp. Vardenafil đạt LOD ấn tượng tại $0,008\text{ ppb}$, trong khi Sildenafil và Tadalafil ghi nhận LOD dao động trong khoảng $0,05 - 0,10\text{ ppb}$.
• Kết quả kiểm tra mẫu thị trường: Trong số 40 mẫu thực phẩm chức năng thu thập tại địa bàn Cần Thơ, phương pháp đã phát hiện các mẫu dương tính với hoạt chất tân dược nhóm PDE-5. Điển hình như các mẫu viên nén bao phim mã số M29-TTSN và M34-BTND cho thấy phổ đồ Daughter Scan trùng khớp hoàn toàn với các mảnh phân mảnh của chất chuẩn, khẳng định việc ngụy tạo tân dược trái phép.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm chứng minh tính ưu việt vượt bậc của kỹ thuật tiêm trực tiếp MS/MS so với các phương pháp HPLC truyền thống từng công bố trước đây. Khi so sánh với quy trình HPLC-MS/MS của các nghiên cứu năm 2012 và 2014 vốn cần từ 10 đến 25 phút chạy sắc ký cột C18 để phân tách, phương pháp mới chỉ tiêu tốn 1 đến 2 phút cho mỗi lần tiêm mẫu, nâng công suất phân tích lên gấp 10 lần.

Dữ liệu khối phổ có thể được trực quan hóa rõ nét thông qua việc xây dựng bảng đối chiếu tỷ lệ cường độ tương đối giữa các ion phân mảnh con và biểu đồ phổ Daughter Scan. Trên biểu đồ phổ đồ phân tích, mẫu trắng placebo hoàn toàn không xuất hiện tín hiệu tại các vị trí khối lượng tương ứng, trong khi mẫu thêm chuẩn nồng độ 100 - 150 ppb thể hiện các đỉnh pic sắc nét với độ phân giải cao, minh chứng tính đặc hiệu đạt 100%.

[Bảng mô phỏng đối chiếu đặc trưng khối phổ 3 chất ức chế PDE-5]
+---------------+----------------+--------------------+----------------------+
|   Hợp chất    | Ion mẹ [M+H]+  | Mảnh con định tính | Năng lượng va đập CE |
+---------------+----------------+--------------------+----------------------+
| Tadalafil     | m/z 390,27     | m/z 268, 262, 135  | 15 - 30 eV           |
| Sildenafil    | m/z 475,20     | m/z 99, 283, 311   | 20 - 35 eV           |
| Vardenafil    | m/z 489,10     | m/z 151, 299, 312  | 25 - 40 eV           |
+---------------+----------------+--------------------+----------------------+

Cơ chế phân mảnh của các chất được biện giải phù hợp với lý thuyết hóa học lượng tử:

• Ở phân tử Sildenafil, mảnh ion $m/z\ 99$ hình thành do sự đứt gãy liên kết $S-N$ giải phóng gốc $N$-methylpiperazin.
• Ở phân tử Vardenafil, mảnh ion $m/z\ 151$ đặc trưng cho nhóm ethylpiperazin mang cầu nối sulfonyl bị ion hóa.
• Ở Tadalafil, việc bẻ gãy cấu trúc vòng diketopiperazin tạo ra các ion con bền vững tại $m/z\ 262$ và $m/z\ 268$.

Sự phù hợp giữa cấu trúc phân mảnh thực nghiệm và dữ liệu từ Thư viện phổ chuẩn Châu Âu khẳng định quy trình đạt độ tin cậy tuyệt đối theo hướng dẫn EC-657/2002 mà không bị ảnh hưởng bởi các thành phần hoạt chất thảo dược phức tạp có trong nền mẫu thực phẩm chức năng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm và tình hình quản lý thị trường thực phẩm bảo vệ sức khỏe, tác giả đưa ra các nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

1. Chuẩn hóa quy trình kiểm nghiệm quốc gia: Cục An toàn Thực phẩm phối hợp cùng Viện Kiểm nghiệm Thuốc Trung ương xây dựng và ban hành Hướng dẫn kỹ thuật kiểm nghiệm nhanh bằng phương pháp tiêm trực tiếp MS/MS. Mục tiêu hướng đến việc cắt giảm 80% thời gian kiểm nghiệm sàng lọc mẫu nghi ngờ ngụy tạo tại các cửa khẩu và trung tâm kiểm nghiệm trên toàn quốc trong giai đoạn 2024 - 2026.
2. Tăng cường năng lực giám sát thị trường: Sở Y tế và Chi cục Quản lý Thị trường các tỉnh, thành phố chủ động thiết lập kế hoạch lấy mẫu kiểm tra định kỳ hàng quý đối với 100% các cơ sở kinh doanh thực phẩm chức năng hỗ trợ sinh lý nam, tập trung vào các chế phẩm ngoại nhập dạng viên nén bao phim và viên nang có nguồn gốc không rõ ràng.
3. Mở rộng cơ sở dữ liệu phổ khối quốc gia: Các trường đại học y dược và viện nghiên cứu chuyên ngành cần tiếp tục cập nhật và số hóa thư viện phổ MS/MS cho hơn 30 hoạt chất dẫn xuất thế hệ mới của nhóm ức chế PDE-5 (như homosildenafil, hydroxyhomosildenafil, aminotadalafil), hoàn thành xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung trong vòng 12 đến 24 tháng tới.
4. Hoàn thiện chế tài xử lý vi phạm: Bộ Y tế phối hợp với các cơ quan tư pháp đề xuất nâng mức xử phạt hành chính lên gấp 5 đến 7 lần giá trị lô hàng vi phạm đối với hành vi cố ý trộn tân dược vào thực phẩm chức năng, đồng thời xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự để răn đe các tổ chức, cá nhân gian lận thương mại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và phương pháp luận của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho nhiều nhóm độc giả chuyên môn:

• Kiểm nghiệm viên và chuyên viên phân tích: Cán bộ tại Trung tâm Kiểm nghiệm Dược phẩm - Mỹ phẩm, Viện Kiểm nghiệm An toàn Vệ sinh Thực phẩm Quốc gia có thể khai thác trực tiếp các thông số tối ưu hóa khối phổ (thế cone, năng lượng va chạm, mảnh ion định tính) để ứng dụng ngay vào quy trình kiểm nghiệm thường quy.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Người nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Hóa phân tích, Kiểm nghiệm thuốc và Độc chất học có thể sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp thẩm định định tính khối phổ theo tiêu chuẩn quốc tế EC-657/2002 và AOAC.
• Bộ phận Đảm bảo chất lượng (QA/QC) tại doanh nghiệp dược phẩm: Các nhà máy sản xuất thực phẩm chức năng có thể tham khảo phương pháp xử lý mẫu siêu âm nhanh để thiết lập quy trình kiểm soát tạp nhiễm và xác nhận nguyên liệu đầu vào không bị pha trộn tân dược cấm.
• Bác sĩ lâm sàng và nhà quản lý y tế: Bác sĩ chuyên khoa Nam học và cán bộ thanh tra y tế có thêm cơ sở thực chứng về mức độ nguy hiểm của các sản phẩm tăng cường sinh lý trôi nổi, từ đó nâng cao chất lượng tư vấn lâm sàng và hoạch định chính sách quản lý an toàn dược phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Việc ngụy tạo hoạt chất ức chế PDE-5 vào thực phẩm chức năng gây ra những nguy hiểm gì? Các hoạt chất tân dược như sildenafil, tadalafil đòi hỏi phải được bác sĩ kê đơn và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt. Khi bị trộn lén lút vào thực phẩm chức năng với hàm lượng không đồng đều (trong thực tế từng ghi nhận lên tới 123 mg/viên), người dùng dễ bị quá liều dẫn tới hạ huyết áp đột ngột, loạn nhịp tim, nhồi máu cơ tim cấp hoặc mù lòa do thiếu máu thị giác cục bộ.

Phương pháp tiêm trực tiếp MS/MS có ưu thế gì vượt trội so với sắc ký lỏng HPLC-UV? Phương pháp tiêm trực tiếp loại bỏ hoàn toàn cột tách sắc ký, rút ngắn thời gian phân tích từ 20 - 30 phút xuống còn 1 - 2 phút cho mỗi mẫu thử. Hơn nữa, đầu dò khối phổ ba lần tứ cực có độ chọn lọc và độ nhạy cao gấp hàng trăm lần đầu dò UV, hạn chế tối đa nguy cơ dương tính giả do nhiễu nền từ các vị thuốc dược liệu phức tạp.

Tiêu chuẩn EC-657/2002 quy định điều kiện gì để khẳng định chất ngụy tạo? Theo hướng dẫn của Ủy ban Châu Âu EC-657/2002, để định danh chắc chắn một chất bằng kỹ thuật khối phổ phân giải thấp (như MS/MS), quy trình phân tích bắt buộc phải ghi nhận được ít nhất 1 ion phân tử mẹ tiền thân cùng tối thiểu 3 ion phân mảnh con đặc trưng có tỷ lệ cường độ ion phù hợp với chất chuẩn đối chiếu.

Giới hạn phát hiện (LOD) của quy trình trong nghiên cứu đạt mức bao nhiêu? Quy trình thực nghiệm đạt giới hạn phát hiện ở cấp độ siêu vết trên nền mẫu thực tế, trong đó hoạt chất Vardenafil đạt LOD cực thấp ở mức $0,008\text{ ppb}$, còn Sildenafil và Tadalafil đạt LOD dưới $0,10\text{ ppb}$. Giới hạn này nhạy hơn hàng nghìn lần so với liều điều trị thông thường của thuốc (khoảng 5 - 20 mg).

Quy trình xử lý mẫu chiết xuất trong nghiên cứu có phức tạp không? Quy trình xử lý mẫu rất đơn giản và tiết kiệm chi phí: chỉ cần cân 10 mg bột mẫu, chiết siêu âm với dung môi acetonitril chứa 0,1% acid formic trong 20 phút, sau đó lọc qua màng 0,22 µm và pha loãng. Toàn bộ quá trình chuẩn bị mẫu chỉ mất khoảng 25 - 30 phút và không đòi hỏi các kỹ thuật chiết pha rắn (SPE) đắt tiền.

Kết luận

• Xây dựng thành công phương pháp định tính nhanh, đồng thời tadalafil, sildenafil và vardenafil bằng kỹ thuật khối phổ tiêm trực tiếp ($ESI^+$-MS/MS) mà không cần qua cột tách sắc ký.
• Thẩm định đầy đủ các chỉ tiêu tính tương thích hệ thống, độ đặc hiệu tuyệt đối và giới hạn phát hiện siêu vết (LOD đạt $0,008 - 0,10\text{ ppb}$) theo đúng hướng dẫn quốc tế EC-657/2002 và AOAC.
• Phân tích sàng lọc thực tế trên 40 mẫu thực phẩm chức năng tại Cần Thơ, phát hiện thành công các mẫu dương tính ngụy tạo tân dược (như mẫu M29-TTSN và M34-BTND), khẳng định tính ứng dụng cao của đề tài.
• Kế hoạch tiếp theo cần mở rộng xây dựng thư viện phổ MS/MS cho các hoạt chất biến thể (analogues) mới của nhóm ức chế PDE-5 và chuyển giao quy trình cho các trung tâm kiểm nghiệm địa phương trong giai đoạn 2024 - 2025.
• Các đơn vị kiểm nghiệm và cơ quan quản lý chất lượng hãy áp dụng ngay phương pháp khối phổ tiêm trực tiếp để nâng cao hiệu quả thanh tra, phát hiện kịp thời thực phẩm chức năng giả mạo nhằm bảo vệ an toàn sức khỏe người tiêu dùng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 – TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về rối loạn cương dương Rối loạn cương dương là một rối loạn chức năng tình dục ở nam giới, là tình trạng dương vật không cương cứng lên được hoặc không đủ cương cứng để thực hiện quá trình giao hợp. Rối loạn cương dương là một bệnh lý xảy ra ở nam giới xuất hiện từ ngàn đời xưa và đang ngày càng phổ biến hiện nay. Bệnh lý này không phải là một bệnh quá nguy hiểm ảnh hưởng tới sức khỏe, tính mạng của nam giới, tuy nhiên nó ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng cuộc sống cũng như bản lĩnh và niềm tin của người đàn ông.

Theo một vài nghiên cứu cho thấy rối loạn cương dương có thể xuất hiện ở khoảng 50% nam giới từ 40 đến 70 tuổi. Người ta cũng ước tính khoảng 150 triệu nam giới trên toàn thế giới có rối loạn cương dương. Nam giới tuổi dưới 40 bị rối loạn cương dương khoảng 40%. Tại Việt Nam, tình trạng rối loạn cương dương ngày càng phổ biến và ngày càng có xu hướng trẻ hóa, nam giới ở độ tuổi 18-20 cũng có nguy cơ mắc bệnh thậm chí còn có chiều hướng gia tăng mạnh.

Tổng quan về các chất ức chế PDE-5 nghiên cứu Các chất ức chế PDE-5 được khuyến cáo điều trị đầu tay cho rối loạn cương dương. Tuy nhiên, không nên sử dụng các chất này ở nam giới đang có triệu bệnh lí suy tim nặng, đau thắt ngực không ổn định, có tiền sử đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc những người có huyết thấp (<90/50mmHg), suy gan nặng. Cơ chế hoạt động của nhóm thuốc ức chế PDE-5: 4 Kích thích tình dục GTP Protein Nitric oxide Guanylyl cyclase Protein cGMP kinase G PDE-5 Protein P Chất ức chế PDE-5 Giảm Ca2+ 5‟-GMP Giãn mạch máu thể hang Hình 1.1 Sơ đồ minh họa cơ chế hoạt động của các chất ức chế phosphodiesterase-5 (PDE-5) Sau giai đoạn kích thích tình dục, làm tăng sản sinh nitric oxide (NO) từ tế bào thần kinh hoặc tế bào nội mô mạch máu. Điều này làm tăng quá trình chuyển hóa guanosine triphosphate (GTP) thành cyclic guanosine monophosphate (cGMP), làm giãn các mạch máu ở thể hang, tạo điều kiện cho quá trình cương cứng.

PDE-5 là một enzyme phân hủy cGMP, vì vậy các chất ức chế PDE-5 sẽ ngăn cản quá trình thủy phân cGMP, làm tăng tác dụng giãn mạch của NO, làm tăng cường khả năng cương dương cho các bệnh nhân bị rối loạn cương dương. Tác dụng dược lý Sildenafil, tadalafil và vardenafil là 3 hoạt chất có khả năng ức chế PDE- 5 nên được sử dụng để điều trị rối loạn cương dương. Ngoài ra, sildenafil và tadalafil còn được sử dụng để cải thiện khả năng vận động ở người trưởng thành khi có triệu chứng tăng huyết áp động mạch phổi (pulmonary arterial hypertension – PAH: áp lực máu cao trong mạch máu đến phổi và gây ra khó 5 thở, chóng mặt, mệt mỏi). Sildenafil và tadalafil điều trị chứng PAH bằng cách giãn mạch phổi và giúp máu lưu thông dễ dàng hơn.

Dù ba chất này có cùng cơ chế hoạt động, nhưng do sự khác biệt về cấu trúc phân tử (sildenafil và vardenafil có cấu hóa học tương đối giống nhau nhưng tadalafil lại rất khác) dẫn đến sự khác nhau về dược động học và hiệu quả lâm sàng. Tadalafil có thời gian tác dụng kéo dài hơn, ít tác dụng phụ hơn và quá trình hấp thu không bị ảnh hưởng bởi thức ăn. Ba chất này thuộc chung nhóm chất gọi là nhóm chất ức chế phosphodiesterase (PDE), có nhiều tác dụng phụ và là những thuốc phải kê đơn và khi sử dụng phải được sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ điều trị. Tính chất lý hóa Tadalafil [20], [23] Tên khoa học: (6R-12αR)-6-(1,3-benzodioxol-5-yl)-2,3,6,7,12,12α- hexahydro-2- methyl-pyrazino [1‟,2‟:1,6] pyridol[3,4-b]indole-1,4-dione.

pKa = 0,85 Công thức: C22H19N3O4 Phân tử lượng: 389,404 g/mol Tính chất: Bột kết tinh trắng, hầu như không tan trong nước, tan không đáng kể trong methanol, acetone và ethanol, tan tốt trong acetonitrile .2 Cấu trúc hóa học của tadalafil 6 Sildenafil [20], [23] Tên khoa học: 1-[4-ethoxy-3-(6,7 dihydro-1-methyl-7-oxo-3-propyl-1H- pyrazolo[4,3-d]pyrimidin-5-yl) phenylsulfonyl]-4-methylpiperazine. pKa = 5,99 Công thức: C22H30N6O4S Phân tử lượng: 474,6 g/mol Tính chất : bột kết tinh trắng đến trắng xám nhạt, không mùi, vị đắng, không tan trong nước và ethanol, tồn tại dưới dạng muối với acid citric.3 Cấu trúc hóa học của sildenafil Vardenafil [20], [23] Tên khoa học: 4-[2-ethoxyl-5-(4-ethylpiperazin-1-yl)sulfonyl-phenyl]-9- methyl- 7-propyl-3,5,6,8-tetrazabicyclo[4,3,0]nona-3,7,9-trien-2-one pKa1 = 4,72; pKa2 = 6,21 Công thức: C23H32N6O4S Phân tử lượng: 488,604 g/mol Tính chất : bột kết tinh màu trắng đến trắng nhạt, không mùi, vị đắng, tan trong nước và ethanol, tồn tại dưới dạng muối hydroclorid.4 Cấu trúc hóa học của vardenafil 1. Các nghiên cứu phân tích sildenafil, tadalafil và vardenafil Trên thế giới: đã có nhiều nghiên cứu nhằm phát hiện các chất sildenafil, vardenafl, tadalafil và các chất có cấu trúc tương tự. Phương pháp phổ biến nhất để phân tích sildenafil, tadalafil, vardenafil và các hợp chất ức chế PDE-5 tương tự là sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép nối với đầu dò dãy diod quang [22], [29], [40] hoặc đầu dò khối phổ [20],[21],[23], [30].

Tại Việt Nam: hiện nay chưa có quy trình định tính, định lượng các hoạt chất ngụy tạo nhóm PDE-5 này trong chế phẩm thực phẩm chức năng, đông dược trong các tài liệu chính thống như TCVN, DĐVN 5 [4]. Chỉ có một số nghiên cứu phân tích các thành phần này bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng [8], sắc ký lỏng ghép nối đầu dò UV [10] cho độ nhạy, tin cậy thấp hơn phương pháp sắc ký lỏng ghép nối khối phổ. Các nghiên cứu được trình bày ở bảng 1.1 Các nghiên cứu phân tích các chất ức chế PDE-5 Nền Phương Điều kiện sắc ký Xử lý mẫu TLT K mẫu pháp Bột Cột C18 (2,0 mm × 100 Cân 0,5 g mẫu Viên nén mm, 3 μm) Chiết bằng Pha động: MeOH 70%, [19] Viên 2012 nang LC- ✓ Kênh A: acid formic siêu âm trong Dung dịch MS/MS 0,1%/H2O 30‟ , sau đó ✓ Kênh B: acid formic lọc qua màng lọc 0,1%/ACN 0,2 µm Tốc độ 0,2 ml/phút. Cân 0,5 g mẫu Cột C18 (2,1 mm × 100 Chiết bằng mm, 1,7 μm) MeOH:H2O Pha động: (50:50), siêu âm ✓ Kênh A: amonium trong acetat 10mM/H2O 20‟ , ly tâm ✓ Kênh B: ACN/MeOH 3000 Viên nén UPLC- (50:50) vòng/phút trong Viên MS/MS Tốc độ 0,550 ml/phút.

10 phút, [26] nang Thể tích bơm 5 µL. sau đó lọc qua màng lọc 0,2 µm 9 Cân 1,0 g mẫu Cột C18 (2,1 mm × 100 Chiết bằng mm, 2,6 μm) ACN:H2O, Pha động: lắc, votex trong ✓ Kênh A: 10 mM 15‟ , ly NH4OH và 0,1% FA/ tâm > 3000 Bột thực H2O vòng/phút [17] vật LC- ✓ Kênh B:10 mM trong 5 phút, pha 2008 Viên nén HRMS NH4OFor và 0,1% FA/ loãng Dung ACN:MeOH (50:50) đến nồng độ dịch Tốc độ dòng 0,3 thích hợp, Gel ml/phút. sau đó lọc qua Thể tích bơm 3 µL. màng lọc 0,2 µm Cột C18 (2,1 mm × 150 Cân khoảng 1 mm, 5 μm) đơn vị mẫu Bột Pha động: Chiết bằng Viên nén LC-MS ACN:H2O [37] Dung 0,1%/H2O (50:50), siêu âm 2014 dịch 15‟ , sau Tốc độ dòng 0,4 đó lọc qua màng ml/phút.

Cột C18 (5 μm) Mẫu lỏng lọc Pha động: qua màng 0,45 µm. Pha loãng dịch Dung HPLC- acetat 20mM và lọc với MeOH đến [22] dịch ESI- MS acid formic 0,1%/H2O nồng 2013 Tốc độ độ thích hợp. dòng 0,2 ml/phút. Qua tổng hợp các nghiên cứu cho thấy, chưa có nghiên cứu nào xây dựng quy trình định tính nhanh, đồng thời sildenafil, vardenafil, tadalafil bằng kỹ thuật khối phổ ở chế độ tiêm mẫu trực tiếp cho kết quả nhanh, nhạy, đặc hiệu và chính xác cao.

10 Do đó, nghiên cứu của đề tài được thực hiện thành công sẽ là một quy trình định tính có tính mới và góp phần cung cấp quy trình phát hiện nhanh, đồng thời, tin cậy các hoạt chất điều trị RLCD ngụy tạo trong mẫu thực phẩm chức năng và đông dược, góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm và sức khỏe người tiêu dùng. Tác dụng phụ và độc tính của thuốc trị rối loạn cương dương Bệnh nhân không được uống chất ức chế men PDE-5 nếu đang sử dụng thuốc nitrat làm giãn mạch vành tim, do tác động giãn mạch hiệp đồng. Bệnh nhân có bệnh mạch vành ổn định có thể sử dụng chúng an toàn. Bệnh nhân suy gan, suy thận, trên 65 tuổi hay đang dùng những thuốc ức chế men P450 3A4 như cimetidin, erythromycin và ketoconazol phải khởi đầu uống sildenafil, vardenafil, tadanafil ở liều thấp rồi tăng liều từ từ để đạt hiệu quả cương cứng mong muốn [ 7], [34].

Người lớn tuổi bị phì đại lành tính tuyến tiền liệt và đang được điều trị bằng thuốc ức chế chọn lọc alpha nếu dùng thêm các thuốc ức chế men PDE5 để trị cương yếu thì cần thận trọng (thận trọng chứ không cấm như với thuốc nitrat) vì uống cùng lúc hai thuốc này có thể làm huyết áp giảm. Tác dụng phụ thường gặp khi sử dụng các thuốc ức chế PDE 5: Hay gặp nhất là mặt đỏ phừng phừng do giãn mạch máu ở mặt, như mới uống rượu hay như người mới ra nắng. Tiếp đến là nhức đầu do giãn mạch máu ở não. Khi đó, nếu uống paracetamol có thể giúp đỡ nhức đầu.

Mắt nhìn xanh loe lóe là một tác dụng phụ khác của thuốc, do chúng tác động lên men PDE5 tại võng mạc nhưng nếu dùng thuốc vào buổi tối, sáng ra thuốc tan hết, mắt chẳng hề ghi nhận thay đổi nào. Khoảng 20-30% bệnh nhân dùng thuốc ức chế men PDE5 bị một trong các tác dụng phụ trên. Người bệnh tăng huyết áp vẫn uống các thuốc trị rối loạn cương được nếu huyết áp được duy trì ổn định và tim bệnh nhân đủ mạnh (chẳng hạn đi bộ 2-3 11 tầng không nghỉ). Tốt nhất nên uống thuốc ức chế men PDE5 cách thuốc hạ huyết áp vài giờ.

Điểm cần lưu ý là nếu bệnh nhân đang uống thuốc làm giãn mạch vành tim do mạch máu tim bị hẹp (rất hay phối hợp cùng với thuốc điều trị tăng huyết áp), nhất là những thuốc có nitrate, thì đừng uống thuốc ức chế men PDE5, do uống chung hai thuốc này có thể khiến huyết áp hạ quá nhanh, làm bệnh nhân lơ mơ, ngất, rồi tử vong do bệnh nhân gặp các bệnh tim mạch: nhồi máu cơ tim cấp, tai biến mạch máu nặng, hạ huyết áp đột ngột [9]. Năm 2005, thế giới ghi nhận có bệnh nhân phát hiện ra là mình bị mù sau khi uống sildenafil, vardenafil, tadanafil. Tuy nhiên, sau khi truy cứu, các bác sĩ nhận thấy những người bị mù thường chỉ mù một mắt, có thể bớt dần dần (mắt sáng trở lại) do dây thần kinh thị giác bị thiếu máu. Đây là bệnh vẫn thỉnh thoảng gặp ở những người bị đái tháo đường, tăng huyết áp.

Do vậy, các bác sĩ đã kết luận những người uống thuốc trị cương dương mà bị mù chỉ là chuyện trùng hợp.