Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Một số vấn đề về phong cách và phong cách cá nhân nhà văn Phong cách học là khoa học nghiên cứu văn chương, một loại hình lý thuyết phê bình ra đời sớm và đạt được nhiều thành tựu trong việc chỉ ra nét độc đáo, riêng biệt và dấu ấn sáng tạo của người nghệ sĩ đối với sự phát triển của văn chương dân tộc. Tuy nhiên cho đến nay những vấn đề về phong cách vẫn còn tồn tại nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau như: cách quan niệm về nội hàm khái niệm phong cách; các bình diện, tiêu chí phê bình theo phong cách học; sự phân định ranh giới giữa phong cách với thi pháp; phong cách học chỉ bao gồm hình thức hay cả phương diện nội dung tác phẩm? liệu có thể xác định được phong cách chung của cả thời đại văn học?… Đó là những vấn đề đến nay vẫn còn gây nhiều tranh cãi. Vì thế việc xác lập hệ thống khái niệm công cụ với các tiêu chí, bình diện cụ thể là cần thiết để việc nghiên cứu, phê bình văn học theo phong cách đạt hiệu quả.
Trong tiểu mục này, luận án sẽ tổng hợp một số ý kiến, quan điểm của các nhà nghiên cứu, phê bình trong và ngoài nước về lý thuyết phong cách, đặc biệt đi sâu tìm hiểu vấn đề phong cách cá nhân nhà văn làm cơ sở lý luận triển khai việc tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng. Một số quan niệm về phong cách Thuật ngữ Stylos (Hy Lạp), Stylus (La Mã), Style (Pháp) có nghĩa là phong cách ra đời sớm nhất ở Hy Lạp - La Mã cổ đại với nghĩa ban đầu chỉ nét chữ, bút pháp, rộng hơn là chỉ tình yêu ngôn ngữ, nghệ thuật dùng từ. Với nét nghĩa ban đầu, phong cách được sử dụng chủ yếu trong lĩnh vực ngôn ngữ, điều này được thể hiện rất sớm trong các công trình Thi pháp học, Tu từ học của Aristote, Các quy luật của Xixeron (Marcus Tullius Cicero, 106-43 TCN). Sang thời cận đại, khái niệm phong cách không chỉ được hiểu và vận dụng trong phạm vi hẹp của ngôn ngữ học mà nội hàm khái niệm đã được mở rộng.
Phong cách được coi là đặc trưng nghệ thuật của nghệ thuật, một phạm trù thẩm mĩ, một hệ thống nghệ thuật biểu hiện hình thức của tác phẩm. "Phong cách là một phương hướng riêng biệt trong nghệ thuật hình thành ở 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Tuong thời đại nào đó và là một hệ thống xác định của các dấu hiệu nghệ thuật tư tưởng" [103, tr. Cùng với sự phát triển của các khuynh hướng nghiên cứu, phê bình và thực tiễn sáng tác nghệ thuật, tới thời hiện đại, phong cách được coi là một phạm trù thẩm mĩ, một hiện tượng văn học nghệ thuật bao gồm trong đó tất cả sự đa dạng và phức tạp của nó. Phong cách được nghiên cứu trong mối tương quan với tư tưởng của nhà văn, với thời đại.
Bàn về khái niệm, thuật ngữ phong cách có nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau được đưa ra nhằm xác định nội hàm, phạm vi, đặc trưng của lĩnh vực nghiên cứu. Nhưng càng nghiên cứu, các nhà khoa học lại càng nhận ra sự đa dạng, phức tạp của đối tượng. Dolezel, nhà lý luận ngữ văn của Đại học Toronto, thuật ngữ phong cách là một khái niệm siêu ngôn ngữ của lý thuyết văn chương. Nó chỉ là một khái niệm vay mượn từ ngôn ngữ học, do các nhà ngôn ngữ cố ý đề cao, lợi dụng nó để nhấn mạnh tầm quan trọng của ngữ học trong nghiên cứu và phê bình văn chương.
Theo thời gian, khái niệm phong cách càng ngày càng trở nên phức tạp, tổ hợp quá nhiều cách hiểu, thậm chí gây trở ngại cho nghiên cứu phê bình văn học. Đã đến lúc phải trả lại nó cho ngôn ngữ học, xem nó chỉ là phong cách ngôn ngữ là đủ. (xem “Phong cách văn học: Ghi chú ngắn về một khái niệm phức hợp”, tr. 265, Lubomir Dolezel : Studiez ceske literatury a poetiky, Nxb Torst, Praha, 2008).
Còn theo nhận định của Khrapchenko thì “hiện đang tồn tại một số lượng rất lớn những định nghĩa khác nhau về phong cách văn học. Những định nghĩa này xoè ra như cái quạt giữa sự thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mĩ rộng nhất, bao quát và sự nhìn nhận nó như những đặc điểm của những tác phẩm riêng lẻ” [73, tr. Compagnon trong cuốn Bản mệnh của lý thuyết cũng nhận định: “Phong cách học vẫn là một môn bất ổn định do tính đa nghĩa của phong cách, và nhất là của độ căng, của tính thăng bằng mong manh, thậm chí không thể có, vốn đặc trưng cho một quan niệm nằm ngất ngưởng giữa cái riêng và cái chung, cá nhân và đám đông. Phong cách nhất thiết phải có hai phương diện, một phương diện tập thể và một phương diện cá thể, hoặc một phía quay về ngôn ngữ xã hội và một phía quay về ngôn ngữ cá thể.
Và với quan điểm của mình, Khrapchenco khẳng định: “Phong cách là 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Tuong phương pháp biểu đạt cách chiếm lĩnh đời sống bằng hình tượng, là phương pháp thuyết phục và hấp dẫn người đọc.7] Như vậy, phong cách là thủ pháp, là cách thức, phương tiện nghệ thuật để nhà văn phản ánh hiện thực nhằm tạo ra sự hấp dẫn của tác phẩm đối với bạn đọc. Bên cạnh quan điểm của Khrapchenco về phong cách, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, văn chương Nga như V.Jirmunxky… trong các công trình của mình cũng đã đưa ra những quan niệm riêng về phong cách.Vinogradov: “Phong cách học nghiên cứu sự phát triển của các phong cách cá nhân, chiếm vị trí trung tâm trong phong cách học văn học là những quan sát và nghiên cứu trong lĩnh vực các quy luật hình thành và phát triển của các hệ thống biểu hiện ngôn từ nghệ thuật - đây là những hệ thống có tính chất cá nhân hoặc được cá thể hóa, tức là được hình thành như những cấu trúc cố định và hoàn chỉnh - cả trong lịch sử từng nền văn học dân tộc nói riêng, cả trong lịch sử chung của văn học thế giới (phong cách tác phẩm văn học, phong cách nhà văn, phong cách trường phái văn học…)" [73, tr. 18] Đi sâu vào bình diện ngôn ngữ - một yếu tố quan trọng cấu thành nên phong cách nhà văn, V. Turin lưu ý: "Phong cách đó là ngôn từ được xét trong mối quan hệ của nó với hình tượng, đó là tác động qua lại thường xuyên giữa những khái niệm và những ý nghĩa nảy sinh trong ngôn từ vốn đặt vào một văn cảnh nghệ thuật” [73, tr.Novichenko thì cho rằng phong cách nghệ thuật gắn liền với cá tính sáng tạo và bị chi phối bởi những tác động của thời đại, cộng đồng: "Phong cách học hiểu theo nghĩa chung nhất là vẻ đặc thù trong những tác phẩm của nhà văn (hoặc của một nhóm nhà văn), vẻ đặc thù này được quy định bởi những quan điểm chung về cuộc sống và thể hiện trong những đặc điểm có tính chất đặc trưng về nội dung và hình thức của những tác phẩm ấy.
Với nhà nghiên cứu V.Jirmunxky, khi nhận định về phong cách của tác phẩm văn học lại nhấn mạnh sự thống nhất của các yếu tố nội dung và những yếu tố tạo hình thức của phong cách: "Phong cách nghệ thuật của nhà văn là sự biểu hiện thế giới quan của anh ta, thế giới quan đó được thể hiện trong những hình tượng bằng các phương tiện ngôn ngữ. Bởi vậy không thể nghiên cứu 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Tuong phong cách nghệ thuật của nhà văn trong tính mục đích chức năng của nó mà tách rời nội dung tư tưởng - hình tượng của tác phẩm. Đồng thời phong cách của tác phẩm văn học không phải là tu từ học: đề tài, hình tượng, bố cục của tác phẩm văn học, nội dung nghệ thuật của nó (nội dung này được thể hiện bằng những phương tiện ngôn ngữ nhưng không giới hạn ở từ ngữ) cũng là những yếu tố quan trọng của của phong cách, và có thể khá quan trọng, bởi vì chúng xác định cả những nguyên tắc nghệ thuật của việc lựa chọn chất liệu từ ngữ, tức là tu từ học hiểu theo nghĩa hẹp của từ đó" [73, tr. Bên cạnh những thành tựu lý luận của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Nga bàn về phong cách, các nhà nghiên cứu văn học Pháp, Mỹ như: A.
Riffaterre… bằng những kiến giải từ hệ hình cấu trúc, ngôn ngữ, thi học, cũng đã đưa ra những ý kiến, quan điểm mới về vấn đề tưởng chừng như xưa cũ là phong cách: Nhà văn Pháp G. Flaubert khi bàn về phong cách cho rằng yếu tố quan trọng làm nên phong cách là ở quan điểm của người nghệ sĩ: “Phong cách đối với nhà văn cũng như màu sắc đối với họa sĩ là một vấn đề không thuộc về kỹ thuật mà về quan điểm. 250] Còn trong công trình Độ không của lối viết, nhà nghiên cứu R. Barthes bằng việc khảo sát, so sánh giữa ngôn ngữ và phong cách đã khẳng định: “Phong cách là sự lựa chọn tổng quát một giọng, một éthos (văn thể)” [14; tr.
Compagnon, nhìn vấn đề từ bản thể lý thuyết, ông cho rằng: “Phong cách, về bản chất đó là sự phóng tứ của thi pháp, là khoảng cách trong quan hệ với lối sử dựng được coi là thông thường của ngôn ngữ” [14; tr. “Phong cách giống như một chữ kí cũng có thể áp dụng cho cá nhân cũng như trào lưu hoặc trường phái, và cho xã hội; ở mỗi một cấp độ, nó cho phép ta giải quyết những vấn đề quy kết thuộc tính. Đó là một vẻ riêng của gia đình mà chúng ta có thể nhận ra ngay khi chúng ta không có khả năng miêu tả nó, tách bạch hoặc phân tích nó. 278] Qua thống kê, khảo sát những ý kiến, quan điểm của các nhà nghiên cứu đi trước, A.
Compagnon đã đưa ra ba tiêu chí mang tính thuyết phục để nhận diện phong cách, và ông khẳng định những 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Tuong phương diện, tiêu chí này chưa bao giờ thực sự bị thủ tiêu. Phong cách vẫn sống: - “Phong cách là một biến hóa hình thức trên một nội dung ổn định (ít hoặc nhiều) - Phong cách là một tập hợp những nét đặc trưng của một tác phẩm cho phép qua đó nhận dạng và nhận ra tác giả (trực giác hơn là phân tích) - Phong cách là một sự lựa chọn giữa nhiều lối viết.