CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm văn hóa Văn hóa là một khái niệm trừu tượng đã được các nhà nghiên cứu đưa ra thảo luận trong hàng ngàn năm qua.
Mỗi một xã hội có một nền văn hóa riêng biệt hay nói cách khác, văn hóa giúp xác định xã hội. Văn hóa chỉ ra đường hướng cho các hành vi trong xã hội một cách rõ ràng, thậm chí đôi khi chúng ta cũng có thể nhận ra được sự ảnh hưởng này của văn hóa. Hiện nay, có rất nhiều quan điểm khác nhau về văn hóa, khó có thể thống kê được hết và định nghĩa chính xác về văn hóa do tính phức tạp và đa chiều của nó do các nhà nghiên cứu có những cách tiếp cận khác nhau nên có nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa. Tuy nhiên, chúng ta có thể hiểu và cảm nhận được văn hóa thông qua các định nghĩa dưới đây: Định nghĩa đầu tiên được đưa ra và chấp nhận rộng rãi trên thế giới là định nghĩa năm 1874, trong công trình “Văn hóa nguyên thủy” (xuất bản lần đầu năm 1971) của Nhà nhân chủng học người Anh Edward Burnett Tylor (1832 – 1917): “Văn hóa hay văn minh theo nghĩa rộng hơn trong dân tộc học là một tổng thể phức tạp gồm nhiều kiến trúc, đức tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, và bất cứ những khả năng, tập quán nào mà con người có được với tư cách là thành viên của xã hội”.
Định nghĩa này nhấn mạnh vào sự phức tạp và đa dạng của văn hóa, bao gồm cả các yếu tố vật chất và tinh thần như kiến trúc, đạo đức, và truyền thống, tuy ít có sự quan tâm đến văn hóa vật chất nhưng đã nêu lên gần như đầy đủ các khía cạnh của văn hóa tinh thần. Trong từ điển Tiếng Việt (2014) định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử”. Trong “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam”, PGS.TSKH Trần Ngọc Thêm (2001) đã nêu ra rằng: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ của các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội của mình”. Định nghĩa này khẳng định văn hóa là những sáng tạo của con người, mang lại giá trị cho con người, trong đó bao gồm cả giá trị vật chất và giá trị tinh thần.
Những giá trị văn hóa này được kết tinh từ đời sống thực tiễn của con người trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội mà 5 họ đang sống. Điều đó có nghĩa là, không phải tất cả những gì con người tạo ra đều là văn hóa, mà chỉ có những cái kết tinh thành giá trị thì mới là văn hóa. Khái niệm văn hóa được hiểu rất đa dạng, dựa trên các quan điểm kể trên, tác giả có thể đề xuất khái niệm: Văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và giá trị tinh thần được con người hình thành, sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội của mình. Nhờ có văn hóa mà con người trong một xã hội, các thành viên trong một tổ chức thống nhất, được gắn kết với nhau hơn.
Văn hóa doanh nghiệp Hiện nay, khái niệm “Văn hóa doanh nghiệp” được quan tâm và có nhiều cách định nghĩa khác nhau tùy theo góc nhìn của mỗi tác giả, mỗi tổ chức để đúc kết ra những khái niệm riêng biệt. Tuy nhiên, mọi định nghĩa đều có nét chung coi VHDN là toàn bộ các giá trị văn hóa cụ thể hơn, là những hệ thống hay chuẩn mực về giá trị đặc trưng, hình tượng, phong cách doanh nghiệp tôn trọng được xây dựng trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của doanh nghiệp, chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của mọi thành viên, tạo nên sự khác biệt giữa các doanh nghiệp và được coi là truyền thống riêng của mỗi doanh nghiệp. Một số định nghĩa văn hóa doanh nghiệp: Theo Tổ chức lao động quốc tế ILO (International Labour Organization): “Văn hóa doanh nghiệp là một tập hợp các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết”. Một định nghĩa phổ biến và được chấp nhận rộng rãi nhất là định nghĩa của chuyên gia người Mỹ nghiên cứu các tổ chức kinh tế Edgar H.
Schein (2004): “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong doanh nghiệp học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh”. Định nghĩa này vừa ngắn gọn vừa phản ánh bản chất lẫn quá trình hình thành của văn hóa doanh nghiệp. Những quy tắc và thủ pháp này là yếu tố khởi nguồn trong việc các nhân viên lựa chọn phương thức hành động, phân tích và ra quyết định thích hợp. Các thành viên của doanh nghiệp không đắn đo suy nghĩ về ý nghĩa của những quy tắc và thủ pháp ấy, mà coi chúng là đúng đắn ngay từ đầu.
6 Theo Dương Thị Liễu (2009) “Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp”. Điểm chung của các định nghĩa trên là: văn hóa doanh nghiệp có tính ổn định và bền vững, bất chấp sự thay đổi thường xuyên của các cá nhân, kể cả những người sáng lập và lãnh đạo doanh nghiệp. Nó tác động sâu sắc tới động cơ hành động của doanh nghiệp, tạo thành định hướng có tính chất chiến lược cho bản thân doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp có vai trò là một lực lượng hướng dẫn, là ý chí thống nhất của tất cả lãnh đạo và cán bộ nhân viên của doanh nghiệp.
Dựa trên những nghiên cứu của các học giả, văn hóa doanh nghiệp có thể được định nghĩa như sau: Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị , các chuẩn mực các quan niệm và các hành vi của doanh nghiệp được xây dựng nên trong suốt quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp, tạo ra bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp là một trong những yếu tố gắn kết lợi ích cá nhân với lợi ích tập thể, hướng hành vi cá nhân vào việc thực hiện tốt nhất mục tiêu và sự kỳ vọng của doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp tạo nên hình tượng hay biểu tượng của doanh nghiệp, đồng thời nó cũng xây dựng nên những nét tính cách, phong thái riêng biệt rất dễ nhận ra của các thành viên của các doanh nghiệp trong xã hội. Phát triển văn hóa doanh nghiệp Trong chủ nghĩa duy vật biện chứng, phát triển là một phạm trù triết học dùng để khái quát quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn.
Đây là quá trình tiến bộ không ngừng, mọi sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ, hay sự chuyển biến từ lạc hậu đến văn minh của con người, đều là biểu hiện của sự phát triển. Khi áp dụng khái niệm phát triển vào văn hóa, chúng ta thấy rằng nó không chỉ đơn thuần là sự chuyển đổi từ vật này sang vật khác, mà còn là sự phát triển trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, kỹ thuật, khoa học, nghệ thuật, và nhiều lĩnh vực khác. Sự phát triển văn hóa không chỉ bao gồm sự tiến bộ trong các lĩnh vực này, mà còn bao gồm sự phát triển của con người, môi trường sống và đời sống văn hóa của các dân tộc. Sự phát triển này cần phải đồng thời theo cả chiều rộng và chiều sâu, hướng tới tiến bộ.
Do đó, 7 việc phát triển văn hóa doanh nghiệp là một quá trình phức tạp, là một nhiệm vụ không hề đơn giản. Văn hóa doanh nghiệp là tập hợp các giá trị, niềm tin, và chuẩn mực hành vi được chia sẻ và thực hành bởi tất cả các thành viên trong doanh nghiệp. Để phát triển văn hóa doanh nghiệp, doanh nghiệp cần dựa trên các giá trị chuẩn mực, từ đó xây dựng một hệ thống văn hóa doanh nghiệp có tính hệ thống và bền vững. Như vậy, có thể hiểu đơn giản: Phát triển văn hóa doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp duy trì và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp đồng thời không ngừng học hỏi, tiếp thu và hoàn thiện những giá trị văn hóa mới.
Quá trình này bao gồm việc xây dựng một môi trường làm việc tích cực, thúc đẩy sự sáng tạo và đổi mới, khuyến khích tinh thần làm việc nhóm, và đảm bảo rằng tất cả nhân viên đều hiểu và thực hành các giá trị cốt lõi của doanh nghiệp. Một văn hóa doanh nghiệp mạnh mẽ không chỉ nâng cao sự hài lòng và gắn kết của nhân viên mà còn tạo ra uy tín và hình ảnh tốt đẹp cho doanh nghiệp trong mắt khách hàng và đối tác. Chính vì vậy nên phát triển văn hóa doanh nghiệp không chỉ là một phần của chiến lược kinh doanh mà còn là yếu tố cốt lõi giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và đạt được thành công bền vững. Nhìn chung, phát triển văn hóa doanh nghiệp là một quá trình liên tục và dài hạn, yêu cầu sự cam kết và nỗ lực từ tất cả các thành viên trong doanh nghiệp.
Chỉ khi tất cả cùng hướng tới mục tiêu chung và thực hành các giá trị văn hóa một cách nhất quán, doanh nghiệp mới có thể phát triển mạnh mẽ và bền vững. Vai trò của văn hóa doanh nghiệp 1. Văn hóa doanh nghiệp là nguồn lực tạo ra lợi thế cạnh tranh Văn hóa doanh nghiệp góp phần làm tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp, trên cơ sở tạo ra bầu không khí và tác phòng làm việc tích cực, khích lệ tinh thần đào tạo, củng cố lòng trung thành, gắn bó của các thành viên, nâng cao tinh thần trách nhiệm, làm cho doanh nghiệp trở thành một cộng đồng làm việc trên tinh thần hợp tác, tin cậy, gắn bó, thân thiện và tiến thủ, xây dựng một phong cách quản trị hiệu quả, đưa hoạt động của doanh nghiệp vào nề nếp. Các nhà nghiên cứu cho rằng, một văn hóa doanh nghiệp mạnh sẽ tạo lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp.