CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1.1 Khái quát về văn hóa doanh nghiệp 1. Khái niệm văn hóa Theo UNESCO: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”. Định nghĩa này nhấn mạnh vào hoạt động sáng tạo của các cộng đồng người gắn liền với tiến trình phát triển có tính lịch sử của mỗi cộng đồng trải qua một thời gian dài tạo nên những giá trị có tính nhân văn phổ quát, đồng thời có tính đặc thù của mỗi cộng đồng, bản sắc riêng của từng dân tộc.
Theo tác giả Đỗ Minh Cương: “Văn hóa là nguồn lực nội sinh của con người, là kiểu sống và bảng giá trị của các tổ chức, cộng đồng người, trung tâm là các giá trị chân – thiện – mỹ” Theo tác giả Bùi Xuân Phong: “Văn hóa là toàn bộ những hoạt động vật chất và tinh thần mà loài người đã sáng tạo ra trong lịch sử của mình trong quan hệ với con người, với tự nhiên và với xã hội, được đúc kết lại thành hệ giá trị và chuẩn mực xã hội. Nói tới văn hóa là nói tới con người, nói tới việc phát huy những năng lực bản chất của con người, nhằm hoàn thiện con người, hoàn thiện xã hội. Có thể nói văn hóa là tất cả những gì gắn liền với con người, ý thức con người để rồi lại trở về với chính nó” Theo tác giả Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” 1. Khái niệm văn hóa doanh nghiệp Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO): “Văn hóa doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết”.
5 Một định nghĩa phổ biến và được chấp nhận rộng rãi do chuyên gia nghiên cứu các tổ chức Edgar Schein đưa ra: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh”. Theo Nguyễn Mạnh Quân (2011): “Văn hóa doanh nghiệp được định nghĩa là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên của một tổ chức cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của các thành viên”. Theo Dương Thị Liễu (2009): “Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp”. Theo Đỗ Minh Cương (2001): “Văn hóa kinh doanh là việc sử dụng các nhân tố văn hóa vào trong hoạt động kinh doanh của chủ thể, là văn hóa mà các chủ thể tạo ra trong quá trình kinh doanh, hình thành nên những kiểu kinh doanh ổn định và đặc thù của nó” Điểm chung của các định nghĩa trên là: văn hóa doanh nghiệp có tính ổn định và bền vững, bất chấp sự thay đổi thường xuyên của các cá nhân, kể cả những người sáng lập và lãnh đạo doanh nghiệp.
Nó tác động sâu sắc tới động cơ hành động của doanh nghiệp, tạo thành định hướng có tính chất chiến lược cho bản thân doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp có vai trò là một lực lượng hướng dẫn, là ý chí thống nhất của tất cả lãnh đạo và cán bộ nhân viên của doanh nghiệp. Dựa trên những nghiên cứu của các học giả, văn hóa doanh nghiệp có thể được định nghĩa như sau: “Văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ những nhân tố văn hóa được doanh nghiệp chọn lọc, tạo ra, sử dụng và biểu hiện trong hoạt động kinh doanh, tạo nên bản sắc kinh doanh của doanh nghiệp đó”. Sự cần thiết của văn hóa với phát triển doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển một tổ chức.
Đây không chỉ là một phần mềm mà doanh nghiệp có thể chọn lựa, mà là một phần quan trọng của bản sắc tổ chức, ảnh hưởng đến cách mà nhân viên tương tác, làm việc và đóng góp vào sự thành công của doanh nghiệp. Dưới đây là một số lý do vì sao văn hóa doanh nghiệp là cần thiết cho phát triển doanh nghiệp: Tạo động lực và cam kết: Tạo môi trường tích cực, thúc đẩy cam kết và hiệu suất làm việc. Gắn kết và sự tự chủ: Khuyến khích gắn kết và sự tự chủ, tạo điều kiện cho sự sáng tạo và đổi mới. Thu hút và giữ tài năng: Thu hút và giữ chân nhân tài bằng môi trường tích cực và sự đánh giá.
Tăng cường hiệu suất: Đồng nhất giá trị và mục tiêu để làm việc hiệu quả hơn. Tạo nền tảng cho thay đổi và phát triển: Linh hoạt và sẵn sàng thay đổi để thích ứng với môi trường kinh doanh biến động. Xây dựng hình ảnh và uy tín: Xây dựng uy tín với khách hàng và đối tác kinh doanh. Tăng cường sự đồng nhất: Tạo sự đồng nhất trong giá trị, hành vi và mục tiêu của tổ chức.
Văn hóa doanh nghiệp không chỉ là một yếu tố mềm mại mà còn là một yếu tố quyết định sự thành bại của một doanh nghiệp. Nó có thể tạo ra một môi trường làm việc tích cực và hỗ trợ sự phát triển bền vững 1. Các biểu hiện của văn hoá doanh nghiệp Những biểu hiện của văn hóa danh nghiệp được thể hiện thông qua những dấu hiệu, biểu hiện, biểu trưng điển hình. Biểu trưng là bất kỳ thứ gì có thể được sử dụng làm phương tiện thể hiện nội dung của văn hóa doanh nghiệp, triết lý, giá trị, niềm tin chủ đạo, cách nhận thức và phương pháp tư duy nhằm 7 hỗ trợ các thành viên trong quá trình nhận thức để phản ánh mức độ nhận thức của thành viên và của toàn tổ chức.
Các biểu trưng được sử dụng để thể hiện nội dung của văn hóa doanh nghiệp gọi là các biểu trưng trực quan, đó là những biểu trưng giúp mọi người dễ dàng nhìn thấy, nghe thấy. Các biểu trưng phi trực quan là những dấu hiệu đặc trưng thể hiện mức độ nhận thức đạt được ở các thành viên về văn hóa doanh nghiệp. Các biểu trưng trực quan của văn hoá doanh nghiệp 1. Kiến trúc của doanh nghiệp Các công trường muốn tạo ấn tượng bằng các công trình kiến trúc đặc biệt và ấn tượng.
Một công trình kiến trúc được công nhận là xuất sắc khi nó đáp ứng được yêu cầu sử dụng, áp dụng tiến bộ kỹ thuật và khoa học, và đồng thời thỏa mãn yêu cầu thẩm mỹ của đông đảo người. Kiến trúc tổ chức bao gồm ngoại thất (phong cách và thiết kế bên ngoài) và nội thất công sở (màu sắc, kiểu dáng đặc trưng như mặt bằng, quầy giao dịch, bàn ghế, trang phục và đồ ăn). Thiết kế kiến trúc quan trọng vì: - Kiến trúc ngoại thất có thể ảnh hưởng quan trọng đến hành vi của con người về phương diện cách thức giao tiếp, phản ứng và thực hiện công việc. Ví dụ như kiến trúc nhà thờ tạo ấn tượng quyền lực, thâm nghiêm; chùa chiền tạo ấn tượng thanh bạch, thoát tục; thư viện gây ấn tượng thông thái, tập trung cao độ.
- Công trình kiến trúc có thể được coi là một “linh vật” biểu thị một ý nghĩa giá trị nào đó của một tổ chức, xã hội. - Kiểu dáng kết cấu có thể được coi là biểu tượng cho phương châm chiến lược của tổ chức - Công trình kiến trúc trở thành một bộ phận hữu cơ trong các sản phẩm của công ty Trong mỗi công trình kiến trúc đều chứa đựng những giá trị lịch sử gắn liền với sự ra đời và trưởng thành của tổ chức, các thế hệ nhân viên. Các biểu tượng, logo, khẩu hiệu của doanh nghiệp Biểu tượng biểu thị một thứ gì đó không phải chính nó mà có tác dụng giúp mọi người nhận ra hay hiểu được thứ mà nó biểu thị. Các công trình kiến 8 trúc, lễ nghi, giai thoại đều chứa đựng những đặc trưng của biểu tượng bởi thông qua những giá trị vật chất, cụ thể hữu hình các biểu tượng này muốn truyền đạt những giá trị, ý nghĩa tiềm ẩn bên trong cho những người tiếp nhận theo những cách thức khác nhau.
Một biểu tượng khác là logo hay một sản phẩm sáng tạo được thiết kế thể hiện hình tượng về một tổ chức, một doanh nghiệp bằng ngôn ngữ nghệ thuật phổ thông. Các biểu tượng vật chất này thường có sức mạnh rất lớn vì chúng hướng sự chú ý của người thấy nó vào một, một vài chi tiết hay điểm nhấn cụ thể có thể diễn đạt được giá trị chủ đạo mà tổ chức, doanh nghiệp muốn tạo ấn tượng, lưu lại hay truyền đạt cho người thấy nó. Logo là biểu trưng đơn giản nhưng lại có ý nghĩa rất lớn nên được các tổ chức, doanh nghiệp rất chú trọng. Nhiều tổ chức, doanh nghiệp đã sử dụng câu chữ đặc biệt, khẩu hiệu, ví von, ẩn dụ hay một sắc thái ngôn ngữ để truyền tải một ý nghĩa cụ thể đến những nhân viên của mình hay những người xung quanh.
Khẩu hiệu là hình thức dễ nhập tâm không chỉ được doanh nghiệp mà cả khách hàng và nhiều người khác luôn nhắc đến. Khẩu hiệu là một cách diễn đạt cô đọng nhất về triết lý hoạt động, kinh doanh của một tổ chức, công ty. Khẩu hiệu thường rất ngắn gọn , hay sử dụng ngôn từ đơn giản, dễ nhớ. Ấn phẩm điển hình Những ấn phẩm điển hình là những tư liệu chính thức có thể giúp người xung quanh có thể nhận thấy rõ hơn về cấu trúc văn hóa của một tổ chức (bản tuyên bố sứ mệnh, báo cáo thường niên, ấn phẩm định kỳ, tài liệu, hồ sơ hướng dẫn sử dụng, bảo hành…).
Những ấn phẩm điển hình có thể giúp làm rõ mục tiêu của tổ chức, phương châm hành động, niềm tin và giá trị chủ đạo, triết lý quản lý, thái độ đối với lao động, công ty, người tiêu dùng, xã hội.