CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU CHUNG VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Bối cảnh nghiên cứu Thị trường bảo hiểm phi nhân thọ ở Việt Nam là thị trường bảo hiểm mới nổi, thị trường đạt tốc độ tăng trưởng cao trong thời gian dài (bình quân khoảng 20%/năm giai đoạn 2000 - 2017) (Cục Quản lý và Giám sát Bảo hiểm, 2018). Kể từ khi mở cửa thị trường và hội nhập vào những năm 2000, chính thức gia nhập WTO năm 2007, thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu. Số lượng các doanh nghiệp tăng từ một doanh nghiệp bảo hiểm giai đoạn 1965 - 1994 lên 31 doanh nghiệp bảo hiểm năm 2017 với sự góp mặt của hầu hết các loại hình doanh nghiệp trong nước và nước ngoài, qui mô các doanh nghiệp được mở rộng nhanh qua các năm với mạng lưới các chi nhánh/công ty thành viên tại hầu hết các tỉnh thành trong cả nước.
Số lượng các sản phẩm được phát triển và đưa ra thị trường ngày càng đa dạng, được cải tiến đáp ứng nhu cầu bảo vệ của cả khách hàng doanh nghiệp lẫn khách hàng cá nhân. Nhân lực ngành bảo hiểm tăng cả về qui mô và chất lượng. Năng lực cung của thị trường được cải thiện. Tuy nhiên, quá trình phát triển và hội nhập cũng đem đến cho thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam rất nhiều các yếu tố cản trở, bao gồm sự cạnh tranh gay gắt giữa các doanh nghiệp với các yếu tố phi kĩ thuật liên quan đến phí, phạm vi bảo hiểm; sự gia nhập của các nhà bảo hiểm nước ngoài tại Việt Nam với lợi thế về kinh nghiệm, công nghệ; sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp bảo hiểm trong nước với các doanh nghiệp bảo hiểm tại nước ngoài liên quan đến dịch vụ, các yếu tố về nhân lực, kĩ thuật thiếu hụt do sự phát triển quá nhanh của thị trường, v.
Xét trong điều kiện khách quan, khủng hoảng tài chính năm 2009 và suy thoái kinh tế trong nước và quốc tế giai đoạn 2010 - 2013 cũng gây ra các tác động mạnh đối với thị trường bảo hiểm Việt Nam với sự đi xuống của tốc độ tăng trưởng doanh thu phí nói chung và một số nhóm nghiệp vụ bảo hiểm chủ chốt giảm, tỉ lệ bồi thường tăng, lợi nhuận của hầu hết các doanh nghiệp bảo hiểm nói riêng và toàn thị trường thấp, một số doanh nghiệp rơi vào diện cảnh báo hoặc phải tái cơ cấu. Nhìn nhận từ góc độ nền kinh tế, thị trường của ngành bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam thể hiện tiềm năng và cơ hội phát triển cao trong thời gian tới. Mặc dù Mỹ đã rút khỏi TPP, tuy nhiên vẫn còn 12 quốc gia vẫn đang tiếp tục đàm phán việc gia nhập TPP, vì vậy trong bối cảnh mới với các thị trường phát triển như Singapore, Brunei, Malaysia, Nhật Bản, Australia, New Zealand, Canada, cơ hội phát triển của Việt Nam 2 vẫn rất rộng mở. Trong Nghị quyết về Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội 5 năm (2016 - 2020) của Quốc hội, các chỉ tiêu tăng trưởng giai đoạn 2016 - 2020 được đặt ở mức cao và lạc quan: Tổng sản phẩm trong nước (GDP) bình quân 5 năm 6,5 - 7%/năm.
GDP bình quân đầu người năm 2020 khoảng 3. Tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong GDP năm 2020 khoảng 85%. Tổng vốn đầu tư toàn xã hội bình quân 5 năm khoảng 32 - 34% GDP. Tỷ lệ đô thị hóa đến năm 2020 đạt 38 - 40% (Quốc hội, 2016).
Với các chỉ tiêu đề ra, giá trị tài sản, kim ngạch xuất nhập khẩu cũng như hoạt động của các thành phần kinh tế sẽ gia tăng và được thúc đẩy, đây chính là yếu tố gia tăng nhu cầu và mở rộng thị trường tiềm năng cho ngành bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam. Nhìn nhận tổng thể, là một thị trường bảo hiểm mới nổi, có tốc độ phát triển nhanh và mạnh trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập, thị trường bảo hiểm Việt Nam có tiềm năng tiếp tục phát triển mạnh trong tương lai với nhiều phân khúc khác nhau. Tuy nhiên, thị trường cũng phải đối đầu với hàng loạt các thách thức: năng lực tài chính thấp, năng lực bảo hiểm liên quan đến các yếu tố về kĩ thuật đánh giá và quản lý rủi ro còn yếu, kinh nghiệm còn thiếu hoặc non kém, sự cạnh tranh trong nội bộ thị trường trong nước và cạnh tranh trong môi trường quốc tế. Việc lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu sự phát triển thị trường bảo hiểm phi nhân thọ ở Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa” cho phép nghiên cứu sinh đánh giá tổng quát quá trình phát triển đã qua, làm rõ sự phát triển của các lực lượng của thị trường, đặc biệt là lực lượng doanh nghiệp trong bối cảnh toàn cầu hoá, phân tích đánh giá tiềm năng và ảnh hưởng của môi trường phát triển trong thời gian tới và đề xuất hướng phát triển phù hợp cho thị trường nói chung, các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ nói riêng trong bối cảnh mới.
Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu của luận án là phân tích sự phát triển của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam nói chung và các lực lượng của thị trường nói riêng trong bối cảnh toàn cầu hoá, đề xuất giải pháp nhằm đảm bảo sự phát triển lành mạnh và bền vững của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam. Để làm rõ mục tiêu nghiên cứu, luận án cần làm rõ các yếu tố sau: - Đặc trưng của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong bối cảnh toàn cầu hóa; sự phát triển cũng như kinh nghiệm đối phó, thích nghi của các thị trường bảo hiểm nói chung, thị trường bảo hiểm mới nổi nói riêng dưới tác động của toàn cầu hóa; 3 - Đánh giá sự thay đổi và phát triển của các lực lượng của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam nói riêng và thị trường bảo hiểm Việt Nam nói chung dưới tác động của toàn cầu hoá; - Dựa trên kết quả phân tích đề xuất các giải pháp thúc đẩy sự phát triển an toàn và lành mạnh của thị trường bảo hiểm Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá trong thời gian tới. Câu hỏi nghiên cứu đặt ra cho đề tài luận án là: - Đặc trưng của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ mới nổi trong bối cảnh toàn cầu hóa là gì? - Sự thay đổi và phát triển của các thị trường bảo hiểm phi nhân thọ trong bối cảnh toàn cầu hoá? - Đặc trưng của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa là gì? - Thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam thay đổi và phát triển thế nào trong bối cảnh toàn cầu hoá? - Cần có giải pháp gì để thúc đẩy sự phát triển an toàn và lành mạnh của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá thời gian tới? - Cần có những điều kiện gì để các giải pháp được xác định phát huy hiệu quả? 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sự phát triển của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ, trọng tâm nghiên cứu tập trung vào sự thay đổi và phát triển của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ nói chung và các lực lượng của thị trường nói riêng.
Phạm vi nghiên cứu về không gian: không gian nghiên cứu của luận án là thị trường bảo hiểm phi nhân thọ ở Việt Nam - thị trường bảo hiểm phi nhân thọ với đặc trưng của thị trường mới nổi. Nghiên cứu phân tích sự thay đổi và phát triển của thị trường và các lực lượng của thị trường, bao gồm: doanh nghiệp bảo hiểm, khách hàng, các doanh nghiệp phụ trợ của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ. Phạm vi nghiên cứu về thời gian: thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2008 - 2018, đây là giai đoạn sau khi Việt Nam gia nhập WTO, các thỏa thuận và cam kết quốc tế của Việt Nam trong lĩnh vực tài chính bảo hiểm liên quan đến việc mở cửa thị trường dịch vụ tài chính từng bước được thực hiện. Cơ sở lý luận chính: luận án tiếp cận đề tài nghiên cứu từ khía cạnh mô hình năm lực lượng của Porter (2008), bao gồm: các đối thủ cạnh tranh trong ngành, các đối thủ 4 tiềm năng, khách hàng, sản phẩm thay thế, các nhà cung ứng.
Tuy nhiên, xuất phát từ đặc trưng của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ, luận án sẽ lựa chọn và đặt trọng tâm nghiên cứu các lực lượng có yếu tố quyết định đến sự phát triển của thị trường, bao gồm: doanh nghiệp bảo hiểm, khách hàng và các doanh nghiệp tổ chức phụ trợ. Tổng quan nghiên cứu 1. Tổng quan nghiên cứu ngoài nước Xu hướng toàn cầu hoá và hội nhập trong lĩnh vực bảo hiểm được đề cập trong rất nhiều nghiên cứu của các tổ chức và cá nhân các nhà khoa học trong ngành. Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của mỗi ngành, mỗi lĩnh vực được rất nhiều nhà khoa học, chuyên gia kinh tế quan tâm, các mô hình nghiên cứu được các chuyên gia xây dựng, ứng dụng.
Các mô hình đưa ra các đánh giá nhận định dưới các góc độ nghiên cứu khác nhau nhằm một mục đích cuối cùng là xác định các nhân tố ảnh hưởng và ảnh hưởng của các nhân tố này đến sự phát triển của ngành, lĩnh vực trong một bối cảnh cụ thể. Đối với thị trường bảo hiểm, do thuộc lĩnh vực kinh doanh dịch vụ tài chính, tính nhạy cảm cao, bất cứ thay đổi từ bên trong hay từ môi trường bên ngoài đều có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của thị trường. Phát triển và toàn cầu hoá là hai khái niệm đồng hành với nhau trong bối cảnh kinh tế thế giới hiện nay - các thị trường không thể phát triển độc lập mà luôn có mối quan hệ qua lại ảnh hưởng lẫn nhau.Thực tế cho thấy thị trường bảo hiểm phi nhân thọ tại các quốc gia nói chung và thị trường bảo hiểm phi nhân thọ Việt Nam nói riêng không nằm ngoài qui luật, mỗi thị trường đều có sự thay đổi đáng kể dưới tác động của toàn cầu hoá và hội nhập. Tại các thị trường mới nổi thuộc các nước Đông Âu, Ấn Độ, Trung Quốc ảnh hưởng của toàn cầu hoá và hội nhập tương đối rõ nét.
Việc gia nhập WTO của các nước này dẫn đến sự chuyển mình tích cực của thị trường bảo hiểm phi nhân thọ.