Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Về phân loại thực vật Ba Kích (Morinda officinalis How, 1858), thuộc họ Cà phê (Rubiaceae) (Lecomte H, 1905 - 1952). Theo hệ thống phân loại thực vật APG II, họ Cà phê có khoảng 611 chi và hơn 13. Sự đa dạng về số lượng các loài đã đưa họ cà phê đứng vị trí thứ tư về số lượng các loài thực vật có hoa và đứng thứ năm về số lượng chi.
Trong đó có chi Nhàu (Morinda) có khoảng 80 loài, hầu hết các loài trong chi Nhàu được phân bố ở các vùng nhiệt đới trên thế giới. Các loài trong chi này bao gồm cả cây thân gỗ, cây bụi và cây dây leo; hầu hết quả của các loài trong chi này là quả thịt, trong đó có loài Ba kích. Ở Ấn Độ ba kích còn được gọi là “Nhàu Ấn Độ” [26]. Về phân bố tự nhiên Ba kích ưa khí hậu nhiệt đới nóng và ẩm, nhiệt độ trung bình năm 22- 24 oC, lượng mưa hàng năm khoảng 2000 mm.
Đất có Ba kích mọc tự nhiên thuộc loại feralit đỏ vàng hay vàng đỏ, hơi chua. Ba kích có phạm vi phân bố hẹp nên có ít công trình nghiên cứu về đặc điểm phân bố của loài cây này, chỉ có một vài công trình nghiên cứu điển hình ở Australia, New Guinea và Trung Quốc [29]. Riêng ở Trung Quốc thì Ba kích có phân bố tự nhiên ở các tỉnh Quảng Đông, Phúc Kiến, Vân Nam, Quảng Tây và đảo Hải Nam [27]. Về đặc điểm hình thái, sinh thái Ba kích là cây dây leo, có nhiều nhánh mọc ra từ thân, dai và bền, khi non có nhiều lông cứng nhỏ, hay đầy lông.
Lá mọc đối, cuống lá dài 4-11mm, có nhiều lông măng, trên cả 2 bề mặt lá có màu nâu đến nâu vàng, sáng bóng mờ, lá hình trứng đến hình trứng ngược hoặc hình elíp, chiều dài 6-13cm, 4 chiều rộng 3-6cm. Lá kèm hợp nhất thành mo cau hoặc ống dài từ 3-5mm, có lông măng, mỗi bên 2 răng cưa. Cụm hoa hình tán, mọc ở đầu nhánh, cuống hoa có từ 1-7 hoặc 15-25, có hình chùm dài từ 0,1 - 1cm. Hoa hợp nhất, đài hoa có lông măng nhẵn, hình tam giác, đôi khi rõ rệt không đều trên một hoa riêng lẻ.
Tràng hoa màu trắng, hình chuông hoặc hình ly, bên ngoài có lông măng hoặc không, ống dài 3-4mm, thùy 2-4, hình mũi mác hoặc hình chữ nhật hẹp, dài 3-4mm, đế hoa hình cầu, đường kính 5-11mm. Quả hạch hoàn toàn hợp nhất hoặc rời, khi chín màu đỏ, dài 4-5mm. Mùa ra hoa tháng 5-6, mùa quả chín tháng 10-11[20]. Các tài liệu nước ngoài rất ít mô tả về đặc điểm sinh thái loài cây này, chỉ nêu khái quát như Ba kích thường mọc ở rừng nơi có nhiều cây bụi thưa hoặc dày trên núi, cũng như ở rừng trồng, ba kích thường mọc ở độ cao 100 - 500m so với mực nước biển [20].
Về thành phần hoá học và công dụng Ba kích là loài cây dược liệu, bộ phận sử dụng là rễ củ. Trong đó có các thành phần hóa học sau: 1,6-dihydroxy-2,4-dimethoxyanthraquinone, 1,6-dihydroxy-2- dimethoxyan-thraquinone, methylisoalizarin, ether methylisoalizarin-1-methyl, 1- hydroxy-2- methoxyanthraquinone, 1-hydroxy-2 -methoxyanthraquinone, physicon, 1-hydroxy-anthraquinone, 2-methoxyanthraquinon (Tectoquinon), 1- hydroxy-3-hydroxymethylanthraquinone, rubiadin và ether rubiadin-1-methyl. Hợp chất hữu cơ Terpenoid được tìm thấy bao gồm: asperuloside tetraacetate, monotropein, morindolide và morofficinaloside. Các đường Glucosid được tìm thấy bao gồm nystose, 1F-fructofuranosylnystose, inlunin loại hexasaccharide và heptasaccharide.
sitosterol, 24 ethylcholesterol, một xeton (officinalisin) và một số axit amin cũng đã được tìm thấy từ cấu tạo của củ Ba kích[27]. Trong y học cổ truyền của Trung Quốc, Ba kích được sử dụng để tăng cường năng lực nam giới, được sử dụng để điều trị chứng bệnh liệt dương và vô sinh, chữa trị thấp khớp, điều hòa kinh nguyệt ở phụ nữ [21] 5 1. Về kỹ thuật nhân giống Những nghiên cứu về ba kích trên thế giới còn chưa nhiều, đặc biệt là chọn giống, nhân giống và kỹ thuật gây trồng. Tại Trung Quốc có một số tài liệu nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống cây Ba kích như: - Chen W, Xu L, Li Z, Li K (2006), đã nghiên cứu và nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô cây ba kích như sau: tỷ lệ tạo chồi cao nhất 95% trên môi trường MS + 1,0 mg/l 6-BA + 0,5 mg/l α-NAA.
Kết quả 85 % chồi đã ra rễ trên môi trường MS không bổ sung chất điều tiết sinh trưởng và 90% chồi đã ra rễ sống sót sau khi cấy[22]. - He và cs (2000), kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ chồi tạo rễ đạt được cao nhất là 80% khi bổ sung α-NAA vào môi trường với nồng độ 0,2 - 0,5 mg/l [23]. - Huang và cs (2007), đã nghiên cứu đưa ra môi trường MS bổ sung 1,0 mg/l BA + 0,2 mg/l IBA sau 60 ngày nuôi cấy cho hệ số nhân chồi cao nhất đạt 6 lần [24]. Về kỹ thuật gây trồng Ở nước ngoài có rất ít các công trình nghiên cứu về kỹ thuật gây trồng, tuy nhiên theo một số tài liệu thì Ba kích được trồng dưới tán rừng, nơi có độ dốc từ 10o-30o, đất màu đỏ sẫm và ẩm, trong 3 năm đầu cần có độ tàn che và sau 3 năm thì cần điều chỉnh đủ ánh sáng, nhưng không rõ là bao nhiêu phần trăm.
Giai đoạn từ 3-5 năm Ba kích sinh trưởng phát triển nhanh nhất và sau 6 năm có thể khai thác cho hiệu quả cao nhất (dẫn theo Nguyễn Tập, 1996)[12]. Về vấn đề bảo tồn nguồn gen Trung Quốc là nước sử dụng thảo dược để làm thuốc chữa bệnh nhiều nhất từ trước tới nay, Ba kích được sử dụng như một loại dược liệu làm thuốc bổ. Tuy nhiên, cho đến nay vấn đề bảo tồn loài cây này vẫn chưa thực hiện, mới chỉ xác định được những vấn đề cần quan tâm như: Nghiên cứu xem xét 6 về giá trị y học cổ truyền trong việc sử dụng Ba kích làm thuốc; Điều tra phân bố và đánh giá sản lượng Ba kích trong tự nhiên và gây trồng; Nghiên cứu các đặc điểm sinh thái và ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái tới khả năng sinh trưởng và phát triển của cây Ba kích; Phân tích các đặc điểm di truyền của loài Ba kích ở Trung Quốc [21][27]. Về công nghệ chế biến và thị trường tiêu thụ sản phẩm Đến nay không tiếp cận được công trình nào nghiên cứu về công nghệ chế biến và thị trường tiêu thụ sản phẩm Ba kích.
Về phân loại thực vật Ba kích còn có tên khác là Ba kích thiên, Chẩu phóng xì (Tày), Chày kiềng đòi (Dao). và có tên khoa học là Morinda officinalis How, 1858. Thuộc họ Cà phê – Rubbiaceae [4][8][10][13][19]. Trong dân gian còn gọi là cây ruột gà.
Về phân bố Ở Việt Nam, Ba kích có phân bố tự nhiên ở các tỉnh Quảng Ninh, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Yên Bái, Phú Thọ, Hà Tây, Hòa Bình. Gần đây mới phát hiện ở huyện Tây Giang của tỉnh Quảng Nam và huyện Hướng Hóa của tỉnh Quảng Trị [9][13][14]. Tại Quảng Ninh Ba kích được phân bố chủ yếu ở một số huyện miền núi như Ba Chẽ, Hoành Bồ, Vân Đồn, Tiên Yên, Móng Cái, Bình Liêu [9][18][29][30]. Về đặc điểm hình thái và sinh thái Ba kích là cây dây leo bằng thân quấn, hóa gỗ ít, phân cành nhiều.
Rễ nạc dài, có nhiều ngấn giống ruột gà. Thân và cành lúc non có lông, khi già thì nhẵn. Lá có cuống ngắn, mọc đối, phiến lá thuôn hình bầu dục, nhọn hai đầu, dài 6 - 14cm, rộng 3 - 6 cm. Lá kèm hình ống mỏng, ôm sát thân.
Cụm hoa 7 dạng tán, mọc ở đầu cành, cuống cụm hoa dài 0,5 - 3cm, có nhiều lông. Hoa nhỏ màu trắng ngà, đài hình chén gồm những lá đài không bằng nhau. Nhị 4, bầu hạ, thường có 2 ô, vòi nhụy rất ngắn. Quả hạch hình cầu nhỏ, mọc rời hoặc đính nhiều quả với nhau, khi chín màu đỏ cam.
Hạt màu vàng, vỏ hạt nhám [9][13][14]. Ba kích là cây ưa ẩm và chịu bóng khi còn nhỏ. Trong tự nhiên thường mọc ở trong rừng thứ sinh phục hồi, các đồi cây bụi hoặc trên đất bỏ hoang lâu ngày. Cây thường phân bố tự nhiên ở độ cao từ 300 - 900m, nơi có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, nhiệt độ trung bình 230C, lượng mưa trên 2000mm/năm.
Ba kích có phân bố trên nhiều loại đất khác nhau như feralit đỏ vàng, vàng đỏ, đất mùn trên núi; môi trường đất từ trung tính đến hơi chua. Cây sinh trưởng mạnh trong mùa mưa ẩm, trong mùa đông thường rụng lá nhưng không nhiều; ra hoa nhiều hàng năm, nhưng đậu quả ít và chu kỳ sai quả không đều. Tái sinh từ hạt và chồi tốt[9][13][14][29]. Hình thái cây ba kích tím phân bố tại Quảng Ninh là cây dây leo, sống nhiều năm, thân non màu tím, có lông, cành non có cạnh.
Lá mọc đối, cứng nhọn, hình ngọn giáo thuôn dài 6-14cm, rộng 2,5-6cm, lúc non màu xanh, có lông dài ở mặt dưới, sau đó ít lông và có màu trắng mốc; lá kèm hình ống. Hoa nhỏ, màu trắng sau hơi vàng, 2-10 cánh hoa, 4 nhị, mọc thành cụm ở kẽ lá, đầu cành. Quả tròn, khi chín màu đỏ[9][18] 1. Về thành phần hoá học và công dụng Ba kích là vị thuốc quý được sử dụng từ lâu đời trong Y học cổ truyền ở Việt Nam và Trung Quốc, được dùng làm thuốc bổ tăng cường năng lực cho nam giới và điều hòa kinh nguyệt cho nữ giới, làm thuốc chữa các bệnh đau nhức xương ở người già.
Trong rễ củ Ba kích chứa các hoạt chất: anthraglucosid, iridoid glucosid, các sterol, lacton, đường, nhựa acid hữu cơ, tinh dầu, các chất vô cơ (K, Na, Mg, Fe), vitamin C [9][13]. Về kỹ thuật nhân giống Ba kích có thể nhân giống từ hạt, hom và nuôi cấy mô - Nhân giống từ hạt: Theo Nguyễn Tập (2007), chọn cây mẹ lấy hạt và hom từ 3-5 tuổi trở lên, cây sinh trưởng phát triển tốt, không sâu bệnh, ra hoa kết quả đều. Hàng năm vào cuối tháng 10 - 11, khi quả đã chín đỏ thì tiến hành thu hái. Quả chín thu hái về ủ 2-3 ngày cho mềm vỏ để chế biến lấy hạt, chà xát, đã bỏ phần thịt quả và hạt lép, vớt ra phơi trong nắng nhẹ cho ráo vỏ sau đó gieo ngay.
Trộn hạt Ba kích với cát vàng theo tỷ lệ 1 hạt + 3 cát ủ trong túi vải và tưới ẩm hàng ngày. Sau 17-25 ngày, hạt nứt nanh thì đem cấy vào bầu, tỷ lệ nảy mầm đạt cao nhất tới 91%, sau 35-45 ngày cây mầm nhú lên khỏi mặt đất. Ngoài ra, Ba kích cũng có thể nhân giống bằng phương pháp giâm hom, chọn những cành bánh tẻ dưới 1 năm tuổi, cắt thành đoạn 6 - 8cm, chấm vào thuốc kích thích ra rễ và cấy vào bầu.