Chương 1. Lý luận về pháp nhân thƣơng mại Chương 2. Thực trạng pháp luật Việt Nam về pháp nhân thƣơng mại Chương 3. Các định hƣớng và các kiến nghị hoàn thiện pháp luật về pháp nhân thƣơng mại 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 LÝ LUẬN VỀ PHÁP NHÂN THƢƠNG MẠI 1.
Khái quát về pháp nhân 1. Khái niệm, bản chất pháp lý của pháp nhân Pháp nhân là một loại chủ thể của pháp luật bên cạnh thể nhân. Về mặt ngôn ngữ (theo từ Hán Việt), “nhân” là ngƣời. Chỉ có con ngƣời mới là chủ thể của pháp luật.
Nhƣng pháp luật đã nhân cách hóa một vài sự vật, hiện tƣợng để trao cho chúng một đời sống pháp lý [8, tr. 32] nhằm đáp ứng các yêu cầu của xã hội. Trong phép nhân cách hóa đó, pháp nhân cũng đƣợc xem là ngƣời, nhƣng nó đƣợc gán một tính từ để phân biệt với thể nhân, có nghĩa nó là con ngƣời pháp định [6, tr. Sở dĩ nhƣ vậy nên khi nói tới chủ thể của các quan hệ pháp luật là thông thƣờng nói tới thể nhân và pháp nhân.
Theo quan niệm chung của các nƣớc thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa, chủ thể của pháp luật có những thuộc tính đặc biệt do Nhà nƣớc trao cho năng lực chủ thể. Tuy nhiên năng lực chủ thể này đƣợc hình thành từ thực tại khách quan, không phải từ quyết định hoàn toàn chủ quan của ngƣời làm luật hay Nhà nƣớc (trừ trƣờng hợp có những tranh luận kéo dài liên quan tới tƣ cách pháp nhân của công ty hợp danh đƣợc nghiên cứu phía dƣới đây). TS Nguyễn Ngọc Điện cho rằng: “Theo học thuyết pháp lý châu Âu, pháp nhân đƣợc hiểu là một thực thể pháp lý hình thành từ sự liên kết nhóm của một số chủ thể, chủ yếu là các cá nhân, nhằm thực hiện mục tiêu chung. Thực thể đƣợc tạo ra có tƣ cách chủ thể riêng và có đời sống pháp lý độc lập, phân biệt với đời sống pháp lý của các chủ thể tham gia xây dựng pháp nhân, còn gọi là thành viên pháp nhân” [9, tr.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày nay pháp nhân đƣợc quan niệm rộng rãi hơn không phải chỉ bó hẹp trong phạm vi các tổ chức là một tập hợp ngƣời nhƣ thế. Pháp nhân có thể do chỉ một ngƣời tạo lập nên và ngƣời đó là thành viên duy nhất của pháp nhân. Cũng có trƣờng hợp pháp nhân không có thành viên, ví dụ nhƣ một số quỹ (quỹ trao giải thƣởng Nô ben…). TS Nguyễn Nhƣ Phát nhận thức: “Trƣớc hết, pháp nhân là một khái niệm đƣợc sử dụng để ám chỉ một loại chủ thể độc lập, để phân biệt với các chủ thể là con ngƣời (bao gồm cá nhân và tập thể ngƣời).
Nhƣ vậy, pháp nhân là một thực thể trừu tƣợng, đƣợc hƣ cấu, thể hiện tình trạng minh bạch về tài sản của nó với tài sản còn lại của chủ sở hữu, ngƣời sáng tạo ra nó. Trong kinh doanh, ngƣời sáng tạo ra pháp nhân, hiểu theo nghĩa này, là chủ sở hữu doanh nghiệp – ngƣời đầu tƣ vốn để thành lập doanh nghiệp có tƣ cách pháp nhân” [17, tr. Trong nhận thức này, PGS. TS Nguyễn Nhƣ Phát không nhắc gì tới số lƣợng của các thành viên của pháp nhân, nhƣng không có nhận thức về pháp nhân không thành viên.
TS Ngô Huy Cƣơng lập luận về pháp nhân nhƣ sau: “Các tổ chức của con ngƣời xét từ phƣơng diện nào đó là các phƣơng tiện giúp con ngƣời thỏa mãn các nhu cầu sống. Để duy trì và phát triển các tổ chức đó trong mối quan hệ tƣơng thuộc, con ngƣời thông qua pháp luật ban tặng cho một số loại tổ chức nhất định một đời sống pháp lý thích ứng, có nghĩa là biến chúng thành chủ thể của một số quyền thích ứng, và, trong mối quan hệ tƣơng thuộc, gánh vác những nghĩa vụ nhất định. Cách thức này đã đƣợc mở rộng tới lợi ích (không chỉ là các tổ chức), có nghĩa là một hoặc một tập hợp lợi ích nào đó cũng đƣợc xem là chủ thể của quyền. Chủ thể của quyền có nghĩa là chủ thể của pháp luật bởi pháp luật bao 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gồm các qui tắc xử sự bắt buộc chỉ ra quyền và nghĩa vụ thích ứng của các bên tham gia các quan hệ (nói một cách đơn giản).
Phƣơng thức ban tặng này đã mô phỏng đời sống pháp lý của thể nhân gán cho chủ thể khác (tổ chức hoặc lợi ích) để xem nó cũng là ngƣời (dƣới giác độ pháp lý), nhƣng đồng thời gán cho nó một tính từ để phân biệt với thể nhân (con ngƣời tự nhiên có thể chất – chủ nhân đích thực của thế giới) và gọi nó là pháp nhân (con ngƣời pháp định)” [6, tr. Theo lập luận này, PGS. TS Ngô Huy Cƣơng nói rõ pháp nhân không có nghĩa hoàn toàn là một tổ chức (một tập hợp ngƣời) hoặc không có nghĩa là phải có thành viên. Pháp nhân theo đó có thể là một tổ chức hoặc có thể là một tập hợp lợi ích nào đó đã đƣợc nhân cách hóa.
Hiện nay có hai trƣờng phái học thuyết chủ yếu quan niệm về pháp nhân. Học thuyết giả tƣởng xuất phát từ chủ nghĩa cá nhân quan niệm chỉ có con ngƣời mới có nhân tính và ý chí, do đó mới là chủ thể của các quyền hay chủ thể của pháp luật. Do nhu cầu quản lý các tổ chức của con ngƣời, học thuyết này xem tổ chức có tƣ cách pháp nhân là chủ thể giả tƣởng của pháp luật mô phỏng vị trí pháp lý của thể nhân. Trong khi đó học thuyết thực tại về pháp nhân ra đời sau này khẳng định pháp nhân là những thực tại không kém gì thể nhân và có ý chí, nên phải là chủ thể của các quyền hay chủ thể của pháp luật.
Học thuyết này dẫn đến một quan niệm rằng, pháp nhân không phải là sự tạo lập của nhà làm luật mà là một thực tại buộc pháp luật phải thừa nhận [3, tr. Việc xây dựng luật theo học thuyết nào sẽ có những hệ quả nhất định trong việc xem tổ chức nào là có tƣ cách pháp nhân, nhất là liên quan tới công ty hợp danh và công ty hợp vốn đơn giản. Vì vậy pháp nhân là một thực thể pháp lý đƣợc xem là chủ thể của pháp luật đƣợc sáng lập bởi các thành viên hoặc một thành viên hoặc đƣợc sáng lập trên cơ sở một tập hợp lợi ích nhất định mà không có thành viên. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Pháp nhân có thể đƣợc xem là một hệ quả pháp lý.
TS Ngô Huy Cƣơng, hệ quả pháp lý hay hậu quả pháp lý phát sinh từ ba nguồn gốc là hành vi pháp lý, sự kiện pháp lý và hiệu lực của luật [2, tr. Xem xét bản chất pháp lý của pháp nhân từ đó thì pháp nhân có thể là một hành vi pháp lý hoặc có thể là một chế định pháp luật (hiệu lực của luật). TS Ngô Huy Cƣơng khẳng định: “Pháp luật các nƣớc theo truyền thống dân luật (Civil Law) hầu nhƣ cho phép các pháp nhân đƣợc tạo lập bởi các thỏa thuận tƣ. Vì vậy các pháp nhân tƣ pháp (pháp nhân dân sự và pháp nhân thƣơng mại) có bản chất là hành vi pháp lý (có nghĩa: Có thể là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phƣơng).
Bộ luật Dân sự Pháp 1804 và các Bộ luật Dân sự dƣới các chế độ cũ ở Việt Nam đều thể hiện quan niệm đó” [6, tr. Khẳng định này cho rằng pháp nhân do tƣ nhân sáng lập có bản chất là một hành vi pháp lý. Nếu pháp nhân có nhiều ngƣời cùng sáng lập mang bản chất là hợp đồng. Nếu pháp nhân do một ngƣời sáng lập mang bản chất là một hành vi pháp lý đơn phƣơng.
Từ đó cần khẳng định: pháp nhân xuất hiện do pháp luật qui định hoặc do sự sáng lập bởi quyết định của cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền ban hành văn bản qui phạm pháp luật có bản chất là một chế định pháp luật. Việc phân biệt bản chất này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng qui chế pháp lý riêng cho từng loại thƣơng nhân khác nhau. Những pháp nhân công thƣờng đƣợc xem là một chế định pháp luật. Do đó pháp luật qui định về nó phải khá đầy đủ, chi tiết.
Pháp nhân tƣ thƣờng đƣợc xem là một hành vi pháp lý. Do đó pháp luật phải chú ý tới tính chất tự do thỏa thuận, tự định đoạt của các thành viên của pháp nhân… Thông thƣờng pháp nhân công hay thuộc sở hữu công bị điều chỉnh bởi luật công. Còn pháp nhân thuộc sở hữu của tƣ nhân bị điều chỉnh bởi luật tƣ nhƣ luật dân sự và luật thƣơng mại. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Phân loại pháp nhân Có nhiều cách phân loại pháp nhân khác nhau nhƣ dựa vào nơi thành lập, dựa vào mục đích hoạt động, dựa vào luật thành lập… Dựa vào nơi thành lập có phân loại pháp nhân thành pháp nhân trong nƣớc và pháp nhân nƣớc ngoài. Dựa vào mục đích hoạt động có phân loại pháp nhân thành pháp nhân có mục đích kinh tế và pháp nhân vì mục đích phi kinh tế. Dựa vào luật thành lập có phân loại pháp nhân thành pháp nhân công pháp và pháp nhân tƣ pháp. Luận văn này chỉ nghiên cứu pháp nhân thƣơng mại do đó chỉ chú ý tới cách phân loại pháp nhân dựa vào luật thành lập pháp nhân.
Bên cạnh việc phân loại pháp nhân thành pháp nhân công pháp và pháp nhân tƣ pháp, trong khoa học pháp lý còn phân chia pháp nhân tƣ pháp thành pháp nhân dân sự và pháp nhân thƣơng mại. Có cách gọi khác hai loại pháp nhân này là công ty dân sự và công ty thƣơng mại đƣợc phân loại dựa vào luật thành lập và mục đích kinh tế. TS Ngô Huy Cƣơng nói tóm lƣợc về việc phân loại này nhƣ sau: “Các nƣớc theo truyền thống Civil Law thƣờng phân loại pháp nhân thành pháp nhân công pháp và pháp nhân tƣ pháp, có nghĩa là pháp nhân đƣợc thành lập theo luật công và pháp nhân đƣợc thành lập theo luật tƣ. Tới lƣợt chúng, pháp nhân tƣ pháp đƣợc phân loại thành pháp nhân dân sự và pháp nhân thƣơng mại” [7, tr.