Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIAO DỊCH CỔ PHIẾU NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN TẬP TRUNG VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIAO DỊCH CỔ PHIẾU NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN TẬP TRUNG 1. Những vấn đề lý luận về giao dịch cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung 1. Khái niệm và đặc điểm của cổ phiếu niêm yết Khái niệm cổ phiếu Những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các thị trường chứng khoán trên thế giới, thị trường chứng khoán Việt Nam cũng đã và đang có những bước tiến mạnh mẽ trên con đường khẳng định giá trị và vai trò kinh tế của mình. Đi lên cùng thị trường chứng khoán là sự gia tăng không ngừng các loại hàng hóa trên thị trường này, trong đó chủ yếu là cổ phiếu của các công ty niêm yết [17, tr.
Với tư cách là một sản phẩm gắn liền với lịch sử hình thành và sự phát triển của công ty cổ phần – cổ phiếu chính là sản phẩm đặc trưng riêng của loại hình doanh nghiệp này trong nền kinh tế. Để hình thành vốn điều lệ của công ty cổ phần khi mới thành lập hoặc tăng vốn điều lệ này trong quá trình hoạt động, công ty cổ phần sẽ phát hành cổ phiếu cho các cổ đông nhằm xác nhận việc góp vốn của các cổ đông vào công ty cổ phần và do đó là bằng chứng chứng minh quyền sở hữu của cổ đông đối với công ty cổ phần. Về phương diện lý thuyết, có thể quan niệm như thế nào về cổ phiếu? Câu trả lời là tùy thuộc vào cách tiếp cận mà cổ phiếu có thể được quan niệm theo nhiều cách khác nhau. Dưới góc độ kinh tế, cổ phiếu phản ánh giá trị phần vốn góp của chủ sở 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hữu nó đối với công ty cổ phần, giá trị cổ phiếu trên thị trường phản ánh giá trị tương đối của công ty cổ phần đã phát hành ra nó.
Tổng giá trị cổ phiếu thuộc sở hữu của mỗi cổ đông phản ánh tỷ lệ vốn góp của cổ đông đó trong công ty cổ phần.Cổ phiếu được xem như một loại tài sản đầu tư của cổ đông và có thể chuyển nhượng trên thị trường chứng khoán. Dưới góc độ pháp lý, cổ phiếu được xem như chứng cứ pháp lý chứng minh quyền sở hữu của một cổ đông đối với công ty cổ phần khi người đó góp vốn vào công ty để trở thành một trong số các chủ sở hữu của công ty [20, tr. Từ sự phân tích trên đây, có thể cho rằng định nghĩa về cổ phiếu nói riêng và chứng khoán nói chung trong Điều 6 Luật chứng khoán đang bộc lộ sự bất cập về phương diện học thuật, khiến cho nhiều người hiểu nhầm về bản chất của chứng khoán nói chung và cổ phiếu nói riêng. Với tư cách là một loại tài sản theo quy định của Bộ luật dân sự, cổ phiếu có thể được giao dịch trên thị trường như một loại hàng hóa đặc biệt – hàng hóa “chứng khoán” hay giấy tờ có giá.
Từ kết quả phân tích trên đây về khái niệm cổ phiếu, tác giả luận văn cho rằng có thể định nghĩa về cổ phiếu như sau: Cổ phiếu là giấy tờ có giá do công ty cổ phần phát hành cho các cổ đông nhằm xác nhận việc góp vốn của cổ đông đối với công ty cổ phần và qua đó xác nhận quyền sở hữu của cổ đông đối với công ty cổ phần. Với bản chất là tài sản, đồng thời là chứng cứ pháp lý xác nhận quyền sở hữu của cổ đông đối với công ty cổ phần, cổ phiếu luôn có tính thanh khoản cao trên thị trường chứng khoán và giá trị của nó không chỉ phản ánh mối quan hệ cung cầu của thị trường chứng khoán, mà còn phản ánh kết quả kinh doanh của công ty cổ phần đã phát hành ra nó. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm cổ phiếu niêm yết Trong số các loại cổ phiếu được phát hành bởi công ty cổ phần và được giao dịch trên thị trường chứng khoán, có một loại cổ phiếu được gọi là “cổ phiếu niêm yết”.Về bản chất, cổ phiếu niêm yết là loại cổ phiếu được phát hành bởi công ty cổ phần là công ty đại chúng và công ty này đã đăng ký niêm yết cổ phiếu đó trên thị trường tập trung để giao dịch theo đúng quy định của pháp luật. Ở mức độ khái quát, có thể đưa ra khái niệm về cổ phiếu niêm yết như sau: Cổ phiếu niêm yết là cổ phiếu được phát hành bởi công ty đại chúng, được công ty đại chúng niêm yết giao dịch trên thị trường chứng khoán tập trung theo quy định của pháp luật chứng khoán.
Về lý thuyết, cổ phiếu niêm yết có một số đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất, cổ phiếu niêm yết là loại cổ phiếu được phát hành bởi các công ty cổ phần phát hành chứng khoán niêm yết – gọi là công ty đại chúng. Để có thể lưu thông cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung, công ty phải tiến hành các thủ tục niêm yết cổ phiếu trên các sàn giao dịch, nơi các hoạt động giao dịch cổ phiếu niêm yết được diễn ra. Và chỉ khi các doanh nghiệp thực hiện đầy đủ các thủ tục về niêm yết cổ phiếu, các cổ phiếu được niêm yết mới có thể lưu thông trên thị trường riêng của nó với tên gọi cổ phiếu niêm yết. Thứ hai, cổ phiếu niêm yết là đối tượng được giao dịch trên thị trường chứng khoán tập trung, có chất lượng tốt và do đó mang tính thanh khoản rất cao.
Cổ phiếu niêm yết thường được các công ty có uy tín, hiệu quả kinh doanh tốt và liên tục trong thời gian dài, do đó khi tham gia vào thị trường chúng dễ dàng được mua đi, bán lại, hay nói cách khác là dễ dàng được giao dịch trên thị trường. Do đó, các nhà đầu tư tin tưởng vào mức độ sinh lời, khả năng thu hồi vốn của chứng khoán niêm yết. Cũng bởi vậy mà tính thanh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khoản của những cổ phiếu này được đánh giá là cao hơn so với những cổ phiếu chưa niêm yết. Thứ ba, cổ phiếu niêm yết phải đáp ứng các tiêu chuẩn rất khắt khe theo quy định của pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi cho các nhà đầu tư.
Do đó cổ phiếu này luôn được xem là một loại hàng hóa tiềm năng lưu thông trên một thị trường tăng trưởng tốt – đó là thị trường chứng khoán tập trung. Mặc dù không phải cổ phiếu của doanh nghiệp nào cũng có thể mang lại hiệu quả cho việc đầu tư của các nhà đầu tư sau một thời gian niêm yết trên thị trường chứng khoán, nhưng hầu như các công ty tiến hành niêm yết cổ phiếu thông thường là những công ty đã củng cố được nội lực cũng như mang nền tảng giá trị tốt cả về giá trị kinh tế cũng như uy tín của doanh nghiệp. Do đó, xét về tầm nhìn dài hạn, các doanh nghiệp luôn hướng tới giá trị lợi nhuận lớn, đồng nghĩa với việc giá trị cổ phiếu cũng sẽ tăng so với mức giá tại thời điểm trước khi niêm yết. Khái niệm và đặc điểm của giao dịch cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung Dưới góc độ pháp lý, giao dịch cổ phiếu niêm yết có bản chất là một loại giao dịch dân sự, trong đó đối tượng giao dịch chính là cổ phiếu đã được niêm yết tại sàn giao dịch chứng khoán [2].
Giao dịch cổ phiếu niêm yết được xác lập giữa các chủ thể bao gồm bên bán – bên nắm giữ cổ phiếu niêm yết và bên mua – bên có tiền và có nhu cầu mua cổ phiếu đã niêm yết để mong muốn tìm kiếm lợi nhuận từ việc đầu tư. Tại các sàn giao dịch chứng khoán, hoạt động mua bán chứng khoán không phải trực tiếp diễn ra giữa những người muốn mua và bán chứng khoán với nhau mà thường do các nhà trung gian môi giới thực hiện theo yêu cầu của bên mua và bên bán trên cơ sở hợp đồng dịch vụ môi giới chứng khoán. Về phương diện lý thuyết, có thể đưa ra khái niệm về giao dịch cổ phiếu niêm yết như sau: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giao dịch cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung là hợp đồng mua bán cổ phiếu niêm yết được thiết lập giữa bên bán và bên mua thông qua phương thức giao dịch qua trung gian tại một thị trường giao dịch tập trung, thống nhất và có tổ chức. Về lý thuyết, giao dịch cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung có một số đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất, các giao dịch cổ phiếu niêm yết được xác lập và thực hiện trên một thị trường giao dịch đặc biệt – đó là thị trường chứng khoán tập trung.
Giao dịch cổ phiếu niêm yết về bản chất cũng là giao dịch dân sự. Tuy nhiên, khác với các giao dịch dân sự thông thường vốn diễn ra thường xuyên, liên tục tại bất cứ địa điểm, thời gian nào do các bên thỏa thuận thì các giao dịch cổ phiếu niêm yết phải được tiến hành trên thị trường chứng khoán tập trung là các SGDCK và TTGDCK trong một khoảng thời gian nhất định, phải tuân theo quy chế giao dịch của thị trường này. Điều này đảm bảo cho hoạt động quản lý về các giao dịch cổ phiếu niêm yết được thực hiện một cách tập trung, dưới sự giám sát chặt chẽ của đơn vị có thẩm quyền, hạn chế tối đa các giao dịch tiềm ẩn rủi ro, đảm bảo cho quyền và lợi ích của các thủ thể tham gia giao dịch được toàn vẹn [2]. Thứ hai, các chủ thể tham gia vào giao dịch cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung là những chủ thể riêng chỉ có trong hoạt động mua bán cổ phiếu niêm yết.
Đối với các giao dịch cổ phiếu niêm yết, một đặc trưng quan trọng là chủ thể tham gia vào các giao dịch này được xác định cụ thể với từng tên gọi và chức năng, vai trò riêng biệt khi tiến hành hoạt động mua bán cổ phiếu niêm yết trên thị trường chứng khoán tập trung. Hay nói cách khác, để giao dịch cổ phiếu niêm yết thì chỉ có các chủ thể này mới có quyền thực hiện các giao dịch tại thị trường chứng khoán tập trung. Các chủ thể tham gia giao dịch 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.