MỞ ĐẦU I. Tính cấp thiết của đề tài : Trong bối cảnh toàn cầu hoá đang diễn ra rất sôi động và mạnh mẽ, Đảng và Nhà nƣớc ta chủ trƣơng khuyến khích các doanh nghiệp mở rộng quan hệ giao lƣu, buôn bán với các nƣớc. Tham gia sân chơi chung tức là chúng ta phải chấp nhận những quy tắc, luật lệ chung trong đó có các quy tắc trong thanh toán thƣơng mại quốc tế bằng thƣ tín dụng (L/C). Trên thực tế, thƣ tín dụng là một công cụ rất cổ điển trong thanh toán thƣơng mại quốc tế, nhƣng hiểu và vận dụng cho đúng và hiệu quả lại là một vấn đề không hề đơn giản.
Trƣớc đây, trong thời kỳ bao cấp, chúng ta chịu ảnh hƣởng và chủ yếu quan hệ với Liên Xô và các nƣớc trong khối Đông Âu. Việc giao thƣơng buôn bán cũng tƣơng đối trầm lắng, chủ yếu dùng phƣơng thức nhờ thu với đồng tiền thanh toán là đồng Rúp. Nhƣng từ sau năm 1986, với chủ trƣơng mới và đặc biệt sau những năm đầu thập kỷ 90 đầy biến động của thế kỷ trƣớc, chúng ta đã có những thay đổi lớn về nhận thức và quan điểm quan hệ quốc tế, trong đó có thƣơng mại quốc tế. Ngƣời ta vẫn nói, toàn cầu hoá là một cuộc chơi mà ở đó phần thắng luôn thuộc về những ngƣời hiểu rõ luật chơi.
Vì vậy, nắm đƣợc luật chơi chung là yêu cầu rất bức thiết. Hiện nay, chúng ta chủ trƣơng mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế, đã và đang tích cực tham gia, gia nhập những tổ chức thƣơng mại lớn (một trong những thành quả lớn nhất và mới nhất là việc chúng ta vừa trở thành thành viên thứ 150 của tổ chức thƣơng mại thế giới WTO trong năm 2006). Vì vậy, việc nắm rõ về phƣơng thức thanh toán bằng thƣ tín dụng, đặc biệt trong thƣơng mại quốc tế là rất cần thiết, tránh những thiệt hại, yếu thế không đáng có. Đã hơn 20 năm bƣớc vào thời kỳ đổi mới, 15 năm bƣớc vào kinh tế thị trƣờng với rất nhiều cơ hội tham gia các quan hệ thƣơng mại quốc tế nhƣng thực thế các doanh nghiệp xuất nhập khẩu của chúng ta vẫn chƣa thực sự hiểu biết và vận dụng hiệu quả phƣơng thức thanh toán bằng thƣ tín dụng – một trong những phƣơng thức thanh toán quan trọng của thƣơng mại quốc tế.
Hiện nay, các quy định về thanh toán bằng L/C ở Việt Nam là rất thiếu và yếu, cần đƣợc nghiên cứu, phân tích để tìm nguyên nhân và các giải pháp hoàn thiện. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Liên quan đến việc nghiên cứu các quy định pháp luật về thanh toán bằng thƣ tín dụng, thực tế đã có một số bài báo, báo cáo khoa học và một số nghiên cứu, giáo trình, sách…nhƣ : Một số giáo trình của trƣờng Đại học Ngoại thƣơng Hà Nội1 , của các tác giả đã hoặc đang làm Trọng tài viên của Trung tâm trọng tài Quốc tế Việt Nam 2 , ngoài ra còn một số bài báo, tài liệu của những ngƣời đang làm các công tác liên quan tại các Ngân hàng…Dù vậy, chƣa có nhiều công trình đi sâu nghiên cứu một cách đầy đủ và hoàn chỉnh cả về cơ sở lý luận và thực tiễn cho các quy định này. Với những lý do trên, tôi đã quyết định chọn đề tài “ Pháp luật về thanh toán bằng thƣ tín dụng ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế” làm luận văn tốt nghiệp cao học. Mục đích nghiên cứu Thông qua việc nghiên cứu một cách có hệ thống cơ sở lý luận về thanh toán bằng L/C, đồng thời xem xét đánh giá thực trạng các quy định hiện nay ở Việt Nam và thực tiễn áp dụng các quy định này, tôi mong muốn làm sáng tỏ cơ sở lý luận, bản chất của các quy định về thanh toán bằng thƣ tín dụng, từ đó đề xuất phƣơng hƣớng hoàn thiện các quy định này.
Nhiệm vụ của Luận văn Để thực hiện đƣợc mục đích nêu trên, luận văn cần có những nhiệm vụ cụ thể sau : - Nghiên cứu, làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về thƣ tín dụng, vị trí vai trò của nó trong hoạt động thanh toán của các doanh nghiệp (đặc biệt trong thanh toán quốc tế) - Nghiên cứu bản chất của thƣ tín dụng, các bên tham gia và bản chất mối quan hệ giữa các bên, các bộ phận cấu thành thƣ tín dụng. - Nghiên cứu thực trạng các quy định, các quy tắc đang đƣợc áp dụng hiện nay ở Việt Nam điều chỉnh vấn đề thanh toán bằng thƣ tín dụng. Từ đó đề ra các phƣơng hƣớng hoàn thiện các quy định này. 1 Xem các sách, giáo trình của Đinh Xuân Trình, Nguyễn Thị Quy, Nguyễn Thị Mơ… 2 Xem các tác phẩm của Nguyễn Trọng Thùy 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu : - Đối tƣợng nghiên cứu : Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài này là các quy định hiện hành đang đƣợc sử dụng để điều chỉnh các phƣơng thức thanh toán trong thƣơng mại quốc tế ở Việt Nam, trong đó chủ yếu là thƣ tín dụng. Đồng thời cũng nghiên cứu giá trị thực tiễn của các quy định này. - Phạm vi nghiên cứu : Đề tài chỉ đi vào nghiên cứu các khía cạnh pháp lý của vấn đề mà không đi sâu vào khía cạnh kinh tế hay các khía cạnh có tính nghiệp vụ. Phƣơng pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài nay, chúng tôi sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu duy vật biện chứng, duy vật lịch sử kết hợp với các phƣơng pháp thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp nhằm làm sáng tỏ những vấn đề đặt ra trong quá trình nghiên cứu đề tài.
Đóng góp của việc nghiên cứu đề tài - Làm sáng tỏ bản chất và quy trình thực hiện của thƣ tín dụng, giúp các doanh nghiệp xuất nhập khẩu hiểu rõ giá trị và quy trình thực hiện của thƣ tín dụng. - Nghiên cứu một cách tổng thể các quy định hiện đƣợc áp dụng về vấn đề thƣ tín dụng, tìm ra những mặt đƣợc và mặt chƣa đƣợc, những khía cạnh đã đƣợc quy định, những khía cạnh còn bỏ ngỏ hay còn yếu. - Đƣa ra đƣợc những đề xuất nhằm tiếp tục hoàn thiện những quy định về thƣ tín dụng, giúp những nhà xuất khẩu thực sự có một công cụ thanh toán hiệu quả trong thƣơng mại quốc tế. Bố cục của Luận văn : Ngoài các phần Lời cam đoan, Lời cảm ơn, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, luận văn gồm 03 chƣơng.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I : MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THANH TOÁN BẰNG THƢ TÍN DỤNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ I.1 Khái niệm về Thƣ tín dụng và thanh toán bằng thƣ tín dụng.1 Nguồn gốc hình thành thư tín dụng. Trong giai đoạn đầu tiên hình thành lịch sử loài ngƣời, có một số mốc đƣợc coi là rất quan trọng. Chẳng hạn, việc con ngƣời đứng thẳng lên đi bằng hai chân là đánh dấu việc con ngƣời chuyển từ vƣợn sang ngƣời. Khi con ngƣời bắt đầu biết sử dụng công cụ lao động là chính thức bƣớc từ giai đoạn thụ động sử dụng các sản phẩm thiên nhiên mà đã chính thức khai thác thiên nhiên một cách chủ động.
Có lửa, con ngƣời bƣớc từ ăn sống nuốt tƣơi sang giai đoạn ăn chín.Và khi sản phẩm dƣ thừa, nhu cầu trao đổi xuất hiện, dẫn đến sự ra đời của thƣơng mại. Có thể nói, việc xuất hiện hoạt động thƣơng mại đánh dấu một bƣớc phát triển lớn trong tiến trình lịch sử loài ngƣời. Thƣơng mại quốc tế gần nhƣ là xuất hiện và phát triển cùng với sự xuất hiện và phát triển của “loài ngƣời” theo đúng nghĩa. Và nhƣ là một quá trình tất yếu, trong sự phát triển của thƣơng mại, con ngƣời dần dần đúc kết, xây dựng những quy tắc, tập quán, tục lệ để hoạt động này ngày càng hoàn thiện hơn, phục vụ tốt hơn nhu cầu của loài ngƣời.
Cùng với những thuận lợi có thể mang lại, các hoạt động thƣơng mại quốc tế cũng chứa đựng những rủi ro. Khả năng xảy ra rủi ro là có với cả ngƣời mua và ngƣời bán, đặc biệt là trong những giai đoạn nhƣ vận chuyển, thanh toán.Thƣ tín dụng ra đời chính từ nhu cầu hạn chế những rủi ro phát sinh trong thực tiễn. Những rủi ro này thƣờng xảy ra khi hai bên tham gia giao dịch ở cách xa nhau về mặt địa lý, thiếu thông tin về đối tác, và hàng hoá phải vận chuyển qua những phƣơng tiện chuyên chở đƣờng dài có nhiều rủi ro nhƣ tàu biển, máy bay hay tàu hoả. Thực tế cho thấy, mặc dù đôi khi ngƣời bán không thể đánh giá hết khả năng thanh toán của ngƣời mua qua các thông tin mình có, hay ngƣời mua có thể phải thanh toán khi không có một đảm bảo nào với việc hàng đƣợc xuất đi, cũng nhƣ có phù hợp với yêu cầu không, họ vẫn có nhu cầu tham gia giao dịch.
Nhƣ vậy, không thể vì những rủi ro có thể xảy ra mà không tiến hành các hoạt động thƣơng mại, vấn đề là phải nghĩ ra các công cụ, phƣơng tiện, biện pháp để hạn chế nó. Mặt khác, một lý do dẫn đến sự ra đời của thƣ tín dụng là nhu cầu đƣợc thanh toán nhanh chóng của ngƣời bán. Hầu hết các hoạt động thƣơng mại quốc tế đều đƣợc thực hiện với những khoảng cách rất xa, chính điều này mang lại nhiều khó khăn cho vận chuyển và thanh toán. Chẳng hạn, một tầu hàng từ Việt Nam sang đến Hoa Kỳ hay Braxin bằng đƣờng biển có thể mất nhiều tháng và phải qua 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com rất nhiều quốc gia, bến cảng.
Trong trƣờng hợp này phƣơng thức thanh toán cổ điển “giao hàng - trả tiền”: thƣờng khiến cho cả ngƣời bán lẫn ngƣời mua không chủ động đƣợc về mặt vốn cũng nhƣ điều hành kinh doanh. Để bán một tầu hàng, có khi ngƣời bán phải chịu “đọng vốn” cả năm trời.Ngay cả ngƣời mua cũng khó mà chủ động kế hoạch kinh doanh. Thực tế đó phát sinh đòi hỏi phải có một phƣơng thức thanh toán vừa đảm bảo cho ngƣời bán đƣợc nhanh chóng nhận tiền sau khi xuất hàng đi, đồng thời lại đảm bảo cho ngƣời mua nhận hàng đúng và đủ với yêu cầu. Phƣơng thức thanh toán đó phải giản tiện, linh hoạt và phải dựa trên những bằng chứng thuyết phục về việc ngƣời bán đã thực hiện nghĩa vụ của mình.