Luận án tiến sĩ về pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.

• Tác giả: Nguyễn Thị Yến
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Viết Tý
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Pháp Luật Điều Chỉnh Hoạt Động Mua Bán Hàng Hóa Qua Sở Giao Dịch Hàng Hóa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA
• 1.1. Lý luận về mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa
• 1.2. Tổng quan pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật về sở giao dịch hàng hóa
• 2.2. Thực trạng pháp luật về các chủ thể tham gia giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa
• 2.3. Thực trạng pháp luật về các hợp đồng có liên quan đến hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa
• 2.4. Thực trạng pháp luật về quản lý nhà nước đối với hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM
• 3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam
• 3.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam
• 3.3. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa vào thực tiễn nền kinh tế Việt Nam
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Những vấn đề lý luận về mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa và pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa

Hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch đã trở thành một phần quan trọng trong nền kinh tế thị trường hiện đại. Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể để điều chỉnh hoạt động này, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch. Luật Thương mại năm 2005 là một trong những văn bản pháp lý đầu tiên đề cập đến hoạt động này, tạo cơ sở cho sự phát triển của các sở giao dịch hàng hóa tại Việt Nam. Tuy nhiên, việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn vẫn gặp nhiều khó khăn do sự thiếu đồng bộ và nhận thức chưa đầy đủ của các nhà kinh doanh. Điều này dẫn đến nhiều vấn đề pháp lý cần được làm sáng tỏ, từ đó giúp các thương nhân có thể tham gia vào thị trường một cách hiệu quả hơn.

1.1. Lý luận về mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa

Mua bán hàng hóa qua sở giao dịch không chỉ đơn thuần là việc trao đổi hàng hóa mà còn bao gồm các yếu tố như hợp đồng mua bán, quy trình giao dịch và quy định pháp lý. Các hợp đồng này thường có tính chất phức tạp, yêu cầu các bên tham gia phải hiểu rõ về quyền và nghĩa vụ của mình. Quy định pháp lý liên quan đến hoạt động này cần được hoàn thiện để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong giao dịch. Việc nghiên cứu lý luận về mua bán hàng hóa qua sở giao dịch sẽ giúp xác định rõ hơn các khái niệm và nguyên tắc cơ bản, từ đó tạo nền tảng cho việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này.

1.2. Tổng quan pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa

Pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch tại Việt Nam hiện nay chủ yếu được quy định trong Luật Thương mại và các văn bản hướng dẫn thi hành. Những quy định này nhằm đảm bảo rằng các giao dịch diễn ra một cách hợp pháp và minh bạch. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều bất cập trong việc áp dụng các quy định này, đặc biệt là trong việc quản lý nhà nước đối với hoạt động mua bán hàng hóa. Các cơ quan quản lý cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho các thương nhân tham gia vào thị trường.

II. Thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam

Thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch tại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các quy định hiện hành chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, dẫn đến tình trạng thiếu minh bạch và không công bằng trong giao dịch. Cơ quan quản lý cần có những biện pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này, bao gồm việc hoàn thiện các quy định pháp lý và tăng cường công tác giám sát. Việc nghiên cứu thực trạng pháp luật sẽ giúp xác định rõ những điểm mạnh và yếu trong hệ thống pháp luật hiện hành, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện.

2.1. Thực trạng pháp luật về sở giao dịch hàng hóa

Pháp luật về sở giao dịch hàng hóa hiện nay còn nhiều hạn chế. Các quy định chưa đầy đủ và thiếu tính khả thi, dẫn đến việc các sở giao dịch không thể hoạt động hiệu quả. Nhiều thương nhân vẫn chưa hiểu rõ về quyền và nghĩa vụ của mình trong các giao dịch, điều này gây ra rủi ro cho cả hai bên. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về thực trạng này để đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch.

2.2. Thực trạng pháp luật về các chủ thể tham gia giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa

Các chủ thể tham gia giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa hiện nay chủ yếu là các thương nhân và nhà đầu tư. Tuy nhiên, việc xác định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể này trong các giao dịch vẫn còn nhiều bất cập. Nhiều thương nhân chưa nắm rõ các quy định pháp lý liên quan đến hoạt động của mình, dẫn đến việc vi phạm pháp luật. Cần có các chương trình đào tạo và tuyên truyền để nâng cao nhận thức của các chủ thể tham gia giao dịch, từ đó tạo ra một môi trường giao dịch an toàn và hiệu quả.

III. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam

Để hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch, cần có những định hướng rõ ràng và các giải pháp cụ thể. Việc xây dựng một khung pháp lý đồng bộ và phù hợp với thực tiễn là rất cần thiết. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ để đảm bảo rằng các quy định pháp luật được thực thi một cách hiệu quả. Đồng thời, cần có các biện pháp hỗ trợ cho các thương nhân trong việc tiếp cận thông tin và hiểu rõ về quyền lợi của mình trong các giao dịch.

3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam

Định hướng hoàn thiện pháp luật cần tập trung vào việc xây dựng các quy định rõ ràng và cụ thể hơn về mua bán hàng hóa qua sở giao dịch. Cần có các quy định về quản lý nhà nước đối với hoạt động này, nhằm đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong giao dịch. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ cho các thương nhân trong việc tham gia vào thị trường, từ đó thúc đẩy sự phát triển của hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch.

3.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam

Các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật cần bao gồm việc tăng cường công tác giám sát và quản lý nhà nước đối với hoạt động mua bán hàng hóa. Cần có các chương trình đào tạo và tuyên truyền để nâng cao nhận thức của các thương nhân về quyền và nghĩa vụ của mình trong các giao dịch. Đồng thời, cần có các biện pháp hỗ trợ cho các sở giao dịch trong việc phát triển và mở rộng hoạt động của mình, từ đó tạo ra một môi trường giao dịch an toàn và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những van dé lý luận về mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa và pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hang hóa qua sở giao dịch hàng hóa; - Chương 2: Thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam; - Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở Việt Nam. 10 CHUONG 1 NHUNG VAN DE LY LUAN VE MUA BAN HANG HOA QUA SO GIAO DICH HANG HOA VA PHAP LUAT DIEU CHINH HOAT DONG MUA BAN HANG HOA QUA SO GIAO DICH HANG HOA 1. LY LUAN VE MUA BAN HANG HOA QUA SO GIAO DICH HANG HOA 1. Khái quát về sự hình thành, phát triển hoạt động mua ban hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa ở một số nước trên thế giới và Việt Nam Mua bán hàng hóa tương lai được cho là bắt nguồn từ Ấn Độ vào khoảng những năm 2000 trước Công nguyên, sau đó xuất hiện ở Hy Lạp cô đại.

Phương thức mua bán của thị trường hàng hóa tương lai hiện đại bắt nguồn từ các hội chợ thời Trung cô tại Anh và Pháp vào khoảng thé ky thứ XII [51, tr. Tuy nhiên sở giao dịch các hợp đồng tương lai có tô chức hiện đại đầu tiên lại là Sở giao dịch lúa gạo Dojima (Dojima Rice Exchange) tại Osaka, Nhật Bản vào năm 1710 [67]. Ở Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, thị trường hàng hóa tương lai đã hình thành vào đầu những năm 1800 Thé ky XIX, ban dau là ở Chicago. Chicago nam ở vị trí đầu mối của Ngũ Đại Hồ, gần với vùng đất chăn nuôi trồng trọt của nước Mỹ, vùng Trung Tây khiến nó trở thành trung tâm tự nhiên cho việc vận chuyên, phân phối và buôn bán các sản phẩm nông nghiệp.

Vào những năm này, đến vụ thu hoạch, các chủ trang trại đồng loạt tiễn hành việc thu hoạch nông sản và vận chuyên số ngũ cốc từ các trang trại vùng vành đai đến Chicago để tiêu thụ. Điều này gây ra khủng hoảng vì lượng ngũ cốc cân tiêu thụ tăng đột biến, vượt quá khả năng về kho chứa của thành phó. Tình trạng này tạo điều kiện cho các nhà đầu cơ lợi dụng ép giá, khiến cho giá ngũ cốc giảm mạnh sau thu hoạch, sau đó lại tăng cao khi nguồn cung được giải tỏa. Như vậy, việc các chủ trang trại hoặc phải bán với giá rất thấp, hoặc phải vận chuyển ngũ cốc theo chiêu ngược lại đã gây thiệt hại lớn về kinh tế và làm lãng phí thời gian.

Mặt khác, các nhà buôn và những người có nhu cầu tiêu H thụ sản phâm cũng gap rat nhiêu khó khăn khi mat mua, sô lượng ngũ coc không đủ cung câp cho nhu câu kinh doanh cũng như sản xuât của mình. Những sự kiện mang tính chu kỳ như vậy đã gây ra những khó khăn không nhỏ cho những người sản xuất lương thực cũng như các nhà đâu cơ và những người dùng ngũ cốc làm nguyên liệu đầu vào cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình. Do đó, dé giảm thiểu rủi ro, những người nông dân, các chủ trang trại đã thỏa thuận với các thương nhân và những người tiêu thụ sản phẩm dé bán số ngũ cốc của mình trước khi vận chuyển đến nơi tiêu thụ. Những người bán và người mua gặp nhau, thỏa thuận về sô lượng ngũ cốc, phẩm cấp, giá cả, thời gian, địa điểm giao hàng và nhận tiền.

Ban đầu, những hành động trên diễn ra một cách tự phát, đơn lẻ, về sau đã trở thành phô biến do tính ưu việt của nó trong việc tiêu thụ và lưu thông nông sản. Một thị trường mới xuất hiện, đó là thị trường hàng hóa giao sau — thị trường mà ở đó người bán và người mua gặp nhau dé thỏa thuận, cam kết về việc mua bán hàng hóa vào thời điểm hiện tại, nhưng giao hàng và thanh toán vào một thời điểm nhất định trong tương lai. Vào thời đó, các hợp đồng mua bán hàng hóa tương lai đã đạt mức tiêu chuẩn về phẩm cấp, chất lượng, chủng loại. cho một đơn vị hàng hóa.

Tuy nhiên, phần lớn các hợp đồng này đều không được thực hiện đúng bởi cả bên bán lẫn bên mua do những biến động của giá cả hàng hóa. Hơn nữa, thị trường các hợp đồng mua bán hàng hóa tương lai khó thanh khoản, rất cần có sở giao dịch hàng hóa với tu cách là chủ thé trung gian kết nối và bảo đảm cho tính thanh khoản của các giao dịch tương lai. Vì vậy, năm 1848, Phong Thương mai Chicago (The Chicago Board of Trade - CBOT), thị trường giao dịch hop đồng tương lai hiện đại đầu tiên trên thé giới được thành lập [65], [53, tr. Việc giao thương ban đầu là thông qua các hợp đồng kỳ han.

Ban hợp đồng dau tiên (về ngô) đã được thảo ra vào ngày 13/3/1851. Hop đồng xác định rõ là 3000 gia ngô sẽ được giao đến Chicago vào tháng 6/1851 với mức gia | cent theo giá thị trường ngày 13/3 [59]. 12 Năm 1865, các hợp đồng tương lai tiêu chuẩn hoá mới được giới thiệu tại Phòng Thương mai Chicago. Năm 1874, Sở giao dịch hàng nông phẩm Chicago được thành lập, đến năm 1898 được đôi tên thành Sở giao dịch hàng hoá Chicago (The Chicago Mercantile Exchange - CME) va được tổ chức lai vào năm 1919.

Năm 1972, Thị trường tiền tệ quốc tế (International Monetary Market - IMM), một bộ phận của CME, được thành lập dé cung cap cac hop đồng tương lai về ngoại hối như hop đồng tương lai đồng bảng Anh, đồng đô la Canada, đồng mark Đức, đồng yên Nhật, đồng peso Mehicô và đồng franc Thuy Sĩ. Cuối thập niên 70 của thé ky XX, các hợp đông tài chính tương lai đã phát triển mạnh mẽ hon, cho phép buôn bán trao đổi trị giá tương lai của các tỷ lệ lãi suất. Những hợp đồng mua bán các công cụ tài chính được đưa vào giới thiệu năm 1981, đã có tác động mạnh đến sự phát triển của thị trường. Như vậy, hoạt động mua bán hàng hóa tương lai và sở giao dịch hàng hóa ban đầu ra đời trên cơ sở sự phát trién của hoạt động mua bán nông sản, nhằm bảo hiểm rủi ro cho những người sản xuất cũng như kinh doanh các sản phẩm nông nghiệp.

Tuy nhiên ngày nay, các thị trường hàng hoá tương lai đã phát triên hơn rất nhiều so với thời kỳ trước đây, việc mua bán không chỉ diễn ra đôi với hàng hóa nông sản mà chủ yếu là buôn bán, trao đôi và tự bảo hiểm các sản phẩm tài chính. Do vậy, thị trường hàng hoá truyền thống đã bị thu hẹp, nhường chỗ cho thị trường tài chính tương lai và thị trường này hiện đóng vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính toàn cầu, giao dich hon 1,5 nghìn tỷ đô la Mỹ mỗi ngày vào năm 2005 [67]. Mặc dù vậy, thị trường hàng hóa tương lai — nơi giao dịch các hợp đồng hàng hóa ở thời điểm hiện tại, nhưng giao hàng và thanh toán được diễn ra vào một thời điểm nhất định trong tương lai có sự phát triển khá thăng trầm. Điều này tác động trực tiếp tới pháp luật điều chỉnh hoạt động mua ban hàng hóa tương lai ở mỗi nước.

Đơn cử như nước Mỹ ở Thế kỷ XIX vừa bị hấp dẫn, vừa bị khủng hoảng bởi hoạt động giao dịch hàng hóa tương lai. Hàng loạt vụ kiện tụng và tranh cãi đã n6 ra xoay quanh tính hợp pháp của hoạt 13 động này. Nhiều nhà sản xuất nông nghiệp và đôi khi, cả các cơ quan lập pháp va Tòa án đều tin rang giao dịch hàng hóa tương lai giỗng như một kiểu cờ bạc; răng các nhà giao dịch hợp đồng tương lai đã thao túng giá cả trên thị trường. Vì thế, hàng nghìn kiến nghị gửi lên Nghị viện kêu gọi việc cấm các hoạt động đầu cơ ngũ cốc.

Năm 1812 một đạo luật ở New York đã coi việc bán khống là bat hợp pháp (đạo luật này được bãi bỏ vào năm 1858); năm 1841, một đạo luật ở Pennsylvania đã khiến cho việc bán khống, khi vị thế giao dịch không được thanh toán trong 5 ngày, trở thành một tội nhẹ (đạo luật này được bãi bỏ vào năm 1862); năm 1867, Hién phap Illinois da câm việc buôn bán các hợp đồng hàng hóa tương lai (luật này được bãi bỏ vào năm 1869); năm 1879 Hiến pháp California làm mất hiệu lực các hợp đồng hàng hóa tương lai (luật này được bãi bỏ vào năm 1908); và năm 1882, 1883, 1885 bang Mississippi, Arkansas và Texas đã thong qua các đạo luật coi hoạt động giao dịch hợp đồng tương lai tương đương với hoạt động cờ bạc, do vậy khiến hoạt động này trở thành một tội nhỏ [59]. Đến năm 1922, Nghị viện Hoa Kỳ đã ban hành đạo luật về hợp đồng tương lai ngũ cốc (Grain Futures Act of 1922). Đạo luật này yêu câu các sở giao dịch phải có giây phép kinh doanh, hạn chế các hành động thao túng thị trường và công khai các thông tin giao dịch. Đạo luật về giao dịch hàng hóa và chứng khoán (1936) (Commodity and Securities Exchange Act of 1936) quy định: Cơ quan điều tiết sở giao dịch hang hóa (The Commodity Exchange Authority - CEA) trực thuộc Bộ Nông nghiệp Hoa Ky có chức năng giám sat, điều tra các hoạt động giao dịch và khởi tô hành động thao túng giá cả trên thị trường như một tội hình sự.

Đạo luật này cũng hạn chế các hoạt động giao dịch và quy mô vi thế của các nhà đầu cơ, điều chỉnh hoạt động của các nhà buôn trung gian, cam hoạt động giao dịch quyên chọn đối với các hàng nông sản nội địa và hạn chế các giao dịch hợp đồng tương lai, chỉ định các hàng hóa được giao dịch trên các sở giao dịch có cấp phép. Đạo luật này đã được sửa đổi năm 1968 dé tăng quyên lực cho cơ quan điều tiết sở giao dịch hang 14 hóa, nhưng thực tế nó vẫn chưa được trang bị day đủ dé xử lý khối lượng lớn các giao dịch hàng hóa tương lai bùng nỗ vào thập niên 60 và 70. Vì vậy, năm 1974 Nghị viện đã thông qua Luật giao dịch hang hóa tương lai (Commodity Futures Trading Act of 1974). Đạo luật này đã khiến cho sự giám sát liên bang các giao dịch hàng hóa tương lai của Hoa Kỳ có ảnh hưởng sâu rộng và thành lập nên Uy ban giao dich hàng hóa tương lai (The Commodity Futures Trading Commission - CFTC).

Luật giao dịch hàng hóa tương lai (1982) (Futures Trading Act of 1982) sửa đổi bố sung Đạo luật giao dịch hàng hóa tương lai (1974).