Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu cơ sở khoa học phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây ra bởi nước dâng do bão cho khu vực ven biển bắc bộ việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu cơ sở khoa học phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây ra bởi nước dâng do bão cho khu, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Lê Đức Quyền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Hiển
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Hải dương học
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở khoa học phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây ra bởi nước dâng do bão cho khu vực ven biển Bắc Bộ - Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN RỦI RO THIÊN TAI
• 1.1. Các phương pháp nghiên cứu cấp độ rủi ro thiên tai
• 1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2. Các nghiên cứu về rủi ro thiên tai gây ra bởi nước dâng do bão
• 1.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.3. Điều kiện tự nhiên và vị trí địa lý khu vực ven biển Bắc Bộ
• 1.3.1. Vị trí địa lý và địa hình
• 1.3.2. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.3. Nuôi trồng thủy sản
• 2. CHƯƠNG 2: SỐ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU QUY TRÌNH PHÂN CẤP CẤP ĐỘ RỦI RO THIÊN TAI GÂY BỞI NGUY CƠ NDDB
• 2.1. Bộ số liệu sử dụng nghiên cứu
• 2.2. Bộ cơ sở dữ liệu sử dụng tính toán nước dâng
• 2.3. Bộ cơ sở dữ liệu sử dụng tính toán phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây bởi nước dâng do bão
• 2.4. Phương pháp và cơ sở lý thuyết mô hình mô phỏng nước dâng do bão
• 2.5. Phương pháp tính toán nước dâng do bão
• 2.6. Thiết lập mô hình tính nước dâng do bão
• 2.7. Phương pháp và quy trình phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây ra bởi nước dâng do bão
• 2.8. Phương pháp. Quy trình phân cấp cấp độ rủi ro gây bởi nước dâng do bão
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU PHÂN CẤP CẤP ĐỘ RỦI RO THIÊN TAI GÂY BỞI NƯỚC DÂNG DO BÃO
• 3.1. Kết quả tính toán nước dâng do bão khu vực Bắc Bộ
• 3.2. Kết quả phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai (R) gây ra bởi nguy cơ NDDB cho lĩnh vực nuôi trồng thủy sản
• 3.3. Đánh giá mức độ hiểm họa (H)
• 3.4. Đánh giá mức độ phơi bày (E)
• 3.5. Đánh giá tính dễ bị tổn thương (V)
• 3.6. Đánh giá mức độ rủi ro (R)
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về rủi ro thiên tai do nước dâng do bão tại Bắc Bộ

Nước dâng do bão là một trong những hiện tượng thiên tai nghiêm trọng, gây ra nhiều thiệt hại cho khu vực ven biển Bắc Bộ Việt Nam. Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống của người dân mà còn tác động lớn đến kinh tế và môi trường. Theo thống kê, thiệt hại do nước dâng do bão ngày càng gia tăng, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Việc nghiên cứu và phân cấp rủi ro thiên tai là cần thiết để có những biện pháp ứng phó hiệu quả.

1.1. Định nghĩa và phân loại rủi ro thiên tai

Rủi ro thiên tai được định nghĩa là tổn thất tiềm tàng của cộng đồng trước một hiểm họa nhất định. Rủi ro này phụ thuộc vào ba yếu tố chính: hiểm họa, mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương. Việc phân loại rủi ro thiên tai giúp xác định các biện pháp ứng phó phù hợp.

1.2. Tình hình rủi ro thiên tai tại Bắc Bộ

Khu vực Bắc Bộ thường xuyên chịu ảnh hưởng của các cơn bão lớn, dẫn đến hiện tượng nước dâng. Các nghiên cứu cho thấy, tần suất và cường độ của các cơn bão đang gia tăng, gây ra nhiều thiệt hại cho người dân và cơ sở hạ tầng.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý rủi ro thiên tai

Quản lý rủi ro thiên tai tại Bắc Bộ đang gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn là thiếu thông tin và dữ liệu chính xác về các cơn bão và mức độ rủi ro. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc lập kế hoạch ứng phó và giảm thiểu thiệt hại. Ngoài ra, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong công tác phòng chống thiên tai còn hạn chế.

2.1. Thiếu thông tin và dữ liệu chính xác

Việc thiếu hụt dữ liệu về các cơn bão và mức độ rủi ro khiến cho công tác dự báo và ứng phó trở nên khó khăn. Các cơ quan chức năng cần tăng cường thu thập và phân tích dữ liệu để có cái nhìn tổng quan hơn về tình hình thiên tai.

2.2. Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng

Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong công tác phòng chống thiên tai còn nhiều hạn chế. Cần có cơ chế rõ ràng để các cơ quan có thể làm việc hiệu quả hơn trong việc ứng phó với thiên tai.

III. Phương pháp nghiên cứu phân cấp rủi ro thiên tai

Nghiên cứu phân cấp rủi ro thiên tai do nước dâng do bão tại Bắc Bộ sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm đánh giá định lượng, phân tích cây sự kiện và tiếp cận ma trận rủi ro. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, phù hợp với từng loại hình thiên tai.

3.1. Đánh giá định lượng rủi ro thiên tai

Phương pháp đánh giá định lượng giúp xác định mức độ rủi ro dựa trên các yếu tố như cường độ bão, mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương. Phương pháp này cho phép đưa ra các con số cụ thể về mức độ rủi ro.

3.2. Phân tích cây sự kiện trong nghiên cứu rủi ro

Phân tích cây sự kiện là một phương pháp hiệu quả để đánh giá rủi ro đa thiên tai. Phương pháp này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro và mối quan hệ giữa chúng.

IV. Kết quả nghiên cứu phân cấp rủi ro thiên tai tại Bắc Bộ

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức độ rủi ro thiên tai do nước dâng do bão tại Bắc Bộ là rất cao. Các huyện ven biển thường xuyên chịu ảnh hưởng nặng nề từ các cơn bão, dẫn đến thiệt hại lớn về người và tài sản. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các biện pháp ứng phó hiện tại chưa đủ hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại.

4.1. Mức độ rủi ro thiên tai tại các huyện ven biển

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các huyện ven biển Bắc Bộ có mức độ rủi ro thiên tai cao hơn so với các khu vực khác. Điều này đòi hỏi cần có các biện pháp ứng phó đặc thù cho từng huyện.

4.2. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp ứng phó

Đánh giá cho thấy các biện pháp ứng phó hiện tại chưa đủ hiệu quả trong việc giảm thiểu thiệt hại do nước dâng do bão. Cần có sự cải tiến và điều chỉnh trong các chiến lược ứng phó.

V. Kết luận và hướng đi tương lai trong nghiên cứu rủi ro thiên tai

Nghiên cứu phân cấp rủi ro thiên tai do nước dâng do bão tại Bắc Bộ là một bước quan trọng trong việc nâng cao khả năng ứng phó với thiên tai. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để các nhà quản lý đưa ra các chính sách và chiến lược phát triển bền vững hơn. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và cải tiến các phương pháp đánh giá rủi ro để đáp ứng tốt hơn với tình hình thiên tai ngày càng phức tạp.

5.1. Đề xuất các chính sách ứng phó hiệu quả

Cần xây dựng các chính sách ứng phó với thiên tai dựa trên kết quả nghiên cứu. Các chính sách này cần được điều chỉnh thường xuyên để phù hợp với tình hình thực tế.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu

Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và ứng phó với thiên tai là rất cần thiết. Việc chia sẻ thông tin và kinh nghiệm sẽ giúp nâng cao hiệu quả công tác phòng chống thiên tai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực ven biển Bắc Bộ sở hữu chiều dài bờ biển khoảng 763 km với hệ sinh thái vịnh mở đặc thù, đóng vai trò đầu tàu kinh tế nhưng cũng là trọng điểm chịu ảnh hưởng nặng nề của thiên tai biển tại Việt Nam. Thống kê giai đoạn từ năm 1961 đến năm 2017 ghi nhận 110 cơn bão và áp thấp nhiệt đới tác động trực tiếp đến khu vực, đạt tần suất trung bình từ 2,0 đến 2,5 cơn mỗi năm, trong đó các cơn bão đổ bộ vào khu vực Quảng Ninh đến Hải Phòng chiếm khoảng 14%. Hiện tượng nước dâng do bão tại dải bờ biển này từng ghi nhận độ cao cực đại lên tới 3,5 m, gây ngập lụt nghiêm trọng, phá vỡ hệ thống đê điều và gây thiệt hại nặng nề cho các vùng kinh tế ven biển.

Trong bối cảnh Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 và Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg quy định chi tiết về 19 loại hình thiên tai cơ bản, việc triển khai công tác quản lý rủi ro trên thực tế vẫn gặp nhiều rào cản do thiếu các hướng dẫn phân vùng chi tiết cho từng ngành kinh tế đặc thù. Đặc biệt, ngành nuôi trồng thủy sản tại 5 tỉnh ven biển gồm Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định và Ninh Bình hiện thu hút 148.497 lao động trong độ tuổi nhưng lại là đối tượng chịu tổn thương sâu sắc nhất trước hiểm họa triều dâng và sóng lớn.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm xây dựng cơ sở khoa học đồng bộ và thiết lập quy trình phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai do nước dâng bão chuyên biệt cho lĩnh vực thủy sản ven biển Bắc Bộ. Kết quả nghiên cứu cung cấp bộ công cụ định lượng hỗ trợ các nhà quản lý xác định chính xác các điểm nóng rủi ro, từ đó tối ưu hóa nguồn lực phòng chống thiên tai và giảm thiểu thiệt hại kinh tế hàng trăm tỷ đồng mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng khung lý thuyết đánh giá rủi ro thiên tai hiện đại của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu năm 2012 và Báo cáo đặc biệt của Việt Nam về quản lý rủi ro thiên tai và hiện tượng cực đoan năm 2015. Theo đó, rủi ro thiên tai được xác định là hàm số tương tác giữa ba thành phần cốt lõi: Rủi ro bằng tích hợp của Hiểm họa, Mức độ phơi bày và Tính dễ bị tổn thương.

Trong mô hình này, Hiểm họa đại diện cho cường độ, biên độ và xác suất xuất hiện của hiện tượng nước dâng bão. Mức độ phơi bày phản ánh mật độ dân cư, diện tích ao đầm, bè nuôi và số lượng 148.497 lao động hiện diện tại vùng ngập lụt tiềm năng. Tính dễ bị tổn thương biểu thị mức độ nhạy cảm của hệ thống hạ tầng nuôi trồng kết hợp với năng lực phòng ngừa, ứng phó của cộng đồng địa phương.

Về mặt động lực học biển, nghiên cứu ứng dụng hệ phương trình nước nông hai chiều Navier-Stokes tích phân theo độ sâu, bao gồm phương trình liên tục và hai phương trình động lượng phi tuyến để mô phỏng biến trình mực nước. Trường áp suất và vận tốc gió trong bão được tính toán theo mô hình tham số bão của Boose và cộng sự năm 1994, kết hợp công thức phân bố biên dạng gió Simpson và Riehl với hệ số suy giảm địa hình từ 0,8 trên đất liền đến 1,0 trên mặt biển.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm chuỗi số liệu khí tượng hải văn thực đo tại trạm hải văn Hòn Dáu giai đoạn 1975 đến 2017, cơ sở dữ liệu quỹ đạo và khí áp của 110 cơn bão lịch sử từ năm 1961 đến năm 2017, cùng số liệu điều tra kinh tế xã hội và nghề cá từ niên giám thống kê năm 2016 và 2017 của 23 quận, huyện ven bờ.

Phương pháp mô hình hóa số trị sử dụng phần mềm thủy lực MIKE 21 FM với cấu trúc lưới phi cấu trúc gồm 3.526 nút lưới bao phủ toàn bộ Biển Đông. Độ phân giải không gian được thiết lập linh hoạt, đạt mức chi tiết 50 m tại các cửa sông ven bờ và 25 km tại vùng biển khơi nhằm tối ưu hóa độ chính xác thủy lực. Bước thời gian tính toán được khống chế ở mức 30 giây nhằm đảm bảo hệ số ổn định Courant-Friedrich-Levy luôn nhỏ hơn 0,8.

Mô hình được hiệu chỉnh với chuỗi quan trắc bão Damrey năm 2005 và bão Niki năm 1996, sau đó kiểm định độc lập với cơn bão Wukong năm 2000. Dữ liệu đánh giá rủi ro được xử lý bằng phương pháp tiếp cận chỉ thị, chuẩn hóa dữ liệu đa biến về thang điểm không thứ nguyên từ 0 đến 1, kết hợp công nghệ hệ thống thông tin địa lý ArcGIS để phân tích không gian và thành lập bản đồ phân cấp rủi ro cấp huyện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình tính toán trường gió bão cho thấy độ chính xác vượt trội khi so sánh với số liệu thực nghiệm tại trạm Hòn Dáu. Cụ thể, sai số trung bình quân phương của vận tốc gió trong bão Damrey năm 2005 đạt 4,07 m/s và bão Niki năm 1996 đạt 4,38 m/s, phản ánh trung thực trường khí áp và hoàn lưu bão khi tiến sát đất liền. Quá trình hiệu chỉnh mực nước triều ghi nhận hệ số tương quan đạt 0,99 với sai số tuyệt đối chỉ 24 cm tại chân triều. Khi mô phỏng nước dâng bão Damrey, hệ số tương quan đạt 0,95 và sai số đỉnh nước dâng thực đo chỉ dừng lại ở mức 2,9 cm; kiểm định bão Wukong năm 2000 đạt hệ số tương quan 0,97 với sai số đỉnh cực đại là 2,1 cm.

Về phân bố không gian hiểm họa, biên độ nước dâng cực đại có xu thế giảm dần từ phía Bắc xuống phía Nam. Dải bờ biển tỉnh Quảng Ninh ghi nhận mức nước dâng cao nhất từ 3,0 m đến 3,5 m do địa hình bờ biển hình phễu và hệ thống hải đảo chắn sóng tạo hiệu ứng dồn ứ nước. Ngược lại, khu vực ven biển Thái Bình, Nam Định và Ninh Bình có trị số nước dâng cực đại dao động từ 2,0 m đến 2,5 m.

Về mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương, các huyện ven biển ghi nhận quy mô lao động thủy sản rất lớn, tạo nên mức phơi bày cao trước thiên tai. Dẫn đầu là huyện Thái Thụy với 14.803 lao động, thị xã Quảng Yên với 12.908 lao động, huyện Thủy Nguyên với 11.546 lao động và huyện Hải Hậu với 10.431 lao động. Giá trị sản lượng nuôi trồng của các địa phương này liên tục tăng trưởng, điển hình như thành phố Hải Phòng đạt 46.132 tấn năm 2016 với tốc độ tăng trưởng 5,21%/năm, và tỉnh Nam Định đạt 49.305 tấn, khiến quy mô tài sản chịu rủi ro gia tăng nhanh chóng.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về độ cao nước dâng giữa khu vực Quảng Ninh và các tỉnh đồng bằng châu thổ xuất phát từ đặc điểm địa hình đáy biển nông với độ sâu trung bình toàn vịnh chỉ 38,5 m kết hợp đường bờ chia cắt mạnh. Khi bão đổ bộ theo hướng Tây Bắc hoặc Tây Tây Bắc, gió mùa mùa hè đạt vận tốc cực đại 45 m/s sẽ đẩy khối nước biển khơi dồn mạnh vào các vũng vịnh kín như vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long, tạo nên đỉnh nước dâng vượt trội so với bờ biển mở bằng phẳng tại Thái Bình và Nam Định.

Kết quả phân cấp tổng hợp chỉ ra rằng rủi ro thiên tai không chỉ phụ thuộc vào độ cao nước dâng đơn thuần như cách tiếp cận của Trung tâm Dịch vụ Thông tin Hải dương Quốc gia Ấn Độ, mà là kết quả giao thoa của mật độ nuôi trồng dày đặc trên nền địa hình thấp trũng. Toàn bộ các kết quả tính toán có thể được trực quan hóa thông qua bảng ma trận rủi ro năm cấp độ và bản đồ phân vùng chuyên đề trên nền GIS, cho phép chồng lớp giữa lớp dữ liệu hiểm họa ngập lụt và lớp bản đồ mật độ kinh tế xã hội. Phương pháp này khắc phục triệt để các hạn chế của các nghiên cứu trước đây tại miền Trung vốn chỉ tập trung vào yếu tố ngập lụt mà chưa lượng hóa đầy đủ khả năng chống chịu của ngành thủy sản.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cấp hệ thống trạm quan trắc hải văn tự động và tích hợp mô hình số trị MIKE 21 FM vào quy trình nghiệp vụ dự báo thời gian thực. Tổng cục Khí tượng Thủy văn cần chủ trì triển khai trong giai đoạn 2024 đến 2026 nhằm giảm sai số dự báo nước dâng xuống dưới 15 cm và gia tăng thời gian cảnh báo sớm trước 24 đến 48 giờ trước khi bão đổ bộ.

Thứ hai, điều chỉnh quy hoạch không gian nuôi trồng thủy sản ven biển dựa trên bản đồ phân cấp rủi ro. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tại 5 tỉnh ven biển Bắc Bộ cần phối hợp với chính quyền cấp huyện trong giai đoạn 2025 đến 2028 để thực hiện chuyển đổi 20% đến 30% diện tích ao đầm hở tại các vùng trũng xung yếu sang mô hình nuôi thâm canh trong nhà bạt hoặc ao nổi kiên cố có khả năng chống tràn trước mức nước dâng 2,5 m.

Thứ ba, củng cố hệ thống công trình bảo vệ bờ vụng và nâng cao năng lực chống chịu hạ tầng đê điều. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng Ủy ban nhân dân các địa phương cần bố trí nguồn vốn công giai đoạn 2024 đến 2030 để nâng cấp các tuyến đê biển xung yếu tại Hải Phòng, Nam Định và trồng phục hồi 5.000 ha rừng ngập mặn phòng hộ nhằm giảm thiểu 40% năng lượng sóng tác động trực tiếp vào vùng nuôi trồng thủy sản.

Thứ tư, thiết lập các gói bảo hiểm rủi ro thiên tai chuyên biệt và quỹ tín dụng phục hồi sinh kế cho 148.497 lao động thủy sản ven biển. Bộ Tài chính kết hợp cùng các doanh nghiệp bảo hiểm và Ngân hàng Chính sách Xã hội cần xây dựng khung chính sách hỗ trợ phí bảo hiểm nông nghiệp từ 50% đến 70% cho ngư dân vùng có cấp độ rủi ro rất cao trong giai đoạn 2025 đến 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan quản lý nhà nước về phòng chống thiên tai: Ban Chỉ đạo Quốc gia về Phòng, chống thiên tai và Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai cấp tỉnh, huyện tại Bắc Bộ có thể sử dụng trực tiếp kết quả phân cấp để xây dựng phương án ứng phó, sơ tán dân cư và bảo vệ lồng bè sát với kịch bản bão thực tế.

Cơ quan hoạch định chính sách và quy hoạch thủy sản: Cục Thủy sản và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các địa phương có cơ sở khoa học vững chắc để phân vùng nuôi trồng an toàn, cấp phép mặt nước nuôi biển và thẩm định các dự án chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp ven biển.

Cộng đồng nghiên cứu và cơ sở đào tạo: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Hải dương học, Khí tượng Thủy văn, Biến đổi Khí hậu và Quản lý Tài nguyên Môi trường có thể ứng dụng quy trình tính toán thủy động lực học và phương pháp luận chỉ thị rủi ro làm tài liệu tham khảo chuyên sâu.

Doanh nghiệp và hợp tác xã thủy sản: Các hiệp hội nuôi trồng, doanh nghiệp chế biến và chủ hộ quy mô lớn tại các huyện ven biển có thể ứng dụng số liệu phân vùng hiểm họa để lựa chọn địa điểm đầu tư hạ tầng ao nuôi, gia cố lồng bè và lập kế hoạch thu hoạch thủy sản trước mùa bão lũ tháng 7 đến tháng 9 hàng năm.

Câu hỏi thường gặp

Mực nước dâng do bão lớn nhất ghi nhận tại ven biển Bắc Bộ có thể đạt ngưỡng bao nhiêu? Theo tính toán từ chuỗi số liệu 110 cơn bão và mô phỏng số trị, nước dâng bão lớn nhất tại khu vực ven bờ Quảng Ninh có thể đạt từ 3,0 m đến 3,5 m. Trong khi đó, tại các tỉnh Thái Bình, Nam Định và Ninh Bình, mực nước dâng cực đại dao động từ 2,0 m đến 2,5 m trong các tình huống bão mạnh đổ bộ.

Mô hình thủy động lực học nào được ứng dụng và độ chính xác đạt mức nào? Nghiên cứu ứng dụng phần mềm thủy lực MIKE 21 FM với lưới phi cấu trúc 3.526 nút. Kết quả kiểm nghiệm với các cơn bão lịch sử như bão Damrey năm 2005 và bão Wukong năm 2000 cho thấy hệ số tương quan mực nước đạt từ 0,95 đến 0,97 với sai số đỉnh triều chỉ từ 2,1 cm đến 2,9 cm.

Tại sao đánh giá rủi ro thiên tai phải kết hợp cả ba thành phần H, E và V? Độ cao nước dâng đơn thuần chỉ phản ánh thành phần hiểm họa tự nhiên. Một khu vực có nước dâng cao nhưng không có dân cư hay công trình thì không hình thành rủi ro. Việc kết hợp mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương giúp lượng hóa chính xác mức độ thiệt hại kinh tế xã hội tiềm tàng trên thực địa.

Địa phương nào tại Bắc Bộ tập trung số lượng lao động thủy sản chịu phơi bày cao nhất? Thống kê tại 23 đơn vị hành chính cấp huyện cho thấy huyện Thái Thụy có quy mô lớn nhất với 14.803 người tham gia hoạt động thủy sản, tiếp theo là thị xã Quảng Yên với 12.908 người, huyện Thủy Nguyên với 11.546 người và huyện Hải Hậu với 10.431 người.

Làm thế nào để áp dụng kết quả phân cấp rủi ro vào công tác quản lý địa phương? Chính quyền địa phương có thể tích hợp lớp bản đồ rủi ro dạng số hóa vào hệ thống thông tin địa lý điều hành tác nghiệp, từ đó xác định trước các xã trọng điểm cần ưu tiên gia cố bờ bao và xây dựng phương án di dời lao động trên các chòi canh ngao trước 24 giờ bão đổ bộ.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết trọn vẹn bài toán khoa học và thực tiễn trong công tác quản lý thiên tai ven biển với các đóng góp nổi bật:

• Xác lập khung phương pháp luận đánh giá rủi ro thiên tai hiện đại theo chuẩn quốc tế cho hiện tượng nước dâng do bão.
• Ứng dụng thành công hệ mô hình số trị MIKE 21 FM tái hiện chính xác trường sóng và mực nước dâng với hệ số tương quan đạt 0,95 đến 0,99.
• Định lượng chi tiết mức độ phơi bày của 148.497 lao động và các vùng kinh tế thủy sản trọng điểm trên toàn dải ven biển Bắc Bộ.
• Xây dựng bản đồ phân cấp rủi ro chi tiết đến cấp huyện, phát hiện các trọng điểm rủi ro cao tại Quảng Ninh, Hải Phòng và Nam Định.
• Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp để hoàn thiện việc thực thi Quyết định số 44/2014/QĐ-TTg trong bối cảnh thích ứng biến đổi khí hậu.

Trong giai đoạn 2024 đến 2026, các cơ quan ban ngành cần sớm chuyển giao và đưa bộ công cụ phân cấp rủi ro này vào hệ thống hỗ trợ ra quyết định phòng chống thiên tai cấp tỉnh. Các nhà quản lý và chuyên gia quy hoạch hãy chủ động khai thác cơ sở dữ liệu của luận văn nhằm kiến tạo một nền kinh tế biển Bắc Bộ thịnh vượng và an toàn trước biến động khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1. Tổng quan rủi ro thiên tai Chƣơng 2. Số liệu và phƣơng pháp nghiên cứu quy trình phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây bởi NDDB Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây bởi NDDB Kết luận và kiến nghị Trong nghiên cứu này tác giả tiến hành tập trung nghiên cứu vào hai vấn đề chính: 1) Nghiên cứu nƣớc dâng do bão cho khu vực vịnh Bắc Bộ 2) Phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây bởi nƣớc dâng do bão cho lĩnh vực thủy sản 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG I.

TỔNG QUAN RỦI RO THIÊN TAI 1. Các phƣơng pháp nghiên cứu cấp độ rủi ro thiên tai 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Cho đến nay, định nghĩa rủi ro thiên tai (RRTT) vẫn chƣa hoàn toàn thống nhất trong các nghiên cứu. Trong một số nghiên cứu, rủi ro đƣợc định nghĩa là tổn thất tiềm tàng của cộng đồng trƣớc một hiểm họa nhất định, phụ thuộc vào mức độ hiểm họa, tính dễ bị tổn thƣơng và mức độ phơi bày. Nói cách khác, rủi ro đƣợc cấu thành từ 3 yếu tố: (1) Hiểm họa (H: Hazards), (2) Mức độ phơi bày trƣớc hiểm họa (E: Exposure) và (3) Tính dễ bị tổn thƣơng (V: Vulnerability): R = H × E × V.

Trong đó, hiểm họa (H) là khả năng xảy ra trong tƣơng lai của các hiện tƣợng tự nhiên hoặc do con ngƣời gây ra, có tác động bất lợi đến các đối tƣợng dễ bị tổn thƣơng, nằm trong phạm vi ảnh hƣởng của hiểm họa đó. Thành phần hiểm họa còn đƣợc thể hiện qua cƣờng độ của sự kiện, thời gian duy trì sự kiện và phạm vi ảnh hƣởng của sự kiện đó đến một khu vực nhất định. Mức độ phơi bày trƣớc hiểm họa (E) đƣợc sử dụng để chỉ sự hiện diện (theo vị trí) của con ngƣời, các hoạt động sinh kế, các dịch vụ môi trƣờng và các nguồn tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng, các tài sản kinh tế, xã hội, văn hóa,… ở những nơi có thể chịu những ảnh hƣởng bất lợi bởi các hiểm họa dẫn đến những tổn hại, mất mát, hƣ h ng tiềm tàng trong tƣơng lai. Tính dễ bị tổn thƣơng (V) đề cập đến khuynh hƣớng của các yếu tố dễ bị tác động của hiểm họa nhƣ con ngƣời (ví dụ: cơ cấu dân số, tỷ lệ nhóm dân số dễ bị ảnh hƣởng), xã hội (tình trạng phát triển kinh tế) [36,43].

4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cách tiếp cận trong xác định rủi ro thiên tai của IPCC [48] UNISDR coi đánh giá rủi ro là: “Một quá trình xác định khả năng thiệt hại bằng cách phân tích các hiểm hoạ tiềm tàng và đánh giá các điều kiện hiện tại của tình trạng dễ bị tổn thƣơng mà có thể gây hại cho con ngƣời, tài sản, các dịch vụ, sinh kế và môi trƣờng ảnh hƣởng đến chúng” [53]. Nếu thiếu một trong ba yếu tố thì không hình thành rủi ro thiên tai. Trong nghiên cứu về RRTT, hai thành phần mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thƣơng thƣờng gây ra lúng túng bởi sự tƣơng đối giống nhau trong định nghĩa.

Do đó, cần thiết phải phân biệt đƣợc bản chất và các yếu tố cấu thành của hai thành phần này. Mức độ phơi bày mang tính liệt kê các yếu tố trong khu vực nghiên cứu nằm ở vị trí có thể chịu ảnh hƣởng của một sự kiện hiểm họa có thể xảy ra [52,53]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Mức độ phơi bày là một yếu tố cần nhƣng không phải là yếu tố quyết định của RRTT bởi một số yếu tố có thể có mức độ phơi bày cao trƣớc một sự kiện hiểm họa nhƣng không hoặc ít bị tổn thƣơng trƣớc hiểm họa đó thì cũng không cấu thành RRTT. Tính dễ bị tổn thƣơng liên quan tới khuynh hƣớng, bản chất dễ bị tác động, sức chống chịu kém của các yếu tố bị phơi bày, từ đó tạo điều kiện cho hiểm họa gây ra những thiệt hại về kinh tế - xã hội.

Chính vì thế, trong định nghĩa về RRTT, thành phần tính dễ bị tổn thƣơng đã bao gồm trong đó khả năng/năng lực chống chịu của một hệ thống trƣớc một sự kiện hiểm họa có thể xảy ra. Một số nghiên cứu khác nhận định rủi ro là sự kết hợp các yếu tố có khả năng xảy ra của các sự kiện cực đoan và những tác động của sự kiện đó. Nói cách khác, rủi ro gồm hai thành phần: khả năng xảy ra (hay xác suất) và tác động tiềm tàng (hậu quả có thể xảy ra). Qua đó, rủi ro đƣợc xác định bằng công thức: Rủi ro (R) = xác suất xuất hiện sự kiện (P) × hậu quả có thể xảy ra (C).

Nói cách khác, rủi ro là sự phơi bày thực tế của con ngƣời và xã hội trƣớc một nguy cơ và là sự kết hợp của xác suất và thiệt hại [50]. Đây là khái niệm về RRTT tƣơng đối đơn giản, trong đó các thành phần chính hiểm họa (H), mức độ phơi bày (E) và tính dễ bị tổn thƣơng (V) sẽ không còn đứng riêng rẽ mà cùng đóng góp chung vào hai yếu tố: xác suất (P) và hậu quả (C). Cụ thể, cả 03 thành phần chính hiểm họa (H), mức độ phơi bày (E) và tính dễ bị tổn thƣơng (V) sẽ đóng góp vào yếu tố hậu quả (C) thiệt hại về con ngƣời - xã hội [37,56]. Yếu tố xác suất (P) sẽ là hợp phần của H và V trong đó H sẽ liên quan tới khả năng xảy ra hiểm họa và V sẽ liên quan tới khả năng xảy ra hậu quả từ hiểm họa đó.

Khái niệm về RRTT nhƣ trên đã đƣợc sử dụng trong các nghiên cứu cụ thể nhƣ bão [54], lũ [43], [50], [53], [41], sóng thần [49], [47], [55] lũ quét [37,41]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tổng hợp các cách tiếp cận về các hợp phần của rủi ro thiên tai Rủi Độ Tính dễ bị = Xác suất X Cƣờng độ X X ro phơi bày tổn thƣơng Hiểm họa Rủi Độ Tính dễ bị = Xác suất X Cƣờng độ X X ro phơi bày tổn thƣơng Hiểm họa Rủi = Xác suất X Hậu quả ro Nhận xét: Việc xác định các hợp phần của RRTT còn có một số khác biệt. Tuy nhiên, chúng khá tƣơng đồng vì hậu quả của thiên tai phụ thuộc vào tính phơi bày cũng nhƣ tính dễ bị tổn thƣơng.

Ngƣợc lại, tính dễ bị tổn thƣơng và tính phơi bày quyết định hậu quả và thiệt hại do thiên tai gây ra. Qua đó, có thể thấy, các hƣớng tiếp cận là khác nhau song lại giống nhau về mục đích xác định cuối cùng rủi ro thiên tai phải bao gồm hậu quả do thiên tai gây ra. Các cách tiếp cận về rủi ro có thể đƣợc tóm tắt trong (Bảng 1. Kế thừa và phát triển nghiên cứu này, Dwyer và cộng sự (2004) đã đề xuất kim tự tháp 3 chiều và thể tích của kim tự tháp là giá trị rủi ro.

Ba mặt của kim tự tháp đặc trƣng cho 3 thành phần khác nhau của rủi ro là hiểm họa, tính dễ bị tổn thƣơng và mức độ phơi bày. Bất kỳ thành phần nào của kim tự tháp tăng lên đều làm cho thể tích kim tự tháp tăng, tức là giá trị rủi ro tăng và ngƣợc lại [42]. Đến năm 2005, Trung tâm giảm nhẹ thiên tai Châu Á (ADRC) cho rằng, mỗi khi hiểm họa, mức độ phơi bày hay tính dễ bị tổn thƣơng tăng lên sẽ kéo theo rủi ro tăng [35]. Một số phƣơng pháp xác định rủi ro đƣợc minh họa trong (Hình 1.

a) Crichton (2002) [39] b) Dwyer (2004)[42] c) ADRC (2005)[35] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số phương pháp xác định rủi ro Nhìn chung, hiện nay, các phƣơng pháp xác định rủi ro thiên tai thƣờng đƣợc phân theo bốn loại chính bao gồm: (i) Đánh giá định lƣợng rủi ro, (ii) Phân tích cây sự kiện, (iii) Tiếp cận ma trận rủi ro và (iv) Tiếp cận dựa trên chỉ thị. Việc lựa chọn phƣơng pháp xác định rủi ro thƣờng phụ thuộc vào quy mô và đặc tính của các dữ liệu cũng nhƣ mục đích của nghiên cứu. Phƣơng pháp đánh giá định lƣợng rủi ro thƣờng sử dụng trong trƣờng hợp tất cả các thành phần của rủi ro đƣợc xác định cụ thể theo không gian với một kịch bản bao gồm hiểm họa và các yếu tố chịu rủi ro cho trƣớc.

Theo đó, mức độ rủi ro có thể đƣợc phân tích theo phƣơng trình sau: Trong đó P(T|HS) là xác suất xuất hiện của một kịch bản hiểm họa bất kì (một kịch bản hiểm họa là một hiện tƣợng tai biến xảy ra với cƣờng độ và tần suất bất kì), P(S|HS) là xác suất một vị trí nhất định bị ảnh hƣởng bởi một kịch bản hiểm họa 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bất kì, A(ER|HS) là định lƣợng của tất cả các yếu tố chịu rủi ro bị phơi bày trong một kịch bản hiểm họa bất kì (ví dụ nhƣ số ngƣời, số công trình, giá trị tính bằng tiền, diện tích đất…), V(ER|HS) là mức độ dễ bị tổn thƣơng của yếu tố chịu rủi ro tƣơng ứng với cƣờng độ của một kịch bản hiểm họa xác định. Phƣơng pháp phân tích cây sự kiện là phƣơng pháp tối ƣu nhất để đánh giá rủi ro đa thiên tai. Một cây sự kiện là một hệ thống đƣợc áp dụng để phân tích tất cả sự kết hợp (cũng nhƣ xác suất xuất hiện kết hợp) của các thông số ảnh hƣởng đến hệ thống dựa trên phân tích. Tất cả các sự kiện phân tích đƣợc liên kết với nhau bằng các nút, tất cả các trạng thái có thể của hệ thống đƣợc xem xét tại mỗi nút và mỗi nhánh đƣợc đặc trƣng bởi một giá trị xác suất xuất hiện xác định.

Phƣơng pháp ma trận rủi ro đƣợc sử dụng trong trƣờng hợp các dữ liệu thu thập không đủ để đánh giá định lƣợng hoặc có mức độ không chắc chắn lớn. Các ma trận rủi ro hay ma trận hậu quả tần số (CFM) cho phép phân loại rủi ro dựa trên kiến thức chuyên môn với các dữ liệu định lƣợng giới hạn [51,46]. Ma trận rủi ro đƣợc tạo thành với các cột là tần suất của sự kiện hiểm họa và các hàng là hậu quả (hoặc thiệt hại tiềm năng) của sự kiện (đã đƣợc phân theo cấp độ). Thay vì sử dụng các giá trị cố định, việc sử dụng các cấp độ cho phép đánh giá linh hoạt hơn cũng nhƣ có thể kết hợp với các ý kiến chuyên gia.

Phƣơng pháp này đã đƣợc áp dụng rộng rãi trong đánh giá rủi ro thiên tai, ví dụ ở Thụy Sĩ.