Luận văn bảo tồn đa dạng sinh học có sự tham gia của người dân tại xã Chiềng Bôm, Thuận Châu, Sơn La

Chuyên khảo phân tích Nghiên cứu một số giải pháp bảo tồn đdsh có sự tham gia của người dân tại xã chiềng bôm huyện thuận, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Đinh Văn Thái
• Người hướng dẫn: Thầy Giáo Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Có Sự Tham Gia Của Người Dân Tại Xã Chiềng Bôm, Huyện Thuận Châu, Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cảm ơn
• Danh mục các từ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số công trình nghiên cứu về Đa dạng sinh học
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tại Việt Nam
• 1.2. Phương pháp đánh nhanh nông thôn và phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Phạm vi nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng đa dạng sinh học tại khu rừng đặc dụng Côpia
• 4.2. Thực trạng công tác bảo tồn đa dạng sinh học của BQL rừng đặc dụng Côpia
• 4.3. Đánh giá mức độ tham gia, nhận thức và sự phụ thuộc của người dân vào các hoạt động quản lý và bảo tồn tại khu rừng đặc dụng Côpia
• 4.4. Đánh giá cơ hội và thách thức khi người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn có sự tham gia của người dân
• KẾT LUẬN – TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo tồn đa dạng sinh học tại xã Chiềng Bôm

Bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH) là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc duy trì sự sống trên trái đất. Tại xã Chiềng Bôm, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La, ĐDSH đang bị đe dọa bởi nhiều yếu tố như khai thác tài nguyên, biến đổi khí hậu và sự tham gia của cộng đồng. Việc nghiên cứu và áp dụng các giải pháp bảo tồn có sự tham gia của người dân là cần thiết để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao đời sống cho người dân địa phương.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của xã Chiềng Bôm

Xã Chiềng Bôm có địa hình đa dạng với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Dân cư chủ yếu là các dân tộc thiểu số, họ có mối liên hệ chặt chẽ với rừng và tài nguyên thiên nhiên. Sự hiểu biết và kinh nghiệm của người dân địa phương trong việc quản lý tài nguyên là rất quan trọng cho công tác bảo tồn.

1.2. Vai trò của đa dạng sinh học trong phát triển bền vững

ĐDSH không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm và thuốc chữa bệnh mà còn duy trì các quá trình sinh thái quan trọng. Việc bảo tồn ĐDSH tại Chiềng Bôm sẽ góp phần vào phát triển bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân và bảo vệ môi trường.

II. Thách thức trong công tác bảo tồn ĐDSH tại Chiềng Bôm

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn ĐDSH, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức lớn. Sự gia tăng dân số và nhu cầu về tài nguyên đã dẫn đến việc khai thác rừng và tài nguyên thiên nhiên một cách bừa bãi. Điều này không chỉ làm suy giảm ĐDSH mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

2.1. Tác động của con người đến môi trường

Hoạt động chặt phá rừng, săn bắn động vật hoang dã và khai thác tài nguyên thiên nhiên đã làm giảm đáng kể ĐDSH tại khu vực. Những hành động này không chỉ gây hại cho môi trường mà còn làm mất đi các nguồn gen quý hiếm.

2.2. Thiếu sự tham gia của cộng đồng trong bảo tồn

Sự thiếu hụt trong việc tham gia của cộng đồng vào các hoạt động bảo tồn là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự thất bại của nhiều chương trình bảo tồn. Cần có các chính sách khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo tồn ĐDSH.

III. Phương pháp bảo tồn ĐDSH có sự tham gia của người dân

Để bảo tồn ĐDSH hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp có sự tham gia của người dân. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên mà còn nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo tồn.

3.1. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục về giá trị của ĐDSH và tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về tác động của họ đến môi trường và khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

3.2. Hợp tác giữa chính quyền và cộng đồng

Sự hợp tác giữa chính quyền địa phương và cộng đồng là yếu tố quan trọng trong việc triển khai các giải pháp bảo tồn. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích người dân tham gia vào quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp bảo tồn có sự tham gia của người dân đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Người dân đã có ý thức hơn trong việc bảo vệ tài nguyên và tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

4.1. Tăng cường nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng

Kết quả cho thấy rằng khi người dân được tham gia vào các hoạt động bảo tồn, họ sẽ có ý thức hơn trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Điều này giúp nâng cao trách nhiệm của cộng đồng đối với môi trường.

4.2. Cải thiện sinh kế cho người dân

Các giải pháp bảo tồn không chỉ giúp bảo vệ ĐDSH mà còn cải thiện sinh kế cho người dân. Việc phát triển các mô hình kinh tế bền vững đã giúp người dân có thêm thu nhập và giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn ĐDSH

Bảo tồn ĐDSH tại xã Chiềng Bôm là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Việc áp dụng các giải pháp có sự tham gia của người dân sẽ là chìa khóa để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đạt được hiệu quả cao nhất trong công tác bảo tồn.

5.1. Đề xuất các chính sách hỗ trợ bảo tồn

Cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cho người dân tham gia vào công tác bảo tồn ĐDSH. Những chính sách này nên tập trung vào việc nâng cao đời sống và tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo tồn

Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn ĐDSH sẽ giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm từ các nước khác và áp dụng các phương pháp bảo tồn hiệu quả hơn. Điều này sẽ góp phần vào việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu rừng đặc dụng Côpia có tổng diện tích quy hoạch khoảng 19.000 ha trải rộng trên địa bàn 5 xã của huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phòng hộ đầu nguồn và duy trì các hệ sinh thái núi cao vùng Tây Bắc. Tuy nhiên, tính đa dạng sinh học tại khu vực đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do sức ép sinh kế từ cộng đồng vùng đệm. Điển hình tại xã Chiềng Bôm, tổng diện tích tự nhiên đạt 9.218,40 ha nhưng quỹ đất đồi núi thoái hóa, bạc màu chưa sử dụng lên tới 3.445,26 ha (chiếm hơn 37% diện tích toàn xã). Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên ở mức 2,2% hàng năm cùng tập quán canh tác nương rẫy truyền thống đã gây áp lực trực tiếp lên 3.213,53 ha diện tích rừng tự nhiên cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Xuất phát từ thực trạng trên, đề tài luận văn tập trung giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh tồn của 1.009 hộ gia đình địa phương với mục tiêu bảo tồn nguồn gen sinh vật của Ban Quản lý rừng đặc dụng Côpia. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá hiện trạng tài nguyên động, thực vật; phân tích mức độ phụ thuộc và nhận thức của người dân bản địa; đồng thời xác định các điểm nghẽn trong công tác quản lý bảo vệ rừng. Phạm vi nghiên cứu thực địa được triển khai từ tháng 02/2011 đến tháng 08/2011 tại xã Chiềng Bôm, huyện Thuận Châu. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để xây dựng mô hình đồng quản lý rừng, hướng tới mục tiêu giảm thiểu tối đa các vụ vi phạm lâm luật, khôi phục diện tích đất thoái hóa và nâng cao thu nhập bình quân cho đồng bào các dân tộc thiểu số trong giai đoạn 2011–2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management) kết hợp với Lý thuyết Địa lý sinh học đảo của MacArthur và Wilson nhằm lý giải mối tương quan giữa quy mô diện tích bảo tồn và độ phong phú loài. Khung phân tích kế thừa quan điểm của các tổ chức quốc tế và chuyên gia lâm nghiệp hàng đầu, khẳng định bảo tồn sinh thái chỉ đạt hiệu quả bền vững khi gắn liền với mục tiêu xóa đói giảm nghèo và chia sẻ quyền lợi công bằng với cộng đồng bản địa.

Hệ thống lý thuyết tích hợp 4 khái niệm then chốt: Đa dạng sinh học (phản ánh qua cấu trúc 5 ngành thực vật bậc cao và 4 lớp động vật có xương sống), Bảo tồn có sự tham gia (quy trình lôi cuốn người dân từ khâu nhận diện vấn đề đến lập kế hoạch hành động), Phân khu chức năng vùng đệm (bảo tồn nghiêm ngặt và phục hồi sinh thái), và Kiến thức bản địa (kinh nghiệm canh tác đất dốc, sử dụng cây thuốc và bảo vệ nguồn nước của 4 nhóm dân tộc Thái, Kháng, H'mông, Khơ Mú).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tổng hợp thông qua phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và Đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA). Cỡ mẫu nghiên cứu thực địa gồm 150 hộ gia đình, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện tại 5 bản trọng điểm thuộc vùng đệm xã Chiềng Bôm (mỗi bản 30 hộ) đại diện cho các nhóm dân tộc và mức sống khác nhau. Bên cạnh đó, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu toàn bộ 10 cán bộ thuộc Ban Quản lý rừng đặc dụng Côpia và cán bộ địa chính - nông lâm nghiệp xã.

Phương pháp xử lý số liệu bao gồm thống kê mô tả, ma trận phân loại xếp hạng cây trồng vật nuôi theo thang điểm 10, phân tích ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT) và sơ đồ nguyên nhân - giải pháp. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp PRA và thống kê xã hội học là nhằm khắc phục rào cản ngôn ngữ, phát huy tối đa kiến thức thực địa của cộng đồng nơi đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 93,41% dân số, bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy cao cho dữ liệu thu thập trong khoảng thời gian từ tháng 02/2011 đến tháng 08/2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khu rừng đặc dụng Côpia sở hữu khu hệ thực vật rất phong phú với 609 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 406 chi và 149 họ thuộc 5 ngành thực vật khác nhau. Trong đó, 10 họ giàu loài nhất chiếm 185 loài (chiếm 30,38% tổng số loài) và 110 chi (chiếm 27,09% tổng số chi). Giá trị bảo tồn nguồn gen được khẳng định với 20 loài thực vật quý hiếm ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam (chiếm 3,28%), nổi bật là các loài nguy cấp (EN) như Pơ mu, Ngũ gia bì gai, Sến mật, Kim tuyến và Hoàng thảo đẹp.

Về khu hệ động vật, nghiên cứu ghi nhận 307 loài động vật có xương sống thuộc 90 họ và 25 bộ. Lớp Chim chiếm tỷ lệ cao nhất với 184 loài (59,93%), tiếp theo là lớp Thú với 65 loài (21,17%), lớp Bò sát với 36 loài (11,73%) và lớp Ếch nhái với 22 loài (7,17%). Khu vực có tới 55 loài động vật quý hiếm, nguy cấp (chiếm 17,92% tổng số loài động vật), bao gồm 4 loài ở cấp Cực kỳ nguy cấp (CR) như Báo hoa mai, Trăn đất, Nuốc đuôi hồng, Niệc cổ hung; 13 loài cấp Nguy cấp (EN); và 11 loài thuộc Nhóm IB theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.

Về mặt kinh tế - xã hội, xã Chiềng Bôm có 5.315 nhân khẩu với nguồn lao động dồi dào đạt 3.758 người (chiếm 70,70% dân số). Tuy nhiên, đất sản xuất nông nghiệp ngắn ngày bình quân chỉ đạt 0,21 ha/người, trong khi diện tích đất chưa sử dụng và đồi núi thoái hóa chiếm tới 48,34% (4.456,44 ha). Áp lực sinh kế khiến thảm thực vật nguyên sinh từ độ cao dưới 700 m đến 1.700 m bị tác động mạnh, chuyển thành rừng thứ sinh nghèo kiệt và trảng cây bụi.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh tương quan sinh thái với các khu bảo tồn lân cận tại tỉnh Sơn La, tỷ lệ thực vật Sách đỏ tại Côpia (3,28%) thấp hơn Tà Xùa (9,62% với 59 loài) và Xuân Nha (5,03% với 54 loài) do quy mô diện tích nhỏ hơn và sự chia cắt sinh cảnh. Ngược lại, tỷ lệ động vật quý hiếm nguy cấp tại Côpia đạt 17,92%, cao hơn Tà Xùa (16,95%) và chỉ xếp sau Sốp Cộp (21,18%), chứng minh vai trò hành lang sinh học trọng yếu đối với các loài linh trưởng và chim ăn thịt lớn.

Nguyên nhân chính dẫn đến suy thoái rừng là sự cộng hưởng giữa tỷ lệ tăng dân số 2,2% với phương thức canh tác quảng canh trên độ dốc lớn từ 20 đến 35 độ. Về mặt trình bày dữ liệu, các phát hiện này được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột so sánh tương quan số lượng loài nguy cấp giữa 4 khu bảo tồn trọng điểm của tỉnh Sơn La, kết hợp cùng bảng ma trận phân hạng cấu trúc thảm thực vật theo đai cao sinh thái (dưới 700 m, từ 700 m đến 1.700 m, và trên 1.700 m). Cách tiếp cận này giúp các nhà quản trị nhận diện rõ ràng các phân khu chịu tổn thương cao để ưu tiên nguồn lực bảo vệ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xác lập quy hoạch sử dụng đất và giao khoán bảo vệ rừng: Ban Quản lý rừng đặc dụng Côpia chủ trì phối hợp cùng Ủy ban nhân dân xã Chiềng Bôm hoàn thành cắm mốc ranh giới lâm phận, tiến hành giao khoán quản lý và bảo vệ 3.213,53 ha rừng tự nhiên cho 17 cộng đồng bản, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ che phủ rừng lên trên 55% trong giai đoạn 2011–2015.

2. Chuyển giao mô hình nông lâm kết hợp trên đất dốc: Phòng Nông nghiệp và Trạm Khuyến nông huyện hướng dẫn người dân cải tạo 3.445,26 ha đất đồi núi thoái hóa thông qua mô hình trồng xen cây lâm nghiệp bản địa (Lát hoa, Giổi thơm, Sơn tra) với cây công nghiệp lâu năm (mở rộng 30 ha cà phê hiện có lên 100 ha) và cây ăn quả, phấn đấu tăng giá trị kinh tế trên 1 ha canh tác từ 25% đến 30% trong lộ trình 2012–2020.

3. Thực hiện chương trình an sinh và kiểm soát gia tăng dân số: Trạm Y tế xã phối hợp cùng Hội Phụ nữ đẩy mạnh truyền thông sức khỏe sinh sản nhằm hạ tỷ lệ tăng dân số tự nhiên từ 2,2% xuống 1,5% trước năm 2015; đồng thời chuyển đổi phương thức chăn nuôi thả rông sang nuôi nhốt chuồng đối với đàn trâu bò 1.504 con để ngăn chặn gia súc phá hoại tái sinh rừng.

4. Củng cố bộ máy quản lý và tuần tra rừng cộng đồng: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Sơn La bổ sung biên chế cho Ban Quản lý rừng đặc dụng Côpia từ 10 cán bộ hiện tại lên 18–20 cán bộ chuyên môn, thành lập 5 tổ tuần tra bảo vệ rừng tự quản tại các bản giáp ranh, hướng tới mục tiêu giảm 80% số vụ vi phạm lâm luật và chấm dứt tình trạng săn bẫy động vật hoang dã đến năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và vườn quốc gia: Cung cấp khung phương pháp PRA chuẩn mực và giải pháp phân vùng chức năng nhằm xây dựng cơ chế đồng quản lý tài nguyên rừng bền vững giữa nhà nước và cộng đồng dân cư bản địa.

2. Chính quyền địa phương cấp huyện và xã: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực chứng về 9.218,40 ha đất đai cùng đặc điểm nhân khẩu của 1.009 hộ dân, làm căn cứ hoạch định chính sách xây dựng nông thôn mới và lồng ghép mục tiêu sinh kế với bảo vệ môi trường sinh thái.

3. Giảng viên, học viên sau đại học và sinh viên ngành Lâm nghiệp: Tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu về cấu trúc hệ thực vật (609 loài) và khu hệ động vật (307 loài), phương pháp điều tra xã hội học lâm nghiệp và kỹ thuật xử lý dữ liệu đa mục tiêu.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Căn cứ thực địa đáng tin cậy để thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế vùng đệm, bảo tồn nguồn gen nguy cấp và nâng cao năng lực thích ứng cho đồng bào dân tộc thiểu số tại khu vực Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị đa dạng sinh học tại Khu rừng đặc dụng Côpia có điểm gì nổi bật so với các khu vực khác? Khu bảo tồn lưu giữ 609 loài thực vật và 307 loài động vật có xương sống. Đáng chú ý, tỷ lệ động vật quý hiếm nguy cấp chiếm tới 17,92% với 55 loài được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, bao gồm 4 loài Cực kỳ nguy cấp như Báo hoa mai, Trăn đất, Niệc cổ hung và Nuốc đuôi hồng.

Yếu tố nào gây ra áp lực lớn nhất đối với công tác bảo vệ rừng tại xã Chiềng Bôm? Áp lực lớn nhất xuất phát từ sự gia tăng dân số tự nhiên ở mức 2,2% và lực lượng lao động nông nghiệp chiếm 70,70% dân số, trong khi quỹ đất canh tác bình quân chỉ có 0,21 ha/người. Tình trạng thiếu đất sản xuất thúc đẩy hoạt động phá rừng làm nương rẫy, khiến 3.445,26 ha đất đồi núi bị thoái hóa.

Phương pháp khảo sát cộng đồng trong luận văn được tiến hành như thế nào? Nghiên cứu ứng dụng bộ công cụ Đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và Đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA). Tác giả đã phỏng vấn bán cấu trúc 150 hộ gia đình tại 5 bản vùng đệm, kết hợp thảo luận nhóm, thiết lập lát cắt không gian thôn bản và lập ma trận xếp hạng ưu tiên sử dụng tài nguyên.

Hiện trạng bộ máy Ban Quản lý rừng đặc dụng Côpia có những thuận lợi và khó khăn gì? Ban Quản lý có 10 cán bộ với trình độ chuyên môn khá cao (1 thạc sĩ và 7 cử nhân). Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất là lực lượng mỏng, tuổi đời còn trẻ nhưng phải quản lý lâm phận rộng lớn khoảng 19.000 ha trải dài trên 5 xã có địa hình chia cắt phức tạp, thiếu trang thiết bị tuần tra chuyên dụng.

Giải pháp nào giúp hài hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế cho người dân? Giải pháp đột phá là phát triển các mô hình nông lâm kết hợp, trồng xen cây lấy gỗ quý bản địa như Lát hoa, Giổi thơm với 30 ha cà phê và cây ăn quả trên đất dốc thoái hóa; đồng thời thực hiện chính sách giao khoán 3.213,53 ha rừng tự nhiên gắn liền với cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện danh lục 609 loài thực vật bậc cao và 307 loài động vật có xương sống tại Khu rừng đặc dụng Côpia, xác định 75 loài quý hiếm ưu tiên bảo tồn.
• Phân tích sâu sắc thực trạng sinh kế của 1.009 hộ gia đình tại xã Chiềng Bôm, làm rõ mối tương quan giữa tình trạng thiếu đất canh tác và áp lực suy giảm tài nguyên rừng.
• Đánh giá toàn diện năng lực quản lý của Ban Quản lý rừng đặc dụng Côpia, chỉ rõ những hạn chế về nhân sự (10 cán bộ) và rào cản địa hình phức tạp.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giao khoán 3.213,53 ha rừng tự nhiên với cải tạo 3.445,26 ha đất đồi núi thoái hóa bằng mô hình nông lâm kết hợp.
• Xác định lộ trình hành động giai đoạn 2011–2020 nhằm giảm tỷ lệ tăng dân số về 1,5% và nâng cao độ che phủ rừng bền vững.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là thiết lập cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại miền núi phía Bắc. Các cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương cần khẩn trương phối hợp triển khai các giải pháp sinh kế nhằm bảo vệ vẹn nguyên nguồn tài nguyên sinh học quý giá tại Côpia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số công trình nghiên cứu về Đa dạng sinh học 1. Trên thế giới Nghiên cứu của Berkmuller và các cộng sự năm 1992 cho rằng việc nâng cao nhận thức và mối quan tâm của cộng đồng địa phương đối với bảo tồn thiên nhiên và các hoạt động có liên quan là rất quan trọng. Tác giả cho rằng nếu không nâng cao nhận thức trong nhóm mục tiêu về các giá trị sinh thái và giá trị vô hình của khu bảo tồn thiên nhiên thì rừng sẽ tiếp tục bị xem như là một tài nguyên có thể khai thác.

Để thực hiện thành công những giải pháp dài hạn cho những vấn đề về môi trường, cần đưa việc giáo dục về các giá trị của môi trường vào trong các chương trình giáo dục cho các khu bảo tồn 24. Việc xây dựng các qui tắc và qui định cho vùng đệm, vùng tái sinh và vùng lõi của khu BTTN với sự tham gia của các cộng đồng và chính quyền địa phương đã được Gilmour và Nguyễn văn Sản (1999), Đặng Đình Trân (1997), Mackinnon (1986), Sayer (1991) đề xuất một số hướng dẫn cho các vùng quản lý khác nhau: cấm đốt thảm thực vật trong vùng đệm, tránh trồng những loại cây dễ bắt lửa, cấm đưa vào trong vùng đệm các loài động vật và thực vật có nhiều khả năng xâm lấn hay đe doạ khu vực bảo tồn. Cấm bất kỳ một hành động nào có khả năng đe doạ các loài có nguy cơ tuyệt chủng trong khu bảo tồn. Tránh trồng các loài cây dễ khuyến khích động vật hoang dã ra ăn cỏ ngoài khu bảo tồn  26,27.

Với nghiên cứu của mình và các đồng sự, Power (2000) đã khẳng định trong tương lai các khu bảo tồn cần tập trung khuyến khích việc sử dụng ít vật tư từ bên ngoài và sản xuất nông nghiệp bền vững. Các kỹ thuật canh tác cần tập trung vào việc cải tạo chất lượng đất, tối ưu hoá chất dinh dưỡng sẵn có, quản lý nguồn nước, phòng trừ sâu bệnh hại tổng hợp và khuyến khích đa dạng hoá cộng đồng 29. Về chính sách lâm nghiệp, Sheppherd (1986) cho rằng đối với cộng đồng dân cư sống trong và gần các khu bảo tồn thiên nhiên, một giải pháp đề nghị là cho phép người dân địa phương củng cố quyền lợi của họ theo cách hiểu của các hệ quản lý nông nghiệp hiện đại, bằng cách trồng cây, cho và nhận đất, Nhà nước cần 4 xác định rõ các quyền lợi chính trị của dân trên mảnh đất mà họ nhận, với mục đích tạo thêm công ăn việc làm, tăng thu nhập và giảm tác động đến tài nguyên rừng 21. Tại Nepan, Subedi và cộng sự đã dùng phương pháp đánh giá nhanh (RA) để nghiên cứu việc quản lý cây và đất tại hai cộng đồng nông thôn ở miền đông Terai (vùng thấp).

Nghiên cứu được thiết kế nhằm góp sức vào việc phát triển lợi tức và công ăn việc làm thông qua dự án do cơ quan phát triển Quốc tế Thuỵ Điển (SIDA) và FAO tài trợ. Nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn cộng đồng và quản lý của thôn xã, tầm quan trọng của việc thu hút người dân sử dụng tài nguyên và những nhóm sử dụng trực tiếp tham gia vào việc phát triển, cách giải quyết vấn đề khan hiếm tài nguyên và công bằng xã hội đã được thảo luận 33. Ở Canada, trong bài viết của Sherry (1999) về sự hợp tác quản lý tại vườn quốc gia Vutut (vừa là một khu bảo tồn thiên nhiên vừa là khu di sản văn hoá của người thổ dân vùng Bắc cực), liên minh giữa chính quyền và thổ dân đã làm thay đổi chiều hướng bảo tồn tự nhiên hoang dã và tăng giá trị của vườn quốc gia. Hợp tác quản lý đã kết hợp được giữa các mối quan tâm và kiến thức bản địa với mục tiêu bảo tồn.

Ban quản lý vườn giúp người dân về kỹ thuật xây dựng các mô hình, về bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế xã hội. Hợp tác quản lý ở đây được đánh giá là rất thành công, theo tác giả thì nó được thiết kế để “kết hợp giữa sự tốt đẹp nhất của hai thế giới” nhà nước văn minh và thổ dân 32. Poffenberger và McGean (1993), trong báo cáo “Liên minh cộng đồng: đồng quản lý rừng ở Thái Lan” đã có nghiên cứu điểm tại Vườn quốc gia Dong Yai nằm ở đông bắc và khu phòng hộ Nam Sa ở phía bắc Thái lan. Tại Dong Yai người dân đã chứng minh được khả năng của họ trong việc tự tổ chức các hoạt động bảo tồn, đồng thời phối hợp với Cục lâm nghiệp Hoàng gia xây dựng hệ thống quản lý rừng đảm bảo ổn định về môi trường sinh thái, đồng thời phục vụ lợi ích của người dân trong khu vực.

Tại NamSa cộng đồng người dân cũng rất thành công trong công tác quản lý rừng phòng hộ. Họ khẳng định nếu chính phủ có chính sách khuyến khích và chuyển giao quyền lực cho họ thì chắc chắn họ sẽ thành công trong việc kiểm soát khai thác tài nguyên 28. Gilmour (1999) lại cho rằng nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tính kém hiệu quả của các chương trình dự án quản lý tài nguyên thiên nhiên là chưa giải quyết tốt mối quan hệ lợi ích giữa các cá nhân trong cộng đồng, giữa lợi ích cộng đồng địa 5 phương với lợi ích quốc gia, do đó chưa phát huy được năng lực nội sinh của các cộng đồng cho quản lý tài nguyên. Vì vậy, quản lý tài nguyên cần phát triển theo hướng kết hợp giữa hoạt động bảo tồn và phát triển tài nguyên với hoạt động sản xuất để cải thiện chất lượng cuộc sống người dân, thống nhất lợi ích của người dân với lợi ích quốc gia trong hoạt động bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng 26.

Chương trình hỗ trợ đa dạng sinh học (The Biodiversity Support Program, BSP) (2000) đã thực hiện nhiều dự án với mục tiêu nhằm đạt được tác động thật sự đối với bảo tồn. Những nghiên cứu bước đầu đã chỉ ra một số điều kiện thành công của bảo tồn: Một là, mục tiêu bảo tồn phải được thảo luận, đàm phán và nhất trí bởi tất cả các chủ thể hoặc đối tác có liên quan. Hai là, các hoạt động bảo tồn phải xác định và hỗ trợ các lợi ích và nhu cầu địa phương. Ba là, nhận thức, kiến thức về bảo tồn đa dạng sinh học sẽ dẫn đến động lực, nhưng động lực không thì chưa đủ.

Để biến ý tưởng thành hành động thì con người phải có đầy đủ kỹ năng và năng lực cần thiết. Quĩ Quốc tế về bảo vệ thiên nhiên (WWF), 2001 đã đưa ra một thông điệp chung rất đơn giản: “Hoạt động bảo tồn phải đề cập đến vấn đề xoá đói giảm nghèo như là một phần quan trọng của chính sách bảo tồn tài nguyên rừng” 35. Tại Việt Nam Việt Nam nằm ở Đông Nam bán đảo Đông Dương, có phần đất liền rộng khoảng 330.000 km2, với bờ bển dài khoảng 3. Việt Nam có đường biên giới đất liền giáp với 3 nước láng giềng dài khoảng 4.463 km với Trung Quốc, 2.067 với Lào và trên 1.100 km với Campuchia.

Ba phần tư diện tích của cả nước là đồi núi, với đỉnh cao nhất là Phansipan 3.143m ở phía Tây Bắc. Nơi đây các dãy núi cao được hình thành do sự kéo dài của dãy núi Himalaya…Do phạm vi rộng của vĩ độ và độ cao mà khí hậu Việt Nam không đồng nhất, khí hậu thay đổi từ những vùng nhiệt đới ẩm ở các vùng thấp phía Nam đến các điều kiện ôn hòa ở vùng núi cao phía Bắc. Với các điều kiện như vậy dẫn đến tính đa dạng các nhóm sinh vật ở Việt Nam khá lớn: Thực vật có mạch khoảng 10.066 loài, Nấm khoảng 600 loài, Tảo khoảng 1000 loài, rêu 793 loài; cá khoảng 2.472 loài, ếch, nhái khoảng 80 loài, bò sát khoảng 189 loài, chim khoảng 826 loài và thú khoảng 275 loài [18]. Từ những năm 1960, Nhà nước đã ban hành rất nhiều văn bản pháp qui, chỉ thị và chính sách liên quan đến bảo vệ rừng.

Tuy nhiên do yêu cầu trước mắt ưu tiên 6 cho phát triển kinh tế xã hội và chống đói nghèo nên trong những năm qua Việt nam chưa quan tâm đầy đủ tới mối quan hệ giữa phát triển và bảo tồn tài nguyên sinh học. Từ những năm 1980, Chính phủ đã bắt đầu có những quan tâm đặc biệt tới phát triển và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường. Nhiều văn bản pháp qui liên quan đến các khu bảo tồn đã được ban hành, nhiều dự án, chuơng trình lớn được thực hiện đã tạo ra nền tảng để nâng cao nhận thức và các hoạt động bảo tồn ĐDSH ở Việt nam. Tuy nhiên, sự hiểu biết về BTTN nói chung và KBT nói riêng còn rất nhiều bất cập, nhất là đối với các cộng đồng sinh sống ở miền núi và vùng sâu vùng xa.

Để ngăn chặn việc khai thác, sử dụng trái phép TNTN ngày càng gia tăng do yêu cầu ở trong nước và xuất khẩu, tạo sự liên kết và hỗ trợ của Quốc tế, Chính phủ Việt nam cũng đã tham gia vào 4 trong 5 công ước Quốc tế liên quan đến công tác bảo tồn ĐDSH, quản lý khu bảo tồn và quản lý các loài động thực vật hoang dã 24. Đánh giá hiệu quả của công tác bảo vệ các khu bảo tồn ở Việt nam Nguyễn Bá Thụ (1997) nhận định: Công tác này phụ thuộc rất nhiều vào việc giải quyết những vấn đề tồn tại tồn tại trên vùng đệm gồm nâng cao đời sống của nhân dân vùng đệm; chuyển đổi hoặc thay thế tập quán dùng củi, gỗ bừa bãi và lãng phí của người dân sống trên vùng đệm; nâng cao trình độ kỹ thuật canh tác nông nghiệp, lâm nghiệp, đẩy mạnh thâm canh, nâng cao năng suất cây trồng, nhanh chóng từ bỏ lối canh tác du canh, quảng canh; nâng cao trình độ hiểu biết về bảo tồn, sử dụng hợp lý và bền vững tài nguyên cho người dân địa phương 13. Báo cáo kết quả dự án bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nông thôn - dự án khu BTTN ChưmomRay đã kết luận bảo vệ tính đa dạng sinh học của khu bảo tồn thiên nhiên trước hết là làm giảm sự phụ thuộc của người dân lên vùng được bảo vệ, đảm bảo được mức độ cao hơn về an toàn lương thực, gia tăng thu nhập hộ gia đình, xoá nạn mù chữ, cải thiện vấn đề sức khoẻ tạo ra các cơ hội và giúp các nhóm đồng bào dân tộc thiểu số, bản địa phát triển các yếu tố truyền thống văn hoá.