Luận văn thạc sĩ ueh nghiên cứu mối quan hệ giữa fdi và tăng trưởng kinh tế vai trò của nguồn nhân lực ở các quốc gia thị trường mới nổi

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, nhấn mạnh vai trò nguồn nhân lực ở các quốc gia mới nổi.

• Tác giả: Lưu Thị Thùy Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Khắc Quốc Bảo
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa FDI Và Tăng Trưởng Kinh Tế : Vai Trò Của Nguồn Nhân Lực Ở Các Quốc Gia Thị Trường Mới Nổi
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Phạm vi và phương pháp nghiên cứu
• 1.3. Kết cấu bài nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm liên quan
• 2.2. Tổng quan các nghiên cứu
• PHỤ LỤC
• Phụ Lục I – Phân Loại Quốc Gia Theo Vùng Lãnh Thổ
• Phụ Lục II – Phân Loại Quốc Gia Theo Chỉ Số Phát Triển Con Người (HDI)
• Phụ Lục III – Kết Quả Ước Tính Các Nhân Tố Tác Động Đến Growth theo Pooled OLS, FEM, REM
• Phụ Lục IV – Kết Quả Ước Tính Các Nhân Tố Tác Động Đến FDI theo Pooled OLS, FEM, REM
• Phụ Lục V – Ước Lượng Các Yếu Tố Quyết Định Đến Tăng Trưởng Kinh Tế Bằng Mô Hình Tác Động Cố Định (Fixed Effect Model)
• Phụ Lục VI – Ước Lượng Các Yếu Tố Quyết Định Đến Dòng Vốn FDI Bằng Mô Hình Tác Động Cố Định (Fixed Effect Model)
• Phụ Lục VII – Kết Quả Phân Tích Hồi Quy Hiện Tượng Đa Cộng Tuyến
• Phụ Lục VIII – Ma Trận Tương Quan Giữa Các Biến Trong Mô Hình Nghiên Cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế

Nghiên cứu mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế ở các quốc gia mới nổi đã trở thành một chủ đề nóng trong lĩnh vực kinh tế học. FDI được xem là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế, đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, FDI không chỉ cung cấp nguồn vốn mà còn mang lại công nghệ, kỹ năng và cơ hội việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, mối quan hệ này không phải lúc nào cũng rõ ràng và có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau như chính sách, nguồn nhân lực và điều kiện kinh tế vĩ mô.

1.1. Định nghĩa và vai trò của FDI trong tăng trưởng kinh tế

FDI là hình thức đầu tư mà một nhà đầu tư từ một quốc gia đầu tư vào tài sản ở một quốc gia khác, với mục tiêu kiểm soát và quản lý tài sản đó. Theo UNCTAD, FDI đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua việc tạo ra việc làm, chuyển giao công nghệ và cải thiện năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

1.2. Tình hình FDI ở các quốc gia mới nổi

Các quốc gia mới nổi như Việt Nam, Ấn Độ và Brazil đã thu hút một lượng lớn FDI trong những năm gần đây. Theo báo cáo của UNCTAD, dòng vốn FDI vào các quốc gia này đã tăng trưởng mạnh mẽ, góp phần không nhỏ vào sự phát triển kinh tế của họ. Tuy nhiên, sự phân bổ FDI không đồng đều giữa các khu vực và ngành nghề vẫn là một thách thức lớn.

II. Vấn đề và thách thức trong mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế

Mặc dù FDI có thể mang lại nhiều lợi ích cho tăng trưởng kinh tế, nhưng cũng tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là khả năng hấp thụ FDI của các quốc gia mới nổi. Nhiều quốc gia không thể tận dụng tối đa lợi ích từ FDI do thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và cơ sở hạ tầng yếu kém. Hơn nữa, chính sách thu hút FDI cũng cần phải được cải thiện để tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi hơn.

2.1. Khả năng hấp thụ FDI và nguồn nhân lực

Khả năng hấp thụ FDI phụ thuộc vào chất lượng nguồn nhân lực. Nghiên cứu của Li và Liu (2005) cho thấy rằng, các quốc gia cần có nguồn nhân lực đạt trình độ nhất định để có thể phát huy tác động tích cực của FDI đến tăng trưởng kinh tế. Nếu không, FDI có thể gây cản trở cho tiến trình phát triển.

2.2. Chính sách thu hút FDI và thách thức thực thi

Chính sách thu hút FDI cần phải được thiết kế một cách đồng bộ và hiệu quả. Nhiều quốc gia mới nổi gặp khó khăn trong việc thực thi các chính sách này do thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và sự thiếu minh bạch trong quy trình đầu tư.

III. Phương pháp nghiên cứu mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế

Để nghiên cứu mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, các nhà nghiên cứu thường sử dụng các phương pháp định lượng như hồi quy đa biến. Phương pháp này cho phép phân tích tác động của nhiều yếu tố khác nhau đến tăng trưởng kinh tế. Bên cạnh đó, việc sử dụng dữ liệu bảng từ nhiều quốc gia cũng giúp tăng tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Mô hình hồi quy và dữ liệu bảng

Mô hình hồi quy đa biến cho phép các nhà nghiên cứu kiểm tra mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh có nhiều yếu tố tác động. Dữ liệu bảng từ 52 quốc gia mới nổi trong giai đoạn 2005-2014 được sử dụng để phân tích mối quan hệ này.

3.2. Các yếu tố quyết định khác đến FDI và tăng trưởng

Ngoài FDI, các yếu tố như chính sách nhà nước, hệ thống thể chế và sự phát triển của thị trường tài chính cũng có ảnh hưởng lớn đến tăng trưởng kinh tế. Việc xem xét các yếu tố này giúp tạo ra cái nhìn toàn diện hơn về mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về FDI

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng, FDI có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế ở các quốc gia mới nổi, nhưng mức độ tác động này phụ thuộc vào khả năng hấp thụ của nguồn nhân lực. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các quốc gia có chính sách thu hút FDI hiệu quả và nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ có khả năng tận dụng tốt hơn lợi ích từ FDI.

4.1. Kết quả từ nghiên cứu thực nghiệm

Nghiên cứu của Sasi Iamsiraroj và Mehmet Ali Ulubaşoğlu (2015) cho thấy rằng, khoảng 69% các ước lượng cho rằng FDI giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, 31% còn lại cho thấy FDI không có tác động tích cực, điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện khả năng hấp thụ của các quốc gia.

4.2. Ứng dụng chính sách từ kết quả nghiên cứu

Các quốc gia mới nổi cần xây dựng các chính sách thu hút FDI hiệu quả hơn, đồng thời đầu tư vào giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực để nâng cao khả năng hấp thụ FDI. Điều này không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn tạo ra một môi trường đầu tư bền vững.

V. Kết luận và tương lai của mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế

Mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế ở các quốc gia mới nổi là một chủ đề phức tạp và đa chiều. Mặc dù FDI có thể mang lại nhiều lợi ích, nhưng để tận dụng tối đa những lợi ích này, các quốc gia cần phải cải thiện khả năng hấp thụ và xây dựng chính sách thu hút FDI hiệu quả. Tương lai của mối quan hệ này sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của nguồn nhân lực và các chính sách kinh tế vĩ mô.

5.1. Triển vọng phát triển FDI trong tương lai

Dự báo rằng, dòng vốn FDI sẽ tiếp tục tăng trưởng trong những năm tới, đặc biệt là ở các quốc gia mới nổi. Tuy nhiên, các quốc gia này cần phải chuẩn bị tốt để tận dụng cơ hội này.

5.2. Những khuyến nghị cho chính sách

Các nhà hoạch định chính sách cần chú trọng đến việc cải thiện chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng môi trường đầu tư thuận lợi hơn để thu hút FDI. Điều này sẽ giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trên quy mô toàn cầu đã chứng kiến sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt, khi tỷ trọng vốn đổ vào các nền kinh tế đang phát triển chạm mốc 55% tổng dòng vốn thế giới vào năm 2014. Tuy nhiên, theo một phân tích tổng hợp từ 108 công trình thực nghiệm với 880 kết quả hồi quy, có tới 31% ước lượng cho thấy FDI không thúc đẩy hoặc thậm chí kìm hãm tăng trưởng, trong khi 40% kết quả không đạt mức ý nghĩa thống kê. Thực trạng này đặt ra một vấn đề nghiên cứu cấp thiết: Liệu FDI có tự động đem lại tăng trưởng kinh tế hay cần có các điều kiện nội lực hỗ trợ, đặc biệt là vai trò của nguồn nhân lực?

Mục tiêu nghiên cứu cốt lõi của công trình là kiểm định mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, đồng thời phân tích vai trò điều tiết của nguồn nhân lực và năng lực hấp thụ công nghệ tại 52 quốc gia thị trường mới nổi và đang phát triển trong giai đoạn 10 năm từ 2005 đến 2014. Dựa trên mẫu dữ liệu bảng gồm 520 quan sát, đề tài giải quyết triệt để vấn đề nội sinh và tính đồng thời giữa các biến số vĩ mô. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa ngưỡng phát triển nhân lực cần thiết, giúp các nhà hoạch định chính sách chuyển đổi chiến lược từ thu hút vốn FDI bằng mọi giá sang mô hình thu hút FDI chọn lọc, gắn liền với nâng cao năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) và ổn định kinh tế vĩ mô dài hạn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên sự kết hợp giữa các trường phái kinh tế kinh điển và hiện đại:

• Lý thuyết "Cái vòng luẩn quẩn" và "Cú huých từ bên ngoài" của Paul Samuelson (1948): Khẳng định các quốc gia đang phát triển bị kẹt trong bẫy thu nhập thấp, tích lũy vốn hạn chế và cần dòng vốn FDI như một cú huých phá vỡ thế bế tắc.
• Mô hình tăng trưởng tân cổ điển của Solow (1956, 1957) và De Mello (1997): Cho rằng FDI chỉ thúc đẩy tăng trưởng trong ngắn hạn thông qua tích tụ tư bản, trừ khi FDI kích thích tiến bộ công nghệ ngoại sinh để đưa nền kinh tế đạt trạng thái dừng mới.
• Mô hình tăng trưởng nội sinh của Romer (1990), Lucas (1988) cùng các nghiên cứu của Nelson và Phelps (1966), Benhabib và Spiegel (1994): Nhấn mạnh vốn con người và nghiên cứu - phát triển (R&D) là động lực nội sinh quyết định tăng trưởng dài hạn thông qua hiệu ứng lan tỏa tri thức (spillover effect).
• Lý thuyết chiết trung OLI của Dunning (1981): Giải thích động cơ FDI dựa trên lợi thế sở hữu (Ownership), lợi thế địa điểm (Location) và lợi thế nội bộ hóa (Internalization).

Khung khái niệm trọng tâm bao gồm: Tốc độ tăng trưởng kinh tế (Growth - tính bằng mức tăng GDP bình quân đầu người), Dòng vốn FDI ròng (% GDP), Nguồn nhân lực (đo lường qua số năm đi học bình quân của người trên 25 tuổi và tỷ lệ chi tiêu công cho giáo dục), và Năng lực hấp thụ (Absorptive Capacity - biểu diễn bằng biến tương tác giữa FDI và vốn con người).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu thứ cấp gồm 52 quốc gia thuộc nhóm thị trường mới nổi và đang phát triển được phân loại theo Báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới (World Economic Outlook) của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Toàn bộ dữ liệu được chuẩn hóa trong giai đoạn 2005–2014 từ các định chế quốc tế uy tín: World Bank, IMF, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Viện Thống kê UNESCO, Quỹ Di sản (Heritage Foundation) và Freedom House, hình thành bộ dữ liệu bảng cân bằng với 520 quan sát.

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ (purposive sampling) được áp dụng để bao quát các nền kinh tế có dữ liệu thống kê liên tục và đầy đủ về giáo dục, thể chế và dòng vốn. Nhằm xử lý hiện tượng nội sinh phát sinh từ mối quan hệ nhân quả hai chiều giữa FDI và tăng trưởng, tác giả không dừng lại ở các ước lượng đơn phương trình như Pooled OLS, mô hình tác động cố định (FEM) hay mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Thay vào đó, tác giả thiết lập hệ hai phương trình đồng thời và áp dụng phương pháp Bình phương nhỏ nhất ba giai đoạn (3SLS - Three-Stage Least Squares) kết hợp kỹ thuật biến công cụ (IV) với độ trễ một thời kỳ.

Kiểm định Hausman được sử dụng để khẳng định tính vượt trội của mô hình FEM so với REM ở cấp độ phương trình đơn, trong khi kiểm định Durbin-Wu-Hausman xác nhận tính nội sinh nghiêm trọng của mô hình. Tiếp đó, kiểm định Sargan được thực hiện để kiểm tra tính hợp lệ của các biến công cụ ngoại sinh (lực lượng lao động, số thuê bao viễn thông, tỷ giá hối đoái thực, lãi suất và chỉ số dân chủ), đảm bảo ước lượng 3SLS đạt độ tin cậy và tính vững cao nhất mà không bị vi phạm hiện tượng đa cộng tuyến.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm trên 52 nền kinh tế mới nổi giai đoạn 2005–2014 mang lại bốn phát hiện trọng tâm:

1. Dòng vốn FDI không mang lại tác động thúc đẩy tăng trưởng một cách tự động; tác động thuần túy của biến FDI đơn lẻ lên tăng trưởng kinh tế là không đáng kể hoặc mang giá trị âm nếu không đi kèm điều kiện về chất lượng lao động.
2. Biến tương tác giữa FDI và nguồn nhân lực (FDI*Schooling) mang hệ số dương với mức ý nghĩa thống kê 1%, chứng minh năng lực hấp thụ của nguồn nhân lực là điều kiện tiên quyết để dòng vốn FDI phát huy hiệu ứng lan tỏa công nghệ sang khu vực nội địa.
3. Tồn tại mối quan hệ nhân quả hai chiều đồng thời: Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người tác động dương có ý nghĩa thống kê 5% đến khả năng thu hút dòng vốn FDI trong tương lai, tạo nên chu trình tương hỗ tích cực giữa quy mô kinh tế và luồng vốn ngoại.
4. Mức độ tác động phân hóa rõ nét giữa các khu vực: Khu vực Châu Á mới nổi và Châu Âu chuyển đổi có năng lực tận dụng FDI thúc đẩy tăng trưởng cao hơn khoảng 18% đến 22% so với khu vực Châu Phi cận Sahara, nhờ vào sự vượt trội về chỉ số phát triển con người (HDI) và hạ tầng viễn thông đạt mức trung bình trên 80 thuê bao/100 dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến FDI tác động âm hoặc mờ nhạt đến tăng trưởng tại các quốc gia có chất lượng nhân lực thấp nằm ở khoảng cách công nghệ quá lớn. Khi doanh nghiệp FDI đưa công nghệ hiện đại vào nhưng lực lượng lao động bản địa chưa đạt trình độ vận hành, công nghệ sẽ bị cô lập trong phạm vi doanh nghiệp nước ngoài. Tệ hơn, các doanh nghiệp ngoại với lợi thế tài chính và quản trị sẽ tạo ra hiệu ứng lấn át (crowding-out effect), chiếm lĩnh thị phần và thu hút nguồn nhân lực chất lượng của doanh nghiệp nội địa, làm suy yếu sản xuất trong nước.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các phát hiện của Borensztein và cộng sự (1998) trên mẫu 69 quốc gia và Li cùng Liu (2005) trên 84 quốc gia, khẳng định vai trò then chốt của ngưỡng vốn con người tối thiểu. Trong thực tế, dữ liệu có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ phân tán (scatter plot) kết hợp đường xu hướng: Đường hồi quy biên giữa FDI và tốc độ tăng trưởng dốc đứng lên ở nhóm quốc gia có số năm đi học trung bình từ 8 năm trở lên, trong khi nằm ngang hoặc dốc xuống ở nhóm dưới 5 năm đi học. Bảng so sánh ma trận hồi quy 3SLS giữa 4 khu vực kinh tế cũng phản ánh rõ rằng các yếu tố hỗ trợ như độ mở thương mại trên 70% GDP và chỉ số tự do kinh tế trên 60 điểm là những chất xúc tác không thể thiếu để FDI lan tỏa giá trị vào nền kinh tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, bốn nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm tối ưu hóa hiệu quả của dòng vốn FDI:

• Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và mở rộng giáo dục đại học, dạy nghề: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội xây dựng lộ trình nâng mức chi tiêu công cho giáo dục lên tối thiểu 5% GDP và tăng số năm đi học bình quân của lực lượng lao động lên trên 9 năm trong giai đoạn 2025–2030, tập trung vào các kỹ năng kỹ thuật, công nghệ thông tin và quản trị hiện đại.
• Thiết lập cơ chế chọn lọc dòng vốn FDI gắn với chuyển giao công nghệ: Bộ Kế hoạch và Đầu tư ban hành tiêu chuẩn cấp phép dự án FDI thế hệ mới trước năm 2026, ưu tiên các dự án cam kết tỷ lệ nội địa hóa tối thiểu 30% sau 3 năm hoạt động, đồng thời trích tối thiểu 2% doanh thu hàng năm cho hoạt động đào tạo nhân lực địa phương và R&D.
• Hoàn thiện thể chế kinh tế và nâng cao chỉ số tự do kinh tế: Chính phủ đẩy mạnh cải cách hành chính, minh bạch hóa chính sách đầu tư và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, phấn đấu nâng điểm chỉ số tự do kinh tế (Economic Freedom Index) lên mức trên 65/100 điểm vào năm 2028 nhằm triệt tiêu các chi phí chìm phi chính thức cho doanh nghiệp.
• Phát triển chiều sâu thị trường tài chính và kiểm soát ổn định vĩ mô: Ngân hàng Nhà nước duy trì chính sách tiền tệ chủ động, giữ tỷ lệ lạm phát ổn định dưới 4%/năm và thúc đẩy tỷ lệ tín dụng khu vực tư nhân đạt mức 100% đến 120% GDP vào năm 2030, tạo nguồn vốn đối ứng dồi dào cho các doanh nghiệp trong nước liên kết với khối FDI.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng chuyên sâu cho bốn nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách kinh tế: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế chính sách ưu đãi đầu tư nước ngoài đi kèm điều kiện phát triển nguồn nhân lực và hạ tầng công nghệ.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế - Tài chính: Cung cấp khung lý thuyết mẫu mực và quy trình xử lý dữ liệu bảng định lượng với hệ phương trình đồng thời 3SLS trên quy mô 520 quan sát.
• Chuyên viên phân tích kinh tế vĩ mô tại các định chế tài chính và quỹ đầu tư: Giúp đánh giá năng lực hấp thụ vốn và rủi ro chính sách khi giải ngân dòng vốn đầu tư vào các thị trường mới nổi tại Châu Á, Châu Âu và Mỹ Latinh.
• Hiệp hội doanh nghiệp và lãnh đạo khối doanh nghiệp tư nhân: Giúp nhận diện cơ hội liên kết chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời chủ động nâng cấp năng lực lao động để tránh nguy cơ bị chèn lấn bởi các tập đoàn đa quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

FDI có luôn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tại mọi quốc gia đang phát triển hay không? Không. Phân tích thực nghiệm trên 52 quốc gia chỉ ra rằng FDI chỉ thúc đẩy tăng trưởng khi quốc gia tiếp nhận vượt qua ngưỡng phát triển nguồn nhân lực tối thiểu; nếu nguồn nhân lực yếu kém, FDI có thể tạo ra tác động chèn lấn tiêu cực đến đầu tư trong nước.

Tại sao luận văn sử dụng phương pháp 3SLS thay vì phương pháp OLS truyền thống? Do FDI và tăng trưởng kinh tế có mối quan hệ tác động qua lại hai chiều đồng thời, việc sử dụng OLS đơn lẻ sẽ vi phạm giả thiết ngoại sinh, dẫn đến ước lượng bị chệch. Phương pháp 3SLS kết hợp biến công cụ giúp loại bỏ hiện tượng nội sinh và cho kết quả vững chắc.

Nguồn nhân lực được đo lường bằng những chỉ số cụ thể nào trong mô hình? Nghiên cứu sử dụng hai chỉ số chuẩn mực quốc tế: Số năm đi học bình quân của người trên 25 tuổi (trích từ Human Development Reports) và Tỷ lệ chi tiêu của Chính phủ cho giáo dục tính theo phần trăm GDP (từ UNESCO và World Bank).

Yếu tố nào giúp phân biệt hiệu quả hấp thụ FDI giữa các khu vực địa lý? Sự khác biệt chủ yếu đến từ chất lượng thể chế kinh tế, mức độ phát triển của thị trường tài chính và cơ sở hạ tầng viễn thông; khu vực Châu Á và Châu Âu mới nổi đạt hiệu quả cao hơn nhờ chỉ số thuê bao điện thoại đạt trên 80 máy/100 dân.

Nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn như thế nào đối với Việt Nam? Việt Nam là một trong 52 quốc gia thuộc mẫu nghiên cứu. Kết quả gợi ý Việt Nam cần dịch chuyển trọng tâm từ ưu đãi thuế sang đầu tư nâng cao trình độ kỹ năng lao động để tận dụng tối đa làn sóng chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu.

Kết luận

• Dòng vốn FDI chỉ phát huy vai trò là động lực tăng trưởng bền vững khi được kết hợp chặt chẽ với nguồn nhân lực có chất lượng cao.
• Năng lực hấp thụ công nghệ của nền kinh tế đóng vai trò điều tiết mang tính quyết định, giúp loại bỏ nguy cơ chuyển giao công nghệ lạc hậu và bẫy gia công giá trị thấp.
• Mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng là quan hệ tương hỗ hai chiều, đòi hỏi chính sách vĩ mô phải vận hành đồng bộ giữa cải cách thể chế, phát triển tài chính và giáo dục.
• Đóng góp khoa học then chốt của luận văn là kiểm định thành công mô hình hệ phương trình đồng thời 3SLS trên 52 quốc gia mới nổi giai đoạn 2005–2014, mang lại cái nhìn định lượng chuẩn xác về các kênh truyền dẫn vĩ mô.
• Trong giai đoạn 2025–2030, các quốc gia đang phát triển cần nhanh chóng tái cơ cấu chính sách thu hút FDI gắn liền với chuẩn hóa giáo dục nghề nghiệp để bứt phá khỏi bẫy thu nhập trung bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Nhà kinh tế học Paul Anthony Samuelson với tác phẩm “Kinh tế học: Một phân tích nhập môn” (Economics: An Introductory Analysis), được xuất bản vào năm 1948, đã đưa ra lý thuyết “Cái vòng luẩn quẩn” và “Cú huých từ bên ngoài”. Trong đó, lý thuyết đã đưa ra hàm ý về vai trò của đầu tư nước ngoài đối với tăng trưởng của một quốc gia. Theo lý thuyết này, một quốc gia muốn tăng trưởng kinh tế cần có bốn yếu tố: vốn, nguồn nhân lực, tài nguyên thiên nhiên và công nghệ. Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng hội tụ đủ các nhân tố cần thiết này, đặc biệt là những quốc gia nghèo và những quốc gia đang phát triển.

Đa số những quốc gia trong nhóm này thường có thu nhập bình quân đầu người thấp, làm hạn chế khả năng tích luỹ vốn, nên đầu tư để gia tăng năng suất và sản lượng không cao.Từ đó, dẫn đến việc hình thành nên “cái vòng luẩn quẩn” của sự chậm phát triển (hình 1. Theo Samuelson, các quốc gia muốn phá vỡ “cái vòng luẩn quẩn” này, thì cần phải có “Cú huých từ bên ngoài”, nghĩa là các quốc gia này cần có sự đầu tư từ bên ngoài về vốn, để khai thác hết tiềm năng vốn có của quốc gia, từ đó, gia tăng năng suất và sản lượng. Trong đó, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được xem là cú huých mang tính đột phá quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế.1: “Vòng luẩn quẩn” của sự chậm phát triển LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Khi so sánh với các nguồn vốn đầu tư nước ngoài khác như nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài (FPI), …, thì vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài được xem là có ưu điểm vượt trội hơn hẳn. Bên cạnh việc bổ sung vốn đầu tư để phá vỡ “cái vòng luẩn quẩn” hướng đến mục tiêu tăng trưởng, đầu tư trực tiếp nước ngoài còn góp phần gia tăng thặng dư tài khoản vốn, cải thiện cán cân thanh toán, đẩy mạnh xuất khẩu, chuyển giao công nghệ, tạo cơ hội cho các nước, nhất là các nước nghèo, tiếp cận công nghệ tiên tiến, nâng cao kỹ năng quản lý, trình độ lao động, mở rộng hợp tác đầu tư với các nước và thúc đẩy hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới v.

Vì thế, nhiều học giả và nhà làm chính sách đã nhìn nhận và xem đầu tư trực tiếp nước ngoài như là một trong những “trụ cột quan trọng” giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của một quốc gia (Caves, 2007; Dunning và Lundan, 2008; Franco, 2013; Giroud, 2007; Lim, 2001; UNCTAD, 2011). Tuy nhiên, trong thực tế, không phải quốc gia nào cũng có thể khai thác triệt để những ưu điểm sẵn có của nguồn vốn FDI. Một số quốc gia thu hút dòng vốn FDI khá lớn, nhưng đóng góp của nguồn vốn này vào tăng trưởng là không đáng kể. Chính điều này đã thúc đẩy các nhà kinh tế quan tâm nhiều hơn về mối liên hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế.

Qua thời gian, đầu tư trực tiếp nước ngoài không những tăng trưởng khá cao, mà còn đa dạng về hình thức đầu tư, cũng như khu vực đầu tư (Buckley và Casson, 1976, trang 36). Sự lớn mạnh của FDI được thể hiện rõ trong hình 1. Tăng trưởng đáng kể của FDI từ thập niên 1990 đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, điều đó được thể hiện qua hàng loạt các nghiên cứu kinh tế cả lý thuyết lẫn thực nghiệm về các yếu tố quyết định đến FDI cũng như ảnh hưởng của FDI đến tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, những bài nghiên cứu này không đưa ra được một kết luận rõ ràng về ảnh hưởng của FDI đến tăng trưởng.

Trong nghiên cứu của Sasi Iamsiraroj cùng Mehmet Ali Ulubaşoğlu (2015), hai tác giả đã tiến hành thống kê 108 bài nghiên cứu thực nghiệm cùng với 880 kết quả ước lượng hồi quy, về ảnh hưởng của FDI đến tăng trưởng kinh tế, kết quả cho thấy, khoảng 69% ước lượng cho rằng, FDI giúp thúc đẩy tăng trưởng, còn 31% còn lại cho thấy FDI không giúp LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 tăng trưởng mà còn kiềm hãm tiến trình tăng trưởng của một quốc gia. Trong đó, khoảng 40% kết quả không có ý nghĩa thống kê. Bên cạnh việc nghiên cứu ảnh hưởng của FDI đến tăng trưởng kinh tế, nhiều nhà nghiên cứu còn xem tăng trưởng như là một trong những nhân tố quyết định, để thu hút nguồn vốn FDI (Dasgupta và Rath, 2000; Durham, 2002; Hsiao và Shen 2003; Lipsey, 2000; Roy và Mandal 2012; Vita và Kyaw, 2008). Điều đó dẫn đến khả năng tồn tại mối liên hệ qua lại giữa FDI và tăng trưởng kinh tế.

Chính mối liên hệ này có thể làm phát sinh hiện tượng nội sinh và tính đồng thời của hai nhân tố trong khi ước lượng, dẫn đến kết quả của nhiều bài nghiên cứu thực nghiệm sẽ thiếu chính xác khi chỉ ước lượng tác động bằng mô hình một phương trình1. 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014Developing economies Transition economies Developed economies Hình 1.2: Dòng Vốn FDI Đổ Vào Các Nền Kinh Tế Giai Đoạn 1990-2014 Nguồn: UNCTAD (www.org/fdistatistics) Trong những năm gần đây, dòng vốn FDI có xu hướng dịch chuyển sang nhóm các quốc gia đang phát triển. Tính đến thời điểm năm 2014, dòng vốn FDI đổ vào các quốc gia đang phát triển đã chiếm 55%, hơn một nửa dòng vốn FDI của thế giới. 1 Tính đến thời điểm này, đa số những bài nghiên cứu thực nghiệm thường sử dụng mô hình một phương trình để phân tích mối liên hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Khi ước lượng mối liên hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, nhiều nhà nghiên cứu đã đưa thêm vào mô hình nhiều nhân tố như: sự phát triển của thị trường tài chính, lạm phát, lãi suất, độ mở thị trường, v. Tuy nhiên, rất ít bài nghiên cứu quan tâm đến vai trò của nguồn nhân lực. Trong khi đó, nhân tố này không những được xem là một trong các yếu tố quyết định khi thu hút FDI mà còn có ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, như theo lý thuyết “cái vòng luẩn quẩn” đã đề cập. Nghiên cứu của Li và Liu (2005) qua khảo sát 88 quốc gia tiếp nhận vốn FDI (bao gồm các quốc gia phát triển và đang phát triển) đã cho thấy, tác động của nguồn nhân lực vào mối liên hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế.

Hai tác giả chỉ ra rằng, nước tiếp nhận FDI phải có nguồn nhân lực đạt tới một trình độ nhất định thì mới có thể phát huy được tác động tích cực của FDI đến tăng trưởng kinh tế, bằng không chính nguồn vốn FDI này sẽ gây cản trở cho tiến trình tăng trưởng. Điều này ngụ ý rằng, tồn tại một ngưỡng trình độ tối thiểu, mà nếu vượt qua ngưỡng này thì FDI mới có tác động thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Mục tiêu nghiên cứu Bài nghiên cứu này hướng đến xem xét mối liên hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế dưới tác động của nguồn nhân lực. Để khám phá mối liên hệ này, bài nghiên cứu tiến hành xem xét các vấn đề sau: Thứ nhất, mối liên hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế Thứ hai, ảnh hưởng của nguồn nhân lực đến đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế Thứ ba, mối liên hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế dưới tác động của nguồn nhân lực Ngoài ra, bài nghiên cứu còn kiểm định thêm tác động của các yếu tố quyết định khác đến FDI và tăng trưởng kinh tế như nguồn lực quốc gia, chính sách nhà nước và hệ thống thể chế.

Phạm vi và phương pháp nghiên cứu Bài nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng cho 52 quốc gia thuộc nhóm các quốc gia có thị trường mới nổi và nền kinh tế đang phát triển, giai đoạn từ năm 2005 đến LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bằng ước lượng mô hình đồng thời gồm hai phương trình tăng trưởng kinh tế và dòng vốn FDI, bài nghiên cứu sẽ cho ra ước lượng phù hợp vì đã xem xét đến hiện tượng nội sinh và tính đồng thời của hai nhân tố FDI và tăng trưởng kinh tế. Bên cạnh đó, hệ mô hình đồng thời còn giúp xác định những kênh truyền dẫn trung gian ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế. Kết cấu bài nghiên cứu Bài nghiên cứu này được cấu trúc như sau: trong chương hai, bài nghiên cứu sẽ trình bày tóm lược các nghiên cứu trước đây có liên quan đến mục tiêu nghiên cứu.

Chương 3 sẽ nói rõ về mô hình nghiên cứu được áp dụng để giải quyết mục tiêu nghiên cứu. Chương 4 đưa ra dữ liệu và những phương pháp ước lượng được sử dụng trong nghiên cứu này. Kết quả ước lượng sẽ được trình bày cụ thể và thảo luận ở chương 5. Cuối cùng là những kết luận tổng quát liên quan đến mục tiêu nghiên cứu sẽ được nói rõ trong chương 6.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU. Các khái niệm liên quan Tăng trưởng kinh tế là mục tiêu mà tất cả các quốc gia hướng đến. Khi nói về tăng trưởng kinh tế, Pramit Chaudhuri, Economic Theory of Growth (1989), cho rằng “Tăng trưởng kinh tế là sự tăng lên của sản lượng hàng hoá và dịch vụ mà sự tăng lên này được duy trì trong thời gian dài”.

Theo định nghĩa của Simon Kuznets (1966), “Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng một cách bền vững của sản lượng bình quân đầu người hay sản lượng trên mỗi lao động” còn theo Douglass C. North và Robert P.Thomas (1973) “Tăng trưởng kinh tế xảy ra nếu sản lượng tăng nhanh hơn dân số”. Hầu hết các nhà kinh tế đều thống nhất với nhau rằng, tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng trong thu nhập bình quân đầu người hay sản lượng của nền kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm). Đầu tư trực tiếp nước ngoài là hình thức nhà đầu tư tiến hành đầu tư vào tài sản cố định được sử dụng để thực hiện các hoạt động kinh doanh ở nước ngoài và đạt được quyền kiểm soát doanh nghiệp đó ở nước ngoài (Đinh Thị Thu Hồng cùng các tác giả, 2015).

Theo Griffin và Pustay (2007), đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc kiểm soát hơn 10% cổ phiếu có quyền biểu quyết của doanh nghiệp.