CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN MÔ HÌNH ĐẢM BẢO CHẤT LƯỢNG THEO TIÊU CHUẨN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG CHO SẢN PHẨM NÔNG SẢN 1.1 Khái quát về mô hình đảm bảo chất lượng UTZ 1.1 Một số khái niệm và thuật ngữ cơ bản 1.1 Giới thiệu về cà phê và các chủng loại cà phê Hiện nay, cây cà phê được trồng tại hơn 80 quốc gia trên thế giới. Hạt cà phê được lấy từ hạt của các loài cây thuộc họ cà phê (Rubiaceae) trong đó ba dòng cây cà phê chính là: cà phê Arabica (cà phê chè), cà phê Robusta (cà phê vối) và cà phê Excelsa (cà phê mít). Chất lượng hay đẳng cấp của cà phê khác nhau tùy theo từng loại cây, từng loại hạt và nơi trồng. Cà phê Robusta được đánh giá thấp hơn so với cà phê Arabica do có chất lượng thấp hơn nên giá cả theo đó cũng rẻ hơn.
Loại cà phê đắt nhất và hiếm nhất thế giới tên là Kopi Luwak (hay cà phê Chồn) của Indonesia và Việt Nam. Ở Việt Nam với lượng cà phê xuất khẩu bình quân đạt 1 triệu tấn/niên vụ, cà phê Việt Nam đang giữ vị trí thứ 2 thế giới về xuất khẩu cà phê Robusta.2 Phát triển cà phê bền vững Hơn một thập niên qua kể từ 1997 đến nay ngành cà phê thế giới trải qua khủng hoảng nghiêm trọng về kinh tế, xã hội và môi trường. Khủng hoảng kinh tế xảy ra từ 1997 đến 2002 khi giá cà phê giảm xuống dưới giá thành, nguyên nhân chính là thừa cung trong lúc cầu vẫn không tăng đáng kể. Khủng hoảng môi trường là hậu quả của thâm canh cao và sản xuất lớn hàng loạt không sử dụng cây che bóng, lạm dụng nông hóa học, gây xói mòn rửa trôi cũng như tàn phá nơi sinh tồn tự nhiên của sinh vật hoang dã.
Những tác động tiêu cực trong kinh tế và môi trường dẫn tới khủng hoảng xã hội tại những vùng trồng cà phê như mất việc làm, nghèo đói gia tăng, giảm khả năng tiếp cận với y tế và giáo dục. Trên thế giới cũng như tại Việt nam, phát triển cà phê bền vững trở thành chủ đề thảo luận sôi động của những tác nhân trong chuỗi giá trị cà phê. Cộng đồng cà phê quốc tế cũng đã tiến đến thống nhất về quan niệm phát triển bền vững trong ngành 18 cà phê (ICO WD Board 30/01/2006), theo đó tính bền vững trong ngành cà phê bao gồm những điều kiện sản xuất, chế biến và thương mại cho tất cả các bên liên quan trong chuỗi cung ứng sao cho: Đem lại lợi nhuận kinh tế đủ trang trải chi phí sản xuất và sinh hoạt cũng như một phần dôi ra cho đầu tư phát triển. Bảo đảm các điều kiện xã hội và làm việc phù hợp với các chuẩn mực quốc tế, tạo điều kiện duy trì sự ổn định của cộng đồng.
Đối xử có trách nhiệm với môi trường để duy trì tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ tương lai. Phát triển sản xuất cà phê bền vững phải tuân theo những bộ tiêu chí và có hệ thống chứng nhận/kiểm tra để các tác nhân trong chuỗi cung ứng tuân theo và người tiêu dùng có thể nhận biết. “Tính bền vững” trở thành một yếu tố quan trọng để tiếp thị cà phê. Do đó, sản xuất và thương mại cà phê có chứng nhận/kiểm tra dựa trên các bộ tiêu chí và quy trình đánh giá đảm bảo chất lượng theo hướng bền vững ngày càng được triển khai rộng rãi.
Cà phê bền vững có chứng nhận theo định nghĩa phổ biến hiện nay là các sản phẩm cà phê bao gồm được ba trụ cột của tính bền vững đó là: “bền vững kinh tế cho nông dân”, “bảo tồn môi trường” và “trách nhiệm xã hội”. Chứng nhận là quy trình thủ tục của cơ quan chứng nhận độc lập cấp chứng chỉ bảo đảm chất lượng cà phê và quá trình sản xuất đã được đánh giá là tuân thủ những yêu cầu đã xác định. Giới thiệu các mô hình đảm bảo chất lượng có chứng nhận/kiểm tra đối với sản phẩm nông sản. Những năm gần đây, nhiều bà con nông dân, doanh nghiệp, người tiêu dùng đã làm quen với thuật ngữ “cà phê bền vững có chứng nhận, kiểm tra”.
Đó chính là một số chương trình chứng nhận cà phê bền vững như 4C, Hữu Cơ Organic, UTZ Certified, Thương mại công bằng (Fairtrade - FT), Liên minh rừng mưa (Rainforest Alliance – RFA) đã được ứng dụng tại nhiều địa phương và ngày càng thu hút sự quan tâm của người nông dân cũng như các doanh nghiệp, nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển kinh tế, xã hội và môi trường. Dưới đây là khái quát về các tiêu chuẩn chứng nhận bền vững có kiểm tra.1 Thương mại công bằng (Fair-trade) 19 Mục đích chính của Thương mại công bằng là tạo cho nông dân cơ hội công bằng để cải thiện vị thế thị trường của họ. Vào năm 1988 một tổ chức Phi chính phủ của Hà Lan tên Solidaridad đưa ra sáng kiến khởi động hệ thống chứng nhận Max Havelaar cho cà phê Thương mại công bằng (và sau đó cho các sản phẩm khác) với mục tiêu mang cà phê này vào các kênh siêu thị truyền thống. Sau đó vào năm 1997 Tổ chức Dán nhãn Thương mại công bằng quốc tế FLO (The Fair Trade Labelling Organization International ) được thành lập nhằm hợp nhất các sáng kiến dán nhãn Thương mại công bằng ở các nước tiêu thụ.
Hiện nay có 20 sáng kiến dán nhãn thương mại công bằng hoạt động tại 21 quốc gia, và đã cấp 611 giấy chứng nhận về FLO toàn cầu tạo nên thị trường lớn cho các sản phẩm Thương mại công bằng. Hiện nay có trên 240 Hợp tác xã tại 26 quốc gia châu Phi, châu Á, và Mỹ La Tinh sản xuất cà phê có chứng nhận Thương mại công bằng. Các Tiêu chuẩn của FLO phân chia làm 2 nhóm: một nhóm tiêu chuẩn dành cho người sản xuất nhỏ, một nhóm cho lao động làm thuê. Cụ thể: Nhóm tiêu chuẩn dành cho người sản xuất nhỏ: dành cho các trang trại nhỏ, được tổ chức trong hợp tác xã hay trong các tổ chức khác với một cấu trúc dân chủ và tham gia tự nguyện Các tiêu chuẩn dành cho người sản xuất nhỏ bao gồm các tiêu chí phát triển xã hội, tạo điều kiện cho Thương mại công bằng đóng góp vào tiềm năng phát triển cũng như tạo điều kiện cho các nhóm người sản xuất thiết lập cơ chế dân chủ và quản trị minh bạch.; Nhóm tiêu chuẩn dành cho người lao động làm thuê: dành cho công nhân làm việc trong các đồn điền và nhà máy, phải được chủ sử dụng lao động trả lương thích đáng, đảm bảo quyền tham gia công đoàn và được cung cấp chỗ ở.
Hệ thống FLO có bảo đảm mức giá sàn thu mua, dựa trên ước tính chi phí sản xuất bền vững. Tùy theo loại cà phê và quốc gia xuất xứ, mức giá sàn trong những năm qua dao động trong khoảng 2,32 USD/kg đến 2,87 USD/kg. Khi giá thị trường trên mức giá sàn, cà phê có chứng nhận Thương mại công bằng được trả tăng thêm 0,23 USD/kg. Thu nhập từ giá tăng thêm không được chia cho các thành viên, chỉ dành cho hợp tác xã sử dụng để đầu tư vào phúc lợi, kinh tế, xã hội chung của cộng đồng và của hợp tác xã.
Đây là chương trình chứng nhận duy nhất có bảo đảm giá sàn và giá tăng thêm. 20 Muốn được công nhận là doanh nghiệp thương mại công bằng và sản phẩm được dán nhãn thương mại công bằng, doanh nghiệp phải gia nhập Hiệp hội Thương mại công bằng quốc tế (IFAT). Sau khi IFAT kiểm tra và chứng nhận doanh nghiệp được đứng trong hàng ngũ này, sản phẩm sẽ được cấp thương hiệu Fair-trade. Khi được công nhận là doanh nghiệp thương mại công bằng, sản phẩm của doanh nghiệp đó sẽ có cơ hội mở rộng thị trường trong nước cũng như trên toàn thế giới.
Xem thêm thông tin tại www.2 Hữu cơ (Organic) Sản xuất nông nghiệp hữu cơ có lịch sử lâu đời từ thế kỷ 19. Cà phê có chứng nhận hữu cơ xuất hiện vào 1967. Đến năm 1972 Liên đoàn quốc tế Các phong trào Nông nghiệp Hữu cơ (IFOAM- International Federation of Organic Agriculture Movements) được thành lập để thống nhất các phong trào hữu cơ. Nhiệm vụ của IFOAM là “lãnh đạo, thống nhất và hỗ trợ phong trào hữu cơ dưới mọi hình thức”.
Mục tiêu của IFOAM là ứng dụng rộng rãi các hệ thống sản xuất tuân thủ nghiêm ngặt các quy định liên quan sinh thái, xã hội và kinh tế dựa trên các nguyên tắc. Nên coi những tiêu chuẩn cơ bản của IFOAM là tiêu chuẩn tham chiếu dành cho nông nghiệp hữu cơ trên toàn thế giới. Mặc dù nhiều người hiểu đơn giản nông nghiệp hữu cơ chỉ là cấm sử dụng những chất nông hóa tổng hợp, thực ra các tiêu chuẩn hữu cơ còn bao gồm cả bảo vệ thiên nhiên, quy định cấm phá hoại hệ sinh thái tự nhiên sơ cấp, bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ đất và nước, cấm sử dụng sinh vật biến đổi gen, tăng cường sự đa dạng cây trồng, duy trì độ phì đất và các hoạt động sinh học trong đất. Kể từ năm 1996 còn có thêm chương quy định về công bằng xã hội.
Hiện có trên 30 tổ chức chứng nhận hữu cơ có bề dày và quy mô hoạt động lớn tại trên 30 quốc gia được IFOAM cấp phép, chứng nhận cho nhiều nông sản trong đó có cà phê. Tuy chi phí và thủ tục chứng nhận, chi phí chuyển đổi sang sản xuất hữu cơ, thay đổi tập quán canh tác, sụt giảm năng suất. là những cản trở thực tế vào thời gian đầu bước vào sản xuất hữu cơ, nhưng hiện nay cũng có trên 40 quốc gia sản xuất cà phê hữu cơ bán trên thị trường quốc tế. Khó có thể công bố mức giá trả tăng thêm cho cà phê hữu cơ vì phụ thuộc vào chất lượng cà phê và tình hình thị trường tại thời điểm.
Vào giữa năm 2007, giá trả tăng thêm trong khoảng 0,23 USD/kg cho tới 0,57 USD/kg, tùy thuộc chất lượng và trên thị trường có nhiều hay ít. Còn theo Hiệp hội cà phê đặc sản Mỹ (SCAA) 21 trong giai đoạn 2015-2016 giá trả thêm trung bình là 0,585 USD/kg. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm, giá trả tăng thêm cho người sản xuất (giá FOB) đối với sản phẩm hữu cơ so với không hữu cơ với chất lượng tương đương thường chênh nhau 10 – 15%. Còn nói chung người tiêu dùng thường chấp nhận trả tăng thêm cho giá bán lẻ khoảng 20% so với cà phê không hữu cơ.