Luận văn thạc sĩ nghiên cứu mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại khu bảo tồn loài và sinh cảnh voọc mũi hếch tỉnh hà giang

Nghiên cứu mô hình bảo tồn cộng đồng tại khu bảo tồn voọc mũi hếch tỉnh Hà Giang, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thế Phương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Mạnh Hà
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Mô Hình Bảo Tồn Có Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Tại Khu Bảo Tồn Loài Và Sinh Cảnh Voọc Mũi Hếch, Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các định nghĩa và Khái niệm về bảo tồn
• 1.2. Khu bảo tồn thiên nhiên
• 1.3. Bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng
• 1.4. Cơ sở pháp lý về đồng quản lý rừng đặc dụng và bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng
• 1.5. Loài Voọc mũi hếch
• 1.6. Thực trạng công tác bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng
• 1.7. Bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng trên thế giới
• 1.8. Bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại Việt Nam
• 1.9. Các hoạt động bảo tồn tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch tỉnh Hà Giang
• 2. CHƯƠNG II: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Vị trí địa lý
• 2.3. Đặc điểm khí hậu
• 2.4. Địa hình, địa chất và đất đai
• 2.5. Đặc điểm địa lý - sinh vật
• 2.6. Đặc điểm thủy văn
• 2.7. Hệ thực vật
• 2.8. Hệ động vật
• 2.9. Điều kiện kinh tế, xã hội 03 xã quanh KBT
• 2.10. Điều kiện kinh tế xã hội xã Tùng Bá, huyện Vị Xuyên
• 2.11. Điều kiện kinh tế, xã hội xã Yên Định, huyện Bắc Mê
• 2.12. Điều kiện kinh tế, xã hội xã Minh Sơn, huyện Bắc Mê
• 2.13. Thời gian nghiên cứu
• 2.14. Đối tượng nghiên cứu
• 2.15. Phương pháp nghiên cứu
• 2.16. Tổng hợp và kế thừa tài liệu
• 2.17. Điều tra phỏng vấn tại thực địa
• 2.18. Đánh giá nông thôn có sự tham gia của cộng đồng (PRA)
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng công tác bảo tồn tại KBT
• 3.2. Hiện trạng về tổ chức
• 3.3. Hiện trạng hoạt động
• 3.4. Hiện trạng cơ sở vật chất và kinh phí hoạt động của KBT
• 3.5. Những khó khăn, bất cập
• 3.6. Về mô hình quản lý
• 3.7. Về xác định danh giới Khu bảo tồn
• 3.8. Cơ chế chính sách về công tác bảo tồn
• 3.9. Nhận thức về công tác bảo tồn
• 3.10. Các tác động và áp lực
• 3.11. Áp lực về khai thác và sử dụng tài nguyên
• 3.12. Áp lực về mặt xã hội
• 3.13. Áp lực về mặt quy hoạch
• 3.14. Áp lực của Biến đổi khí hậu
• 3.15. Đề xuất mô hình bảo tồn
• 3.16. Nguyên tắc đề xuất mô hình
• 3.17. Đề xuất hoàn thiện mô hình quản lý
• 3.18. Đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu những áp lực đến KBT
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình bảo tồn cộng đồng tại khu bảo tồn Voọc mũi hếch

Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch, tỉnh Hà Giang, được thành lập nhằm bảo vệ loài Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) và đa dạng sinh học trong khu vực. Mô hình bảo tồn cộng đồng đã được áp dụng tại đây với mục tiêu kết hợp giữa bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương. Việc tham gia của cộng đồng không chỉ giúp nâng cao nhận thức về bảo tồn mà còn tạo ra những lợi ích kinh tế bền vững cho người dân.

1.1. Định nghĩa và khái niệm về bảo tồn cộng đồng

Bảo tồn cộng đồng là một phương pháp quản lý tài nguyên thiên nhiên, trong đó cộng đồng địa phương tham gia vào quá trình ra quyết định và thực hiện các hoạt động bảo tồn. Điều này giúp tăng cường trách nhiệm và sự gắn kết của người dân với tài nguyên thiên nhiên.

1.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn đa dạng sinh học

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và duy trì đa dạng sinh học. Họ là những người hiểu rõ nhất về tài nguyên thiên nhiên và có thể cung cấp thông tin quý giá cho các hoạt động bảo tồn.

II. Thách thức trong công tác bảo tồn tại khu bảo tồn Voọc mũi hếch

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong công tác bảo tồn, khu bảo tồn Voọc mũi hếch vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác tài nguyên, áp lực từ phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của loài Voọc mũi hếch và hệ sinh thái xung quanh.

2.1. Áp lực từ khai thác tài nguyên

Khai thác lâm sản và nông nghiệp trong khu vực bảo tồn đã gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường sống của loài Voọc mũi hếch. Việc này không chỉ làm giảm diện tích rừng mà còn làm suy giảm chất lượng môi trường sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện khí hậu tại khu vực, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của thực vật và động vật. Điều này có thể dẫn đến sự suy giảm số lượng cá thể Voọc mũi hếch trong tương lai.

III. Phương pháp bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại khu bảo tồn

Mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại khu bảo tồn Voọc mũi hếch đã được triển khai với nhiều phương pháp khác nhau. Các hoạt động này không chỉ tập trung vào bảo tồn loài mà còn tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương.

3.1. Tổ chức các hoạt động giáo dục và nâng cao nhận thức

Các chương trình giáo dục về bảo tồn đa dạng sinh học đã được tổ chức nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ loài Voọc mũi hếch và môi trường sống của chúng.

3.2. Khuyến khích phát triển kinh tế bền vững

Các dự án phát triển kinh tế bền vững như du lịch sinh thái đã được triển khai, giúp người dân có thêm nguồn thu nhập mà không làm tổn hại đến môi trường.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại khu bảo tồn

Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng đã mang lại nhiều lợi ích cho cả người dân và môi trường. Số lượng cá thể Voọc mũi hếch đã tăng lên đáng kể nhờ vào sự tham gia tích cực của cộng đồng trong các hoạt động bảo tồn.

4.1. Tăng cường số lượng cá thể Voọc mũi hếch

Số lượng cá thể Voọc mũi hếch đã tăng từ khoảng 60 cá thể năm 2002 lên khoảng 90 cá thể vào năm 2011, nhờ vào các nỗ lực bảo tồn và sự tham gia của cộng đồng.

4.2. Cải thiện đời sống cho cộng đồng địa phương

Các hoạt động bảo tồn đã giúp cải thiện đời sống cho người dân địa phương thông qua việc tạo ra các cơ hội việc làm và tăng thu nhập từ du lịch sinh thái.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho mô hình bảo tồn

Mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại khu bảo tồn Voọc mũi hếch đã chứng minh được hiệu quả trong việc bảo vệ loài và phát triển kinh tế cho cộng đồng. Tương lai của mô hình này cần được củng cố và mở rộng để đảm bảo sự bền vững cho cả loài Voọc mũi hếch và cộng đồng địa phương.

5.1. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo tồn, bao gồm việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng và cải thiện các chính sách hỗ trợ.

5.2. Tương lai của mô hình bảo tồn cộng đồng

Mô hình bảo tồn cộng đồng cần được nhân rộng và áp dụng tại các khu bảo tồn khác để tạo ra một mạng lưới bảo tồn bền vững cho đa dạng sinh học tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần thể Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) toàn cầu hiện ước tính chỉ còn khoảng 200 cá thể phân bố rải rác tại 5 địa phương của Việt Nam. Trong đó, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch tỉnh Hà Giang (khu vực rừng Khau Ca) là nơi sinh sống của quần thể lớn nhất với số lượng đạt khoảng 90 cá thể. Khu bảo tồn được thành lập theo Quyết định số 3115/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang trên tổng diện tích 2.024 ha, bao gồm 1.000 ha thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, trải dài trên địa bàn 3 xã Tùng Bá (huyện Vị Xuyên), Minh Sơn và Yên Định (huyện Bắc Mê).

Vấn đề cốt lõi đặt ra là Ban quản lý khu bảo tồn phải vận hành theo cơ cấu kiêm nhiệm, ranh giới thực địa chưa được cắm mốc hoàn chỉnh, trong khi áp lực tài nguyên từ 8 thôn vùng đệm với 1.050 đến 1.824 hộ dân sinh sống xung quanh vô cùng gay gắt. Tỷ lệ hộ nghèo tại các xã dao động từ 10,04% đến 16,4%, kết hợp với hoạt động của 5 đơn vị khai thác khoáng sản tại xã Minh Sơn tạo ra nguy cơ suy thoái sinh cảnh nghiêm trọng.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là đánh giá thực trạng quản lý bảo tồn, khảo sát điều kiện kinh tế - xã hội tại địa phương trong giai đoạn 2005–2011, từ đó đề xuất mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng nhằm bảo vệ loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp này. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quyết định trong việc duy trì tốc độ phục hồi cá thể Voọc mũi hếch (tăng 50% từ khoảng 60 cá thể năm 2002 lên 90 cá thể năm 2011), đồng thời thiết lập cơ chế đồng quản lý bền vững giữa Nhà nước và người dân bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên 3 khung lý thuyết và mô hình quản trị tài nguyên sinh thái hiện đại: Lý thuyết đồng quản lý tài nguyên thiên nhiên (Co-management Theory), Mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng (Community-Based Conservation - CBC) và Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework). Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm then chốt: Bảo tồn nguyên vị (In-situ conservation), Quản lý rừng đặc dụng, Đa dạng sinh học và Cơ chế chia sẻ lợi ích tài nguyên.

Các cơ sở pháp lý nền tảng bao gồm Luật Đa dạng sinh học năm 2008, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, Quyết định số 18/2007/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược phát triển lâm nghiệp giai đoạn 2006–2010, Quyết định số 75/QĐ-TTg và Quyết định số 07/2012/QĐ-TTg về chính sách đồng quản lý rừng đặc dụng. Nghiên cứu cũng vận dụng Nghị định 99/2010/NĐ-CP về chi trả dịch vụ môi trường rừng và phân tích rào cản từ Điều 24 Nghị định 117/2010/NĐ-CP khi quy định các khu bảo tồn dưới 5.000 ha không đủ điều kiện thành lập Ban quản lý chuyên trách độc lập.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp thu thập dữ liệu kết hợp nghiên cứu tài liệu thứ cấp giai đoạn 2005–2011 với điều tra thực địa từ tháng 5/2012 đến tháng 9/2012. Tổng cỡ mẫu khảo sát trực tiếp là 65 đối tượng, áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho mọi bên liên quan:

• Nhóm cán bộ quản lý (35 người): Sử dụng phương pháp phỏng vấn cấu trúc bằng bảng hỏi chuẩn hóa đối với 4 cán bộ cấp Sở (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường), 6 cán bộ Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang, 2 cán bộ lâm nghiệp cấp huyện, 2 lãnh đạo khu bảo tồn, 14 cán bộ cấp xã và 7 trưởng thôn bản. Lý do lựa chọn bảng hỏi cấu trúc nhằm lượng hóa chính xác các bất cập về tổ chức bộ máy, cơ chế tài chính và lỗ hổng chính sách.
• Nhóm cộng đồng bản địa (30 người dân): Áp dụng phương pháp phỏng vấn sâu tại 8 thôn mục tiêu. Lý do lựa chọn phỏng vấn sâu là do trình độ dân trí của đồng bào các dân tộc thiểu số như H'Mông, Dao, Tày còn hạn chế, đòi hỏi phương pháp tiếp cận trực tiếp, linh hoạt để nắm bắt chuẩn xác nhu cầu sinh kế và tập quán sử dụng tài nguyên rừng.

Nghiên cứu kết hợp công cụ Đánh giá nông thôn có sự tham gia của cộng đồng (PRA) thông qua hội thảo tham vấn ngày 31/7/2012 với sự hiện diện của 36 đại biểu từ cơ quan kiểm lâm, chính quyền 3 xã, đại diện tổ chức FFI và các tổ tuần rừng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu ghi nhận hệ sinh thái rừng Khau Ca sở hữu tính đa dạng sinh học vượt trội với 471 loài thực vật có mạch thuộc 268 chi, 113 họ (trong đó có 13 loài trong Sách đỏ Việt Nam, 15 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP và 1 loài thực vật hạt trần nguy cấp theo IUCN là Amentotaxus argotaenia). Về động vật, khu bảo tồn ghi nhận 25 loài thú thuộc 12 họ (16 loài thuộc Phụ lục Nghị định 32/2006/NĐ-CP, 13 loài trong Sách đỏ Việt Nam), 153 loài chim, 8 loài dơi và 14 loài bò sát, lưỡng cư. Điểm sáng nổi bật nhất là quần thể Voọc mũi hếch tăng trưởng 50%, từ khoảng 60 cá thể năm 2002 lên 90 cá thể năm 2011 nhờ các biện pháp can thiệp kịp thời.

Mô hình bảo vệ rừng dựa vào người dân địa phương bước đầu phát huy hiệu quả với 2 Tổ tuần rừng cộng đồng (4 thành viên tại xã Tùng Bá, 2 thành viên tại xã Minh Sơn) và 1 Đội nghiên cứu gồm 4 thành viên. Lực lượng này duy trì tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt từ 22 đến 24 ngày/tháng, trực tiếp kiểm soát 1.000 ha vùng lõi với mức thù lao 1,7 triệu đồng/tháng/người từ nguồn tài trợ phi chính phủ.

Tuy nhiên, áp lực kinh tế - xã hội lên khu bảo tồn là rất lớn. Cơ cấu kinh tế tại 3 xã phụ thuộc gần như tuyệt đối vào nông lâm nghiệp: xã Yên Định chiếm 99%, xã Tùng Bá chiếm 90% và xã Minh Sơn chiếm 60%. Tổng đàn gia súc quanh khu bảo tồn vượt mức 7.000 con (xã Tùng Bá có 2.458 con trâu, xã Yên Định có 1.792 con trâu, xã Minh Sơn có 2.667 con trâu), dẫn đến tình trạng chăn thả tự do xâm lấn thảm thực vật rừng. Bên cạnh đó, 5 doanh nghiệp khai khoáng hoạt động tại xã Minh Sơn cùng hoạt động khai thác gỗ củi tạo ra nguy cơ phân mảnh sinh cảnh nghiêm trọng.

Thảo luận kết quả

Các kết quả khảo sát thực địa có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân bố nhân lực kiểm lâm và bảng ma trận đánh giá áp lực tài nguyên. Biểu đồ tổng hợp ý kiến điều tra chỉ ra 100% cán bộ kiểm lâm và chính quyền xã đều đánh giá mô hình quản lý kiêm nhiệm hiện tại tồn tại nhiều bất cập, thiếu biên chế độc lập và thiếu nguồn kinh phí chi thường xuyên.

Nguyên nhân gốc rễ là do hạn chế quy định tại Nghị định 117/2010/NĐ-CP khiến diện tích 2.024 ha không thể thành lập Ban quản lý chuyên trách độc lập, trong khi ngân sách địa phương hạn hẹp. Khi so sánh với các mô hình đồng quản lý tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Vượn Cao Vít (Cao Bằng) hay Vườn quốc gia Xuân Sơn (Phú Thọ) - nơi quản lý thành công 1.040 ha rừng đặc dụng thông qua cộng đồng thôn, nghiên cứu chỉ rõ việc trao quyền tự chủ và thực hiện chính sách hỗ trợ 40 triệu đồng/thôn/năm cùng 100.000 đồng/ha/năm theo Quyết định 24/2012/QĐ-TTg là giải pháp khả thi nhất để giải quyết xung đột bảo tồn tại Hà Giang.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện mô hình tổ chức quản lý khu bảo tồn: Tái cấu trúc bộ máy theo hướng chuyển đổi từ cơ chế kiêm nhiệm sang thành lập Ban quản lý chuyên trách hoặc bố trí Trạm Kiểm lâm đặc dụng liên huyện trực thuộc Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang trước năm 2015. Bổ sung từ 5 đến 8 biên chế kiểm lâm chính quy nhằm phối hợp trực tiếp với chính quyền 3 xã. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

2. Tiến hành phân định và cắm mốc ranh giới thực địa: Xác định ranh giới rõ ràng trên thực địa cho toàn bộ 2.024 ha khu bảo tồn, đặc biệt cắm biển báo mốc giới tại 1.000 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt tiếp giáp 8 thôn mục tiêu trong giai đoạn 2013–2014. Chủ thể thực hiện: Chi cục Kiểm lâm tỉnh phối hợp Ủy ban nhân dân huyện Vị Xuyên và Bắc Mê.

3. Thể chế hóa Hội đồng tư vấn và nâng cấp Tổ tuần rừng cộng đồng: Ban hành quy chế hoạt động chính thức cho Hội đồng tư vấn cấp xã được thành lập từ tháng 6/2011. Tăng cường số lượng thành viên tổ tuần rừng từ 6 lên 12 người, nâng mức thù lao từ 1,7 triệu đồng lên 2,5 triệu đồng/tháng/người từ nguồn chi trả dịch vụ môi trường rừng theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP. Timeline hoàn thành trong năm 2014. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý khu bảo tồn và các tổ chức quốc tế.

4. Triển khai các gói hỗ trợ phát triển sinh kế vùng đệm: Giải ngân gói kinh phí 40 triệu đồng/thôn/năm cho 8 thôn vùng đệm theo Quyết định 24/2012/QĐ-TTg; hỗ trợ cải tạo giống cây trồng, phát triển 30 ha nuôi trồng thủy sản tại Tùng Bá; quy hoạch vùng chăn thả gia súc tập trung nhằm giảm thiểu 100% tình trạng thả rông gia súc trong vùng lõi đến năm 2015. Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp huyện Bắc Mê, Vị Xuyên và Ủy ban nhân dân 3 xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng Kiểm lâm: Cung cấp căn cứ thực tiễn và cơ sở pháp lý vững chắc để ban hành chính sách giao khoán rừng, củng cố mô hình đồng quản lý tại các khu bảo tồn thiên nhiên có quy mô diện tích nhỏ dưới 5.000 ha.
• Các tổ chức bảo tồn quốc tế và phi chính phủ (FFI, IUCN, WWF): Sử dụng các dữ liệu nhân khẩu, áp lực tài nguyên và sinh thái loài làm tài liệu tham chiếu chuẩn xác để thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế vùng đệm và tài trợ thiết bị cho tổ tuần tra cộng đồng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Môi trường, Lâm nghiệp: Cung cấp bộ dữ liệu thực địa phong phú về 471 loài thực vật có mạch, hiện trạng 90 cá thể Voọc mũi hếch và khung phương pháp luận đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) tại vùng đồng bào thiểu số.
• Ủy ban nhân dân cấp huyện và xã vùng đệm: Cung cấp cẩm nang thực hành để giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa quy hoạch khai thác khoáng sản, sản xuất nông nghiệp với bảo vệ tài nguyên rừng tự nhiên tại cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận vấn đề bảo tồn loài Voọc mũi hếch theo khía cạnh nào?
Nghiên cứu tiếp cận dưới góc độ bảo tồn nguyên vị gắn liền với phương thức đồng quản lý tài nguyên. Thay vì cô lập 2.024 ha rừng Khau Ca thành khu vực bất khả xâm phạm, nghiên cứu đề xuất tích hợp quyền lợi sinh kế của 8 thôn bản vào công tác bảo vệ sinh cảnh của 90 cá thể Voọc mũi hếch.

Vì sao Ban quản lý Khu bảo tồn Voọc mũi hếch Hà Giang phải hoạt động kiêm nhiệm?
Theo Điều 24 Nghị định 117/2010/NĐ-CP, chỉ các khu bảo tồn có diện tích trên 5.000 ha mới đủ điều kiện thành lập Ban quản lý chuyên trách độc lập. Do khu bảo tồn chỉ có quy mô 2.024 ha, bộ máy lãnh đạo phải do cán bộ Chi cục Kiểm lâm và Hạt Kiểm lâm Du Già kiêm nhiệm.

Tổ tuần rừng cộng đồng đóng vai trò gì trong việc bảo vệ quần thể linh trưởng?
Lực lượng gồm 6 người dân bản địa cùng 4 cán bộ nghiên cứu duy trì tuần tra liên tục 22 đến 24 ngày/tháng. Nhóm trực tiếp kiểm soát 1.000 ha vùng lõi, theo dõi tập tính của 90 cá thể Voọc mũi hếch và đẩy lùi kịp thời các hành vi săn bắt, chặt phá rừng.

Áp lực đe dọa lớn nhất đối với sinh thái rừng Khau Ca hiện nay là gì?
Nghiên cứu chỉ rõ áp lực lớn nhất đến từ hoạt động của 5 đơn vị khai thác khoáng sản tại xã Minh Sơn và tập quán chăn thả tự do đàn gia súc hơn 7.000 con từ 3 xã vùng đệm, đe dọa trực tiếp đến 471 loài thực vật và thu hẹp sinh cảnh sống của động vật hoang dã.

Cơ sở pháp lý nào hỗ trợ tài chính cho người dân tham gia bảo tồn rừng?
Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg quy định mức hỗ trợ 100.000 đồng/ha/năm cho hoạt động nhận khoán bảo vệ rừng và cấp kinh phí 40 triệu đồng/thôn/năm cho các thôn vùng đệm, kết hợp cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng từ Nghị định 99/2010/NĐ-CP.

Kết luận

• Hệ thống hóa tính đa dạng sinh học độc đáo tại 2.024 ha rừng Khau Ca với 471 loài thực vật và quần thể Voọc mũi hếch lớn nhất Việt Nam gồm 90 cá thể.
• Nhận diện toàn diện các bất cập của mô hình Ban quản lý kiêm nhiệm, sự thiếu hụt mốc giới thực địa và áp lực sinh kế từ 8 thôn vùng đệm.
• Chứng minh tính hiệu quả vượt trội của Tổ tuần rừng cộng đồng duy trì bảo vệ vùng lõi 22 đến 24 ngày/tháng với chi phí tiết kiệm.
• Đề xuất mô hình đồng quản lý hoàn chỉnh kết hợp giữa Ban quản lý, Hội đồng tư vấn và cộng đồng địa phương theo khung pháp lý Quyết định 07/2012/QĐ-TTg.
• Hoàn thiện lộ trình chính sách sinh kế và chi trả dịch vụ môi trường rừng bền vững giai đoạn 2012–2015.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là xây dựng mô hình đồng quản lý khả thi cho các khu rừng đặc dụng quy mô nhỏ dưới 5.000 ha tại Việt Nam. Để bảo tồn bền vững nguồn gen quý hiếm của loài Voọc mũi hếch, các nhà quản lý và cơ quan chức năng cần nhanh chóng áp dụng các khuyến nghị của đề tài vào thực tiễn quy hoạch lâm nghiệp địa phương ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch, tỉnh Hà Giang (KBTV) đƣợc thành lập theo Quyết định số 3115/QĐ-UBND ngày 26 tháng 8 năm 2009 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang có diện tích là 2.024 ha, trong đó khu vực bảo vệ nghiêm ngặt là 1.000 ha nằm trên địa bàn 3 xã gồm: Xã Tùng Bá, huyện Vị Xuyên; xã Yên Định và xã Minh Sơn, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch, tỉnh Hà Giang nằm tại khu vực rừng Khau Ca là một khu rừng trên núi đá vôi tƣơng đối biệt lập nằm gần Khu bảo tồn thiên nhiên Du Già và đƣợc bao bọc bởi đất nông nghiệp và rừng trồng. Đây là nơi sống của quần thể Voọc mũi hếch (VMH) (Rhinopithecus avunculus) quý hiếm lớn nhất đƣợc biết đến cho tới nay với tổng số khoảng 90 cá thể. Loài VMH đƣợc liệt kê là loài cực kỳ nguy cấp trong Sách đỏ của Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế [IUCN, 2008] và chỉ ghi nhận đƣợc ở 5 địa điểm tại Việt Nam thuộc các tỉnh: Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Thái Nguyên và Quảng Ninh, tổng số ƣớc tính khoảng 200 cá thể.

Hệ thực vật ở KBTV gồm có 471 loài thực vật có mạch thuộc 268 chi, 113 họ và 4 ngành trong đó có loài Amentotaxus argotaenia đƣợc liệt là loài có nguy cơ bị đe doạ trong Danh mục đỏ của IUCN [IUCN, 2008]; 13 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam [MOSTE, 2000] và 15 loài cần bảo tồn đƣợc liệt kê trong Nghị Định 32/2006/NĐ-CP của Chính Phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Về động vật, ngoài Voọc mũi hếch là loài đặc hữu, trọng điểm ở KBTV và là loài cần ƣu tiên bảo vệ còn có 25 loài thú thuộc 12 họ và 6 bộ trong đó có 16 loài có tên trong Phụ lục IB và IIB của Nghị Định 32/2006/NĐ-CP; 13 loài trong Sách đỏ Việt Nam [MOSTE, 2000] và 9 loài có tên trong Sách đỏ các loài đang bị đe dọa IUCN 2006; Có 153 loài chim thuộc 26 họ, trong đó có 01 loài có mặt trong Sách đỏ Việt Nam [MOSTE, 2000]; có 8 loài Dơi, 02 loài lƣỡng cƣ và 12 loài bò sát. Việc thành lập KBTV là một bƣớc tiến lớn trong công tác bảo tồn loài Voọc mũi hếch và đa dạng sinh học tại khu vực rừng Khau Ca, tuy nhiên do nguồn lực còn hạn chế, thực tế từ năm 2002 đến nay các hoạt động nghiên cứu, thành lập KBTV đều 1 đƣợc thực hiện bằng nguồn tài trợ của các tổ chức quốc tế; Ban quản lý KBTV hiện nay đƣợc tổ chức dƣới hình thức kiêm nhiệm (Lãnh đạo Ban quản lý KBTV là cán bộ của Phòng bảo tồn - Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang kiêm nhiệm). Ranh giới KBTV hiện tại chƣa đƣợc cắm mốc tại thực địa dẫn đến công tác bảo tồn hiện nay còn gặp rất nhiều khó khăn.

Các hoạt động phát triển kinh tế, xã hội nhƣ: Khai thác lâm sản, canh tác nông nghiệp trong KBTV vẫn diễn ra, thêm vào đó việc khai thác khoáng sản quanh KBTV đã và đang có những tác động rất lớn đến sự tồn tại của loài Voọc mũi hếch và đa dạng sinh học tại KBTV. Với những khó khăn về nguồn nhân lực và kinh phí hoạt động nhƣng từ khi thành lập đến nay công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại KBTV đã đạt đƣợc một số kết quả khả quan (Số lƣợng cá thể VMH đã tăng từ khoảng 60 cá thể năm 2002 lên khoảng 90 cá thể năm 2011) nhờ có sự tham gia, hỗ trợ tích cực của cộng đồng. Trên thế giới và tại Việt Nam hiện nay có một số mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng đã và đang hoạt động có hiệu quả. Các mô hình đó mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng dân cƣ địa phƣơng và cũng mang lại hiệu quả bảo tồn tốt.

“Nghiên cứu mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch, tỉnh Hà Giang” với mục đích: 1. Đánh giá thực trạng, những khó khăn và thách thức trong công tác bảo tồn tại KBTV. Đánh giá thực trạng kinh tế - xã hội của ngƣời dân địa phƣơng trong địa bàn nghiên cứu và những hoạt động liên quan đến công tác bảo tồn tại KBTV. Các hoạt động bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng và cơ hội áp dụng tại KBTV.

Đề xuất mô hình bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng tại KBTV. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn tại KBTV. Với bản thân là cán bộ làm công tác quản lý tại địa phƣơng, kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở khoa học để tham mƣu, đề xuất với các cấp lãnh đạo các giải pháp tổ chức thực hiện nhằm thực hiện tốt công tác bảo tồn và quản lý Nhà nƣớc về đa dạng sinh học trên địa bàn tỉnh Hà Giang. 2 CHƢƠNG I TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Các Định nghĩa và Khái niệm về bảo tồn Theo Luật đa dạng sinh học năm 2008 thì “Bảo tồn đa dạng sinh học là việc bảo vệ sự phong phú của các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, đặc thù hoặc đại diện; bảo vệ môi trƣờng sống tự nhiên thƣờng xuyên hoặc theo mùa của loài hoang dã, cảnh quan môi trƣờng, nét đẹp độc đáo của tự nhiên; nuôi, trồng, chăm sóc loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm đƣợc ƣu tiên bảo vệ; lƣu giƣ̃ và bảo quản lâu dài các mẫu vâ ̣t di truyề n ”. Có 2 hình thức bảo tồn gồm: - Bảo tồn tại chỗ (bảo tồn nguyên vị) là bảo tồn loài hoang dã trong môi trƣờng sống tƣ̣ nhiên của chúng ; bảo tồn loài cây trồng, vật nuôi đặc hữu, có giá trị trong môi trƣờng số ng , nơi hin ̀ h thành và phát triể n các đă ̣c điể m đă ̣c t rƣng của chúng. - Bảo tồn chuyển chỗ (bảo tồn chuyển vị) là bảo tồn loài hoang dã ngoài môi trƣờng sống tự nhiên thƣờng xuyên hoặc theo mùa của chúng ; bảo tồn loài cây trồng, vật nuôi đặc hữu, có giá trị ngoài môi trƣờng số ng , nơi hin ̀ h thành v à phát triể n các đă ̣c điể m đă ̣c trƣng của chúng ; lƣu giữ, bảo quản nguồn gen và mẫu vật di truyền trong các cơ sở khoa ho ̣c và công nghê ̣ ho ặc cơ sở lƣu giữ, bảo quản nguồn gen và mẫu vật di truyền. Trong hai hình thức bảo tồn thì bảo tồn nguyên vị là hình thức bảo tồn quan trọng nhất (Bảo tồn đa dạng sinh học tại các Khu bảo tồn) nhằm bảo vệ các loài tại đúng nơi sống của chúng trong điều kiện sinh cảnh tốt nhất để các loài có thể phát triển.

Bảo tồn chuyển vị (tại các trại cứu hộ, ngân hàng hạt giống, bảo quản phôi, trứng, tinh trùng.) chỉ áp dụng đối với các loài quý hiếm, quần thể còn lại quá nhỏ, có khả năng bị tuyệt diệt nhanh chóng thì phải bảo tồn các cá thể trong điều kiện nhân tạo, dƣới sự giám sát của con ngƣời. Hình thức bảo tồn tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch tỉnh Hà Giang là bảo tồn nguyên vị. Khu bảo tồn thiên nhiên - Theo Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế “Khu bảo tồn thiên nhiên là một khu vực trên đất liền hoặc trên biển đƣợc khoanh vùng để bảo vệ đa dạng sinh học, các tài nguyên thiên nhiên và văn hóa đi kèm, đƣợc quản lý bằng các công cụ pháp luật hoặc các hình thức quản lý có hiệu quả khác” [IUCN, 2008]. - Theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008 “Khu bảo tồn thiên nhiên là khu vực địa lý đƣợc xác lập ranh giới và phân khu chức năng để bảo tồn đa dạng sinh học”.

- Căn cứ vào mục đích sử dụng chủ yếu của rừng, Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 (Điều 4) chia rừng thành ba loại sau đây: + Rừng phòng hộ đƣợc sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nƣớc, bảo vệ đất, chống xói mòn, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai, điều hoà khí hậu, góp phần bảo vệ môi trƣờng, bao gồm: * Rừng phòng hộ đầu nguồn; * Rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay; * Rừng phòng hộ chắn sóng, lấn biển; * Rừng phòng hộ bảo vệ môi trƣờng. + Rừng đặc dụng đƣợc sử dụng chủ yếu để bảo tồn thiên nhiên, mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng của quốc gia, nguồn gen sinh vật rừng; nghiên cứu khoa học; bảo vệ di tích lịch sử, văn hoá, danh lam thắng cảnh; phục vụ nghỉ ngơi, du lịch, kết hợp phòng hộ, góp phần bảo vệ môi trƣờng, bao gồm: * Vƣờn quốc gia; * Khu bảo tồn thiên nhiên gồm: Khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài - sinh cảnh; * Khu bảo vệ cảnh quan gồm: Khu rừng di tích lịch sử, văn hoá, danh lam thắng cảnh; * Khu rừng nghiên cứu, thực nghiệm khoa học. + Rừng sản xuất đƣợc sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh gỗ, lâm sản ngoài gỗ và kết hợp phòng hộ, góp phần bảo vệ môi trƣờng, bao gồm: * Rừng sản xuất là rừng tự nhiên; 4 * Rừng sản xuất là rừng trồng; * Rừng giống gồm rừng trồng và rừng tự nhiên qua bình tuyển, công nhận. Tuy có nhiều các phân hạng về Khu bảo tồn (KBT) khác nhau, nhƣng đến nay tại Việt Nam chỉ có 164 KBT đã đƣợc thành lập (30 vƣờn quốc gia, 58 khu dự trữ thiên nhiên, 10 khu bảo tồn loài và sinh cảnh, 46 khu bảo vệ cảnh quan và 20 khu rừng nghiên cứu khoa học) chủ yếu là các khu rừng đặc dụng.

Các KBT khác mới chỉ đƣợc quy hoạch và thành lập với số lƣợng hạn chế. Cộng đồng Cộng đồng thƣờng đƣợc hiểu là những nhóm ngƣời, đƣợc tập hợp dƣới nhiều hình thức khác nhau nhƣ theo lứa tuổi, nghề nghiệp, huyết thống, hệ thống quyền lực, tổ chức đoàn thể có một số điểm chung. Luật bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 định nghĩa “Cộng đồng dân cƣ thôn là toàn bộ các hộ gia đình, cá nhân sống trong cùng một thôn, làng, bản, ấp, buôn, phum, sóc hoặc đơn vị tƣơng đƣơng”. Đối với đề tài này, cộng đồng ở đây là các thôn, bản của 03 xã quanh KBTV gồm: Xã Tùng Bá, xã Minh Sơn và xã Yên Định và những ngƣời có liên quan đến công tác bảo tồn tại KBTV nhƣ cán bộ quản lý các cấp, các doanh nghiệp hoạt động trong khu vực.