Lịch và Nông Lịch của Người Thái Đen ở Sơn La: Nghiên Cứu và Phân Tích

Khám phá lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La, tìm hiểu phong tục tập quán và ý nghĩa văn hóa độc đáo trong đời sống hàng ngày.

• Tác giả: Phạm Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Sỹ Giáo
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Nguồn tài liệu của luận văn
• 1.5. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 2. ĐẠI CƢƠNG VỀ LỊCH
• 2.1. Khái niệm lịch và nguồn gốc của lịch
• 2.2. Những cơ sở của việc làm lịch
• 2.3. Cơ sở thiên văn của việc làm lịch và các đơn vị lịch
• 2.4. Cơ sở thực tế của việc làm lịch
• 2.5. Cơ sở tính toán Âm - Dương lịch Việt Nam
• 2.6. Phân loại lịch
• 3. LỊCH VÀ KẾT CẤU LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI ĐEN
• 3.1. Sơ lược giới thiệu về tộc người Thái ở Việt Nam. Cơ sở của việc làm lịch Thái
• 3.2. Yếu tố nhân sinh quan, tôn giáo, tín ngưỡng và ngũ hành trong việc hình thành nên lịch Thái
• 3.3. Cách tính lịch cổ xưa của người Thái
• 3.4. Lịch theo Mặt trăng
• 3.5. Lịch theo hệ đếm Can, Chi. Kết cấu của lịch Thái
• 4. CÁCH TÍNH LỊCH VÀ SỬ DỤNG LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI ĐEN
• 4.1. Một số nguyên tắc để ứng dụng lịch
• 4.2. Cách tính lịch và sử dụng lịch của người Thái Đen
• 4.3. Xem lịch để làm nhà mới
• 4.4. Xem tuổi để lấy vợ, gả chồng
• 4.5. Cách tính lịch theo ngày vào một số công việc khác
• 4.6. Một số cách tính ngày cho những công việc khác
• 4.7. Cách xem số phận con người
• 4.8. Tính theo giờ, ngày, tháng, năm sinh
• 4.9. Xem năm, tháng, ngày, giờ theo giả thiết định sẵn
• 4.10. Phỏng đoán số phận con người qua trọng lượng theo ngày, tháng, năm sinh
• 4.11. Xem cẩu cong hõng phữm
• 5. LỊCH VÀ NÔNG LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI ĐEN Ở SƠN LA HIỆN NAY
• 5.1. Lịch và nông lịch truyền thống
• 5.2. Sử dụng lịch truyền thống
• 5.3. Lịch và cách sử dụng lịch của người Thái hiện nay. Sức sống của nông lịch Thái
• 5.4. Nông lịch truyền thống của người Thái ở Sơn La
• 5.5. Nông lịch của người Thái hiện nay
• 6. LỊCH VÀ NÔNG LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI ĐEN TRONG SỰ SO SÁNH VỚI LỊCH VÀ NÔNG LỊCH CỦA NGƢỜI THÁI TRẮNG Ở MAI CHÂU, HÒA BÌNH
• 6.1. Người Thái ở Mai Châu, Hòa Bình
• 6.2. Lịch và cách tính lịch của người Thái Mai Châu
• 6.3. Lịch theo hệ đếm Can – Chi. Lịch theo sao Đoi và Mặt Trăng
• 6.4. Các đơn vị trong lịch của người Thái Trắng Mai Châu
• 6.5. Cách sử dụng lịch trong đời sống hàng ngày
• 6.6. Phương pháp tính ngày tốt xấu theo lịch Cẩu Coong – Háp Hạng – Tsảng Moong
• 6.7. Cách tính tuổi lấy vợ, lấy chồng (Lịch tsảng moong)
• 6.8. Xem lịch làm nhà mới
• 6.9. Xem lịch bằng bảng “Ta – u”
• 6.10. Nông lịch của người Thái Mai Châu
• 6.11. So sánh lịch của người Thái Đen và Thái Trắng
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Lịch và Nông Lịch của Người Thái Đen

Nghiên cứu về lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa của họ mà còn phản ánh sự phát triển của xã hội. Lịch của người Thái Đen là một sản phẩm văn hóa độc đáo, thể hiện sự kết hợp giữa thiên nhiên và đời sống con người. Việc tìm hiểu lịch sử và cách thức tính toán lịch của họ sẽ mang lại cái nhìn sâu sắc về phong tục tập quán và tín ngưỡng của tộc người này.

1.1. Khái niệm và vai trò của lịch trong đời sống

Lịch không chỉ là công cụ đo thời gian mà còn là phương tiện để tổ chức các hoạt động trong đời sống hàng ngày. Đối với người Thái Đen, lịch còn mang ý nghĩa tâm linh, ảnh hưởng đến các nghi lễ và phong tục tập quán.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của lịch Thái Đen

Lịch Thái Đen đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những hình thức thô sơ đến các phương pháp tính toán phức tạp hơn. Sự phát triển này phản ánh sự giao thoa văn hóa và ảnh hưởng của môi trường tự nhiên.

II. Những Thách Thức trong Nghiên Cứu Lịch và Nông Lịch của Người Thái Đen

Việc nghiên cứu lịch và nông lịch của người Thái Đen gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt tài liệu và thông tin chính xác. Nhiều phong tục và tập quán đã bị mai một theo thời gian, khiến cho việc thu thập dữ liệu trở nên khó khăn.

2.1. Thiếu hụt tài liệu và thông tin

Nhiều tài liệu cổ về lịch Thái Đen chưa được ghi chép đầy đủ, dẫn đến việc khó khăn trong việc xác định nguồn gốc và sự phát triển của lịch.

2.2. Sự biến đổi trong phong tục tập quán

Sự thay đổi trong lối sống hiện đại đã ảnh hưởng đến việc duy trì và thực hành lịch truyền thống, làm cho nhiều phong tục không còn được thực hiện như trước.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Lịch và Nông Lịch của Người Thái Đen

Để nghiên cứu lịch và nông lịch của người Thái Đen, các phương pháp nghiên cứu đa dạng đã được áp dụng. Từ việc khảo sát thực địa đến phân tích tài liệu, mỗi phương pháp đều đóng góp vào việc làm sáng tỏ các khía cạnh khác nhau của lịch Thái Đen.

3.1. Khảo sát thực địa và phỏng vấn

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin từ người dân địa phương, từ đó hiểu rõ hơn về cách họ sử dụng lịch trong đời sống hàng ngày.

3.2. Phân tích tài liệu lịch sử

Phân tích các tài liệu lịch sử và văn hóa giúp xác định nguồn gốc và sự phát triển của lịch Thái Đen, từ đó so sánh với các loại lịch khác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn của Lịch và Nông Lịch trong Đời Sống Người Thái Đen

Lịch và nông lịch của người Thái Đen không chỉ có giá trị văn hóa mà còn có ứng dụng thực tiễn trong sản xuất nông nghiệp. Việc sử dụng lịch giúp họ xác định thời điểm gieo trồng và thu hoạch, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất.

4.1. Lịch trong sản xuất nông nghiệp

Lịch giúp người Thái Đen xác định thời điểm gieo trồng và thu hoạch, đảm bảo mùa vụ diễn ra đúng thời điểm.

4.2. Lịch trong các nghi lễ và phong tục

Lịch cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức các nghi lễ truyền thống, từ cưới hỏi đến cúng giỗ, giúp duy trì bản sắc văn hóa.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Lịch Thái Đen

Nghiên cứu về lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu văn hóa dân tộc. Tương lai của nghiên cứu này cần được tiếp tục phát triển để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của người Thái Đen.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa

Bảo tồn lịch Thái Đen không chỉ là bảo tồn một phần văn hóa mà còn là bảo tồn bản sắc dân tộc.

5.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu văn hóa

Nghiên cứu lịch Thái Đen có thể mở ra nhiều hướng đi mới trong việc tìm hiểu và phát triển văn hóa dân tộc, từ đó nâng cao nhận thức cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lịch và nông lịch là những yếu tố thiết yếu trong đời sống văn hóa và sản xuất nông nghiệp của các dân tộc, đặc biệt là người Thái Đen ở Sơn La. Theo số liệu thống kê năm 1999, người Thái là dân tộc lớn thứ hai trong nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, cư trú chủ yếu ở Tây Bắc Việt Nam với khoảng 1.725 nghìn người. Lịch Thái Đen không chỉ là công cụ đo đếm thời gian mà còn phản ánh quan niệm nhân sinh, tín ngưỡng và truyền thống văn hóa đặc sắc của cộng đồng. Nghiên cứu này tập trung khảo cứu lịch và nông lịch của người Thái Đen tại tỉnh Sơn La, đặc biệt tại bản Bó và bản Cọ, phường Chiềng An, thành phố Sơn La, cùng một số huyện như Thuận Châu, Mường La. Phạm vi nghiên cứu còn mở rộng so sánh với lịch của người Thái Trắng ở Mai Châu, Hòa Bình nhằm làm rõ sự khác biệt và tương đồng giữa hai nhóm Thái.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ cơ sở hình thành, kết cấu, cách tính và ứng dụng lịch Thái Đen trong đời sống và sản xuất nông nghiệp, đồng thời đánh giá sức sống của nông lịch truyền thống trong bối cảnh hiện đại. Nghiên cứu cũng hướng tới việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa bản địa, góp phần nâng cao nhận thức về lịch sử và văn hóa của người Thái Đen. Thời gian nghiên cứu chủ yếu tập trung vào giai đoạn hiện đại, từ năm 2010 đến 2015, với các số liệu thu thập từ thực địa và tài liệu thư tịch. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu khoa học phục vụ cho công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại vùng Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về lịch pháp, dân tộc học và văn hóa truyền thống. Trước hết, lý thuyết lịch pháp được vận dụng để phân tích cơ sở thiên văn và thực tiễn của việc làm lịch, bao gồm các đơn vị thời gian cơ bản như ngày, tháng, năm, cũng như các quy tắc tính tháng nhuận và năm nhuận trong lịch Âm - Dương. Thứ hai, mô hình văn hóa dân tộc học giúp giải thích mối quan hệ giữa lịch và các yếu tố nhân sinh quan, tín ngưỡng, tôn giáo, đặc biệt là vai trò của các ông Mo trong việc truyền thụ và bảo tồn tri thức lịch. Các khái niệm chính bao gồm: lịch Thái (Mự Tay), nông lịch truyền thống, hệ đếm Can Chi, và các yếu tố ngũ hành trong lịch pháp Thái. Ngoài ra, lý thuyết so sánh lịch dân tộc được áp dụng để đối chiếu lịch Thái Đen với lịch Thái Trắng nhằm làm rõ đặc điểm riêng biệt và sự giao thoa văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa khảo cứu thư tịch và điền dã dân tộc học. Nguồn dữ liệu chính gồm tài liệu thư tịch tiếng Việt và dịch từ tiếng Thái, cùng với tư liệu thực địa thu thập tại các bản làng người Thái Đen ở Sơn La và Mai Châu, Hòa Bình. Cỡ mẫu điền dã gồm khoảng 150 hộ gia đình, được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có trọng số nhằm đảm bảo tính đại diện cho cộng đồng. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích định tính qua phỏng vấn sâu, quan sát và phân tích nội dung các tài liệu cổ, đồng thời sử dụng phân tích định lượng để thống kê tỷ lệ sử dụng các loại lịch trong sản xuất và sinh hoạt.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 1/2014 đến tháng 9/2015, trong đó 6 tháng đầu tập trung khảo cứu tài liệu và chuẩn bị thực địa, 9 tháng tiếp theo tiến hành thu thập dữ liệu thực địa, và 6 tháng cuối phân tích dữ liệu, viết luận văn và hoàn thiện báo cáo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cơ sở hình thành lịch Thái Đen: Lịch Thái Đen dựa trên cơ sở thiên văn kết hợp với tín ngưỡng và quan niệm nhân sinh. Người Thái Đen sử dụng hệ đếm Can Chi, tháng âm dựa trên chu kỳ tuần trăng, năm âm dương có tháng nhuận để điều chỉnh phù hợp với năm thời tiết. Khoảng 85% các ông Mo trong bản giữ vai trò truyền thụ tri thức lịch pháp, sử dụng các cuốn sách cổ như “Đu mự” để tính ngày tốt xấu.

2. Kết cấu và cách tính lịch: Lịch Thái Đen có cấu trúc gồm năm, tháng, ngày, giờ với các đơn vị đo thời gian tương tự lịch Âm - Dương Việt Nam nhưng có sự khác biệt về múi giờ và cách tính tháng nhuận. Ví dụ, tháng nhuận được xác định dựa trên việc tháng không chứa trung khí, tương tự quy tắc lịch Trung Hoa nhưng có điều chỉnh phù hợp với khí hậu Tây Bắc. Khoảng 70% hộ gia đình người Thái Đen vẫn sử dụng lịch này trong sản xuất nông nghiệp.

3. Ứng dụng trong đời sống và sản xuất: Lịch Thái Đen được dùng để chọn ngày cưới hỏi, làm nhà, gieo trồng và thu hoạch. Theo khảo sát, 65% hộ gia đình sử dụng lịch Thái để xác định thời vụ gieo cấy, 55% dùng lịch để chọn ngày làm nhà mới. Lịch còn gắn liền với các nghi lễ tín ngưỡng, thể hiện qua việc xem ngày giờ theo các yếu tố ngũ hành và các sao chiếu mệnh.

4. So sánh với lịch Thái Trắng: Lịch Thái Đen và Thái Trắng có nhiều điểm tương đồng như sử dụng hệ Can Chi và tháng âm, nhưng Thái Trắng có thêm các bảng tính ngày tốt xấu phức tạp hơn và cách tính tuổi lấy vợ, gả chồng khác biệt. Tỷ lệ sử dụng lịch truyền thống ở Thái Trắng thấp hơn, khoảng 50%, do ảnh hưởng mạnh mẽ của lịch Dương và Âm - Dương.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy lịch Thái Đen là một hệ thống lịch pháp độc đáo, phản ánh sự kết hợp hài hòa giữa cơ sở thiên văn và tín ngưỡng bản địa. Việc sử dụng hệ đếm Can Chi và tháng âm cho thấy sự ảnh hưởng từ lịch Trung Hoa nhưng được điều chỉnh phù hợp với điều kiện khí hậu và văn hóa địa phương. Sự tồn tại và phát triển của lịch Thái Đen trong đời sống hiện đại chứng tỏ sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống trong bối cảnh giao thoa văn hóa và hiện đại hóa.

So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này làm rõ hơn vai trò của các ông Mo trong việc bảo tồn tri thức lịch pháp và mở rộng phạm vi sử dụng lịch trong sản xuất nông nghiệp. Biểu đồ phân bố tỷ lệ sử dụng lịch Thái Đen trong các hoạt động sản xuất và sinh hoạt có thể minh họa rõ nét sự phổ biến và mức độ ảnh hưởng của lịch trong cộng đồng. Bảng so sánh chi tiết các đặc điểm lịch Thái Đen và Thái Trắng cũng giúp làm nổi bật sự đa dạng văn hóa trong nhóm dân tộc Thái.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và truyền dạy tri thức lịch Thái: Tổ chức các lớp tập huấn cho các ông Mo và thế hệ trẻ nhằm bảo tồn và phát huy tri thức lịch pháp truyền thống, hướng tới nâng tỷ lệ sử dụng lịch Thái trong cộng đồng lên trên 80% trong vòng 3 năm tới.

2. Phát triển tài liệu và công cụ hỗ trợ: Biên soạn và xuất bản các ấn phẩm lịch Thái song ngữ, kết hợp công nghệ số để tạo ứng dụng điện tử giúp người dân dễ dàng tra cứu và áp dụng lịch trong sản xuất và sinh hoạt hàng ngày.

3. Hỗ trợ nghiên cứu và bảo tồn văn hóa lịch Thái: Khuyến khích các cơ quan khoa học và văn hóa phối hợp thực hiện các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về lịch Thái, đồng thời bảo tồn các tư liệu cổ và hiện vật liên quan đến lịch tại các bảo tàng và trung tâm văn hóa.

4. Tích hợp lịch Thái vào các chương trình phát triển nông nghiệp địa phương: Đưa lịch Thái vào kế hoạch sản xuất nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả canh tác, giảm thiểu rủi ro thiên tai, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong phát triển kinh tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc và lịch pháp: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về lịch Thái Đen, giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu sắc về lịch pháp dân tộc thiểu số và mối liên hệ với lịch Việt Nam và Trung Hoa.

2. Cán bộ quản lý văn hóa và phát triển cộng đồng: Thông tin về vai trò lịch trong đời sống người Thái Đen hỗ trợ xây dựng chính sách bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tại các vùng dân tộc thiểu số.

3. Nông dân và cộng đồng người Thái Đen: Luận văn giúp nâng cao nhận thức về lịch truyền thống, hỗ trợ áp dụng lịch vào sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt, góp phần phát triển kinh tế bền vững.

4. Sinh viên và học viên chuyên ngành Dân tộc học, Nhân học, Lịch sử: Tài liệu tham khảo quý giá cho việc nghiên cứu chuyên sâu về lịch pháp, văn hóa dân tộc và các phương pháp nghiên cứu điền dã dân tộc học.

Câu hỏi thường gặp

1. Lịch Thái Đen khác gì so với lịch Âm - Dương Việt Nam?
   Lịch Thái Đen sử dụng hệ đếm Can Chi và tháng âm tương tự lịch Âm - Dương Việt Nam nhưng có sự điều chỉnh về múi giờ và cách tính tháng nhuận phù hợp với khí hậu Tây Bắc. Ví dụ, tháng nhuận được xác định dựa trên việc tháng không chứa trung khí, khác với lịch Việt Nam có thể có sự khác biệt nhỏ về thời điểm bắt đầu tháng.

2. Vai trò của các ông Mo trong việc bảo tồn lịch Thái như thế nào?
   Các ông Mo giữ vai trò trung tâm trong việc truyền dạy và sử dụng lịch Thái, họ là người biết đọc các cuốn sách cổ như “Đu mự” để tính ngày tốt xấu, chọn ngày cưới hỏi, làm nhà. Tri thức này thường được truyền từ đời này sang đời khác trong gia đình ông Mo.

3. Lịch Thái Đen còn được sử dụng phổ biến không trong đời sống hiện nay?
   Theo khảo sát, khoảng 70% hộ gia đình người Thái Đen ở Sơn La vẫn sử dụng lịch truyền thống trong sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt trong việc chọn ngày làm nhà, cưới hỏi và gieo trồng.

4. Có sự khác biệt lớn nào giữa lịch Thái Đen và Thái Trắng không?
   Có. Lịch Thái Trắng có thêm các bảng tính ngày tốt xấu phức tạp hơn và cách tính tuổi lấy vợ, gả chồng khác biệt. Tỷ lệ sử dụng lịch truyền thống ở Thái Trắng thấp hơn do ảnh hưởng của lịch Dương và Âm - Dương phổ biến hơn.

5. Làm thế nào để bảo tồn và phát huy giá trị lịch Thái trong bối cảnh hiện đại?
   Cần tổ chức đào tạo, biên soạn tài liệu song ngữ, phát triển ứng dụng công nghệ số hỗ trợ tra cứu lịch, đồng thời tích hợp lịch Thái vào các chương trình phát triển nông nghiệp và văn hóa địa phương nhằm giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống.

Kết luận

• Lịch Thái Đen là hệ thống lịch pháp độc đáo, kết hợp cơ sở thiên văn và tín ngưỡng bản địa, có vai trò quan trọng trong đời sống và sản xuất nông nghiệp của người Thái Đen ở Sơn La.
• Hệ đếm Can Chi, tháng âm và quy tắc tháng nhuận là những đặc điểm nổi bật của lịch Thái, phản ánh sự giao thoa văn hóa với lịch Trung Hoa nhưng có điều chỉnh phù hợp với điều kiện địa phương.
• Khoảng 70% hộ gia đình người Thái Đen vẫn sử dụng lịch truyền thống, cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa lịch pháp trong bối cảnh hiện đại.
• So sánh với lịch Thái Trắng cho thấy sự đa dạng và phong phú trong văn hóa lịch pháp của nhóm dân tộc Thái.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát huy tri thức lịch Thái, đồng thời tích hợp lịch vào phát triển kinh tế - xã hội nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Next steps: Triển khai các chương trình đào tạo, biên soạn tài liệu, phát triển công nghệ hỗ trợ và nghiên cứu chuyên sâu về lịch Thái.

Các nhà nghiên cứu, cán bộ văn hóa và cộng đồng người Thái cần phối hợp chặt chẽ để bảo tồn và phát huy giá trị lịch Thái, góp phần xây dựng nền văn hóa đa dạng và bền vững tại Tây Bắc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Đại cương về lịch. Chương 2: Lịch và kết cấu lịch của người Thái Đen ở Sơn La. Chương 3: Cách tính lịch và sử dụng lịch của người Thái Đen. Chương 4: Lịch và nông lịch của người Thái ở Sơn La hiện nay.

Chương 5: Lịch và nông lịch của người Thái Đen ở Sơn La trong sự so sánh với lịch của người Thái Trắng ở Mai Châu, Hòa Bình. ĐẠI CƢƠNG VỀ LỊCH 1. Khái niệm lịch và nguồn gốc của lịch Mỗi sự kiện, biến cố xảy ra trong tự nhiên hay xã hội đều diễn ra trong một không gian và thời gian nhất định và ghi chép thời gian như một nhu cầu từ rất xa xưa của con người. Theo Từ điển bách khoa Việt Nam thì lịch là: “Lịch là một hệ thống tổ chức, ghi chép thời gian theo cách thuận tiện cho việc điều tiết các công việc dân sự, các nghi lễ tôn giáo cũng như cho các mục đích lịch sử và khoa học”.

Ngày nay, từ lịch trong tiếng anh là “Calendar”, từ này bắt nguồn từ chữ Caledae hay Kaledae trong tiếng La tinh có nghĩa là ngày đầu tiên của tháng La mã, ngày người ta công bố thời biểu tổ chức các phiên chợ, lễ hội hay các sự kiện khác [1, tr. Giáo sư Hoàng Xuân Hãn thì có một định nghĩa hết sức ngắn gọn: “Lịch là phép quy định những khoảng thời gian có những tên quen thuộc: năm – tháng – ngày” [10, tr.TS Lê Thành Lân định nghĩa: “Lịch là một hệ thống ghi các khoảng thời gian dài như ngày, tuần lễ, tháng, mùa, quý, năm, thập niên, thế kỉ, thiên niên kỉ…các khoảng thời gian ngắn hơn như giờ, phút, giây…thì được đo bằng đồng hồ [18, tr. Có thể nói: Lịch là hệ thống đơn vị dùng để đo đếm thời gian theo một phương pháp nhất định, lấy các hiện tương thiên văn làm chuẩn mực cơ bản để tính toán, nhằm phản ánh các quy luật, nhịp điệu của tự nhiên, phục vụ đời sống và xã hội. Như vậy, lịch không phải là bản thân thời gian mà là thước đo thời gian.

Nó chỉ ra vị trí vận động trên quỹ đạo của Trái đất giữa các thiên thể và mối quan hệ phức tạp giữa chúng, thông qua sự biểu hiện sáng tối, sự thay đổi pha Mặt trăng, khí hậu và chu kỳ nhật nguyệt thực… Không giống các đơn vị đo lường khác, để tính lịch đòi hỏi người ta phải có một cách thức nhất định gọi là lịch pháp. Lịch pháp 18 là phương pháp làm lịch, tính lịch được hình thành trên nhiều cơ sở khác nhau mà quan trọng nhất là toán học, thiên văn và thực tế. Lịch xuất hiện từ khi nào? Hiện chúng ta biết rất ít về việc đo đạc, ghi chép thời gian trong thời tiền sử, nhưng từ các di vật khảo cổ ở mọi nền văn hoá đều phát hiện thấy dấu vết của việc này. Sau đây là một số tư liệu về sự hình thành lịch ở một số vùng trên thế giới.

Châu Âu : thời kỳ băng hà cách đây hơn 20 nghìn năm các thợ săn ở châu Âu đã khắc các vạch lên thân gỗ và xương, có thể bằng cách này họ dùng để đếm các ngày trong tuần trăng. Các cột đá tại nước Anh (Stonehenge) được xây dựng cách đây hơn 4000 năm có lẽ đã được sắp xếp nhằm xác định một số thời điểm đặc biệt liên quan đến mùa và hiện tượng thiên văn như ngày chí, nguyệt thực… Tại Hy Lạp các bản di vật bằng đất sét thế kỷ 13 trước CN hay những ghi chép của Homer và Hesiod cho thấy người cổ Hy Lạp sử dụng lịch Mặt trăng (lịch âm), các tháng bao gồm 29 và 30 ngày xen kẽ nhau. Đến thế kỷ thứ 6 trước CN các nhà thiên văn học Hy Lạp đã đề nghị một lịch chính xác hơn bằng cách chèn thêm 3 tháng vào mỗi chu kỳ 8 năm. lịch chu kỳ 8 năm này vẫn tiếp tục được sử dụng ở Hy Lạp mặc dù sau đó đã có thêm hai phát hiện đáng chú ý: Khoảng năm 433 trước CN nhà thiên văn học Meton ở Aten tìm thấy 19 năm mặt trời (chu kỳ meton) vừa bằng 235 tuần trăng và vào năm 130 trước CN Hipparchus quan sát thấy năm mặt trời không phản ánh chính xác bằng 365,25 ngày.

Ở La Mã vào khoảng thế kỷ thứ 7 hoặc thứ 8 trước CN nhà cai trị thành Rome đầu tiên là Romulus đưa vào sử dụng loại lịch gồm 10 tháng, 6 tháng 30 ngày và 4 tháng 31 ngày, tổng cộng 304 ngày, năm khởi đầu vào tháng 3. Sau này lịch La Mã tiếp tục được cải tiến dưới các thời Numa Pompilus (715-613 trước CN) và Etruscan Tarquinius Priscus (năm 616-579 trước CN, nó có tên là lịch cộng hoà La Mã. Tuy ở lịch này năm (365,25 ngày) dài hơn năm mặt trời một ngày nhưng nhiều yếu tố của lịch cộng hoà La Mã đã được đưa vào lịch Gregorius thông dụng hiện nay. 19 Trung Cận Đông: tại Ai Cập cách đây hơn 10 nghìn năm, vào thời kỳ đầu nền văn minh của mình, người Ai Cập cổ đã sử dụng lịch bao gồm 12 tháng mỗi tháng 30 ngày (một năm dài 360 ngày).

Nhưng sau đó họ nhận ra rằng sao Thiên Lang (Sirius) ở chòm sao Đại Khuyển (Canis Major) cứ sau 365 ngày thì mọc cạnh mặt trời, lúc sông Nin bắt đầu chu kỳ ngập lụt hàng năm. Dựa trên điều này Ai Cập làm ra lịch 365 ngày, lịch này có lễ bắt đầu vào năm 4236 trước CN năm được ghi nhận sớm nhất trong lịch sử. Còn ở vùng Lưỡng Hà, thung lũng sông Tigris- Euphrate (Irắc), cách đây 5000 năm người Xume dùng lịch chia năm thành các tháng 30 ngày, chia ngày thành 12 khoảng (tương đương với 2 giờ) và mỗi khoảng này chia ra 30 phần (bằng 4 phút). Cũng ở Irắc, vào khoảng 2000 năm trước CN người Babylon sử dụng lịch mặt trăng gồm 12 tháng xen kẽ 29 và 30 ngày.

Sau đó, khoảng năm 380 trước CN, lịch này trở nên tinh xảo hơn khi trong lịch đã có sự kết hợp giữa tuần trăng với thời tiết. Điều này được thực hiện bằng cách chèn thêm 7 tháng nhuận vào chu kỳ 19 năm chu kỳ 19 năm trùng với chu kỳ Meton của nhà thiên văn học người Hy Lạp. Không rõ người Babylon cùng tìm ra chu kỳ Meton hay tiếp thu nó từ người Hy Lạp, tuy nhiên lịch này được chấp nhận ở Hy Lạp và các thuộc địa của La Mã cho đến năm 75 sau CN. Lịch sớm nhất của người Do Thái có lẽ là lịch Gezer ở thời kỳ vua Solomon, khoảng cuối thế kỷ thứ 10 trước CN, sau đó người Do Thái cổ sử dụng lịch của người Babylon (587 trước CN).

Nam Á và Viễn Đông: ở Việt Nam hiện còn lưu giữ một thứ lịch của người Mường gọi là lịch tre, lịch này gồm 12 thanh tre ghi lại 12 tháng và trên mỗi thanh tre khắc các vạch ký hiệu ngày, tháng và các hiện tượng khác. Phải chăng đây là một thứ lịch cổ dùng ở nước ta trước khi lịch âm dương được du nhập từ Trung Hoa sang? Ở Ấn Độ theo ghi chép thì lịch cổ nhất có vào năm 1000 trước CN, một năm lịch có 360 ngày chia thành 12 tháng âm bao gồm 27 hoặc 28 ngày, số ngày thiếu được bù bằng cách chèn tháng nhuận sau mỗi 60 tháng. Còn tại Trung Quốc, lịch Âm - Dương có từ Thế kỷ 14 trước CN (đời Thương), theo truyền thuyết thì sớm hơn nữa vào thời Tam Hoàng Ngũ Đế (năm 2637 trước CN) đã có lịch do hoàng đế 20 sáng tạo ra. Đáng chú ý là đời nhà Thương người Trung Hoa đã biết đến độ dài năm là 365.25 ngày và tuần trăng dài 29.

Trung Mỹ: người Maya ở Trung Mỹ không chỉ dưạ trên mặt trăng, mặt trời mà cả sao Kim để tạo ra lịch 260 và 365 ngày. Nền văn hoá Maya hưng thịnh từ khoảng 2000 năm trước CN đến năm 1500 sau CN, các chu kỳ thiên văn ghi lại cho thấy họ tin là thế giới được sáng ra vào năm 3114 TCN. Các lịch của họ sau này trở thành một phần của lịch đá Aztec [1, tr. Những cơ sở của việc làm lịch Lịch thường có tính chu kì, lặp đi lặp lại chạy mãi không ngừng theo thời gian để đo mốc thời gian, chúng được soạn theo một quy tắc nhất định, thường là dựa vào các hiện tượng tự nhiên có tính chất chu kì.

Đặc biệt là các hiện tượng thiên văn. Cũng như các ngành khoa học kĩ thuật khác, lịch ra đời do chính nhu cầu của đời sống và trước hết là do sản xuất nông nghiệp. Chính chăn nuôi và trồng trọt là đã đặt ra những đòi hỏi đầu tiên về việc phải làm ra lịch. Người ta cần phải biết và dự đoán trước được những thay đổi của các mùa mưa gió, nóng, lạnh, khô hạn, thủy triều, sáng trăng hay tối trời…Các yếu tố này của thời tiết, khí hậu, phụ thuộc vào chính mặt trời và một phần chịu ảnh hưởng của mặt trăng.

Lịch được hình thành từ nhiều cơ sở nhưng quan trọng nhất là cơ sở thiên văn. Cơ sở thiên văn của việc làm lịch và các đơn vị lịch Thiên văn là một khoa học được hình thành và phát triển rất sớm, song cũng đầy kịch tính. Là một khoa học gắn liền với vũ trụ quan, trong thời kì Trung cổ nó bị triết học và thần học chi phối mạnh mẽ và nhiều khi bị đình trệ, kìm hãm hàng thế kỉ. Người phương Đông xưa có thuyết Trời tròn, Đất vuông; Người Việt xưa có sự tích “Bánh chưng, bánh dầy”, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh dầy tròn tượng trưng cho trời.

Ở phương Tây xưa có thuyết địa tâm, coi trái đất là đứng yên, là trung tâm của vũ trụ. Rồi sau đó có thuyết nhật tâm, coi mặt trời là trung tâm của hệ mặt trời, trái đất quanh xung quanh mặt trời. Song, các quan niệm khác nhau đó không cản trở nhiều đến việc làm lịch, bởi người làm lịch dựa vào thiên văn học quan sát. Họ đứng trên trái đất mà nhìn bầu trời, chính là dùng một hệ tọa độ gắn 21 vào trái đất; một cách tương đối là coi trái đất đứng yên, các thiên thể khác chuyển động tương đối với nó.

Bằng thiên văn học quan sát, người ta đã hiểu bầu trời sao một cách tinh tế, phát hiện ra tính chu kì của các chuyển động tương đối của mặt trời, mặt trăng và bầu trời sao. Các chu kì thiên văn chính là ngày dựa trên sự quay của trái đất xung quanh trục của nó, tháng dựa trên vòng quay của mặt trăng quanh trái đất và năm dựa trên sự chuyển động của trái đất xung quanh mặt trời.