Đặt vấn đề Trong những năm gần đây với chính sách mở rộng đầu tư về mọi mặt của Nhà nước, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được cải thiện và nâng cao. Song song với nhu cầu về vật chất thì nhu cầu tinh thần đặc biệt không thể thiếu được. Từ lâu con người đã thích trồng hoa, cây cảnh vừa để trang trí cho đẹp, vừa để giải trí tinh thần. Mỗi người có một sở thích chơi hoa khác nhau và việc lựa chọn loài hoa thường tùy thuộc vào điều kiện khí hậu của vùng, vẻ đẹp của hoa,.
Hoa Phong lan là loài hoa được nhiều người ưa thích bởi hoa lan có cấu trúc kiêu kỳ và phức tạp, có màu sắc quyến rũ và đa dạng như: đỏ, cam, vàng, tím,.Hoa Phong lan có thể chơi cả chậu, cắm thành lãng, đặt trong phòng làm việc, phòng khách,. Tuy nhiên diện tích trồng hoa Phong lan trong cả nước còn thấp, chất lượng hoa chưa cao, chủ yếu được trồng ở một số địa phương có điều kiện như: Đà Lạt, Hà Nội, Hải Phòng, Thành Phố Hồ Chí Minh. Hiện nay, một số nơi đã sản xuất và nhân được một số giống lan mới bằng phương pháp nuôi cấy mô nhưng giá thành cao, chí phí vận chuyển lớn. Mà hoa Phong lan rừng chỉ ra hoa một năm một lần và chủ yếu là vào mùa hè, chóng tàn, khó điều khiển hoa nở theo ý muốn.
Nguyên nhân chính của việc hạn chế trên là : Do giống kém chất lượng, chưa tạo ra được giống mới có khả năng điều khiển ra hoa theo ý muốn, giá thành giống cao, kỹ thuật trồng và chăm sóc còn hạn chế, đầu tư cho trồng trọt còn thấp. Trong những nguyên nhân trên thì giống là yếu tố hạn chế rất lớn đối với sự phát triển của sản xuất hoa Phong lan. Hoa phong lan có giá trị thương mại lớn, trong đó chủ yếu các giống Đai Châu, Đuôi chồn và lan hài, giá cả cũng rất dao động, do nguồn lan khai thác ngày càng cạn kiệt nên giá cả luôn có chiều hướng tăng cao. 1kg lan Đai Châu hoặc Đuôi chồn hiện nay lên tới 100.000 VNĐ/kg hoặc 10.000 VNĐ cho 1 cây con.
Với các loại lan quý hiếm có thể lên tới 200.000 VNĐ cho một cây con. Những năm trước đây lan rừng được buôn bán nhiều và với giá rẻ với thu nhập trung bình của người lao động ai cũng có thể mua và trồng lan rừng làm cây cảnh. Hiện nay mức độ khai thác cạn kiệt đã gây ảnh hưởng tới nguồn gen và làm tăng giá cả. Lan Đuôi Chồn (Rhynchostylis retusa [L.] Blume) là loài lan rừng được người chơi lan rất ưa chuộng vì hoa đẹp và hương thơm.
Hiện nay tại các khu rừng ở Việt Nam, các loài lan rừng bị khai thác quá mức, đang có nguy cơ cạn kiệt, trong đó hai loài lan rừng là Đuôi Chồn và Đai Châu đang được khai thác nhiều cho mục đích thương mại và có nguy cơ mất dần trong tự nhiên. Việc nghiên cứu phát triển các loài lan nêu trên, vừa bảo tồn và có khả năng nhân giống cho mục tiêu thương mại là rất cần thiết. Trong hai loài lan nêu trên, loài lan Đai Châu đã được nghiên cứu nhiều và đã có một số kết quả trong nhân giống invitro. Loài lan Đuôi Chồn chưa được nghiên cứu nhiều, nhất là các nghiên cứu về nhân giống.
Từ thực tế trên, việc nghiên cứu nhân giống lan Đuôi Chồn là rất cần thiết, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống lan đuôi chồn bằng phương pháp nuôi cấy mô”. Kết quả nghiên cứu sẽ tạo tiền đề cho triển khai sản xuất giống hoa Lan Đuôi Chồn nuôi cấy mô tại tỉnh Thái Nguyên. Mục đích và yêu cầu của đề tài * Mục đích: Nhân giống lan rừng đuôi chồn chất lượng cao (cây giống khoẻ, sinh trưởng phát triển tốt, sạch bệnh), giá thành hạ, phục vụ cho sản xuất hoa Phong Lan tại khu vực Thái nguyên và các tỉnh lân cận. Tạo điều kiện cho việc tăng thu nhập cho người dân trên địa bàn tỉnh.
*Yêu cầu của đề tài: - Nghiên cứu ảnh hưởng của chất khử trùng tới hiệu quả khử trùng mẫu cấy ( hạt hoa phong lan Đuôi chồn) - Nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường đến khả năng nảy mầm của hạt lan Đuôi chồn. 9 n - Nghiên cứu ảnh hưởng của một số chất điều tiết sinh trưởng tới khả năng nảy mầm của hạt lan Đuôi chồn. - Nghiên cứu ảnh hưởng của một số chất điều tiết sinh trưởng đến khả năng nhân chồi lan Đuôi chồn - Xác định ảnh hưởng của NAA, IAA, phối hợp NAA và IAA tới khả năng ra rễ của chồi hoa lan Đuôi chồn. - Xác định giá thể phù hợp cho sinh trưởng phát triển của hoa lan Đuôi chồn nuôi cấy mô trong giai đoạn vườn ươm.
Ý nghĩa của đề tài: * Ý nghĩa Khoa học: - Kết quả nghiên cứu sẽ đưa ra được một biện pháp kỹ thuật nhân giống hoa lan Đuôi chồn bằng phương pháp in vitro. Đánh giá được tác động của một số chất điều tiết sinh trưởng trong nhân giống hoa lan Đuôi chồn. - Đánh giá được tác động của các giá thể đến sinh trưởng của cây con trong giai đoạn vườn ươm. - Bổ sung nguồn tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và sản xuất cây hoa lan Đuôi chồn.
* Ý nghĩa thực tiễn sản xuất: Sản xuất được cây con sinh trưởng phát triển tốt, đồng đều và sạch bệnh với khối lượng lớn, kịp thời phục vụ cho sản xuất. Thuận lợi cho việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật trong giai đoạn sản xuất hoa thương phẩm, từ đó kích thích sản xuất hoa phát triển. 10 n Chương II TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc, phân loại hoa Phong lan.
Trên khắp trái đất, hầu như nơi nào có thực vật là có phong lan. Nhưng số lượng nhiều ít khác nhau rất lớn liên quan mật thiết đến độ cao. Ở Columbie có trên 3000 loài, khoảng 100 loài ở Mỹ và Alasca chỉ có 14 đến 15 loài. Mỗi loài có một cách phân bố và phát triển rất riêng biệt cho kiểu dáng và kích cỡ của cây lan khác nhau rất nhiều, sự khác biệt đó không chỉ vì xuất xứ từ các lục địa khác nhau mà còn có khi ở ngay trong một vùng địa lý vài kilomet vuông.
Hoa phong lan là một họ rất lớn thuộc lớp đơn tử diệp, phân bố khắp nơi trên thế giới. Ở vùng ôn đới, ta gặp nhiều loài sống ở đất như địa lan, một số loài hoại sinh không diệp lục và sống vào chất mục nát trong đất. Có loài ở châu Úc có thể sống ngầm dưới đất như nấm. Ở vùng nhiệt đới ta sẽ gặp nhiều loại phụ sinh sống trên cây khác như cattleya, oncidium, laelia tập trung nhiều ở vùng Trung Mỹ, ở Đông Nam Á đặc sắc nhất là Denbrodium và còn có Cypripedium, Phalaenopsis, Cymbidium có nguồn gốc ở Inđônêsia.
Trong quá trình tiến hóa, mỗi loài lan như đã có một hợp đồng “riêng” với mỗi loài côn trùng nào đó để đảm bảo việc thụ phấn và phát triển. Phải chăng “vì hợp đồng” này mà hoa lan đó thể hiện mọi đặc trưng riêng biệt thất kỳ lạ. Không chỉ hấp dẫn bởi mắt nhìn, mùi vị, chất mật ngọt mà còn hấp dẫn. Có loại hoa lan giống như một con côn trùng mà là một con cái giả Trong khoảng trên 600 loài lan nhiệt đới, các nhà nuôi trồng lan đã chọn lọc được hơn 50 loài nhưng chỉ một số không nhiều thu hút được sự chú ý và hấp dẫn đầu tư phát triển chủ yếu dựa trên giá trị thương mại và khả năng lai giống tốt như: Các loài Vanda, Cymbidium, Cattleya, Dendrobium, Oncidium, Lycaste.
Vài loài lân cận đã được lai ghép với các loài kể trên cho các giống lai rất quen thuộc mà ngày nay người ta đã có khá nhiều thông tin về đặc tính di truyền đến kỹ thuật nuôi trồng cụ thể. 11 n Cây lan có thể chia thành hai nhóm: Nhóm đơn thân và nhóm đa thân * Nhóm đơn phân chia làm hai nhóm phụ: - Nhóm phụ lá mọc đối (Sarcanthinae): Nhóm này lá được xếp thành hai hàng mọc đối nhau. Gồm các giống như: Vanda, Aerides, Phalaenopsis. - Nhóm phụ lá dẹp thẳng hay tròn (Campylocentrinae): Papilionanthe, Luisia.
* Nhóm đa thân: Gồm những cây tăng trưởng liên tục. Căn cứ vào cách ra hoa nhóm này chia thành hai nhóm phụ: - Nhóm ra hoa phía trên như: Cymbidium, Dedrobium, Oncidium. - Nhóm ra hoa ở đỉnh: Cattleya, Laelia, Epidendrum. Ngoài ra còn có một số giống mang tính chất trung gian như: Centropetatum, Phachyphllum, Dichaea.
Hoa phong lan là 1 trong 10 loại hoa quan trọng nhất trên thế giới, nó được ví là nữ hoàng của các loài hoa. Trong các loại hoa phong lan đã và đang được trồng tại Việt Nam thì hoa phong Lan công nghiệp là một trong những cây cho hiệu quả kinh tế cao nhất. Từ một cây hoa Lan giống mới chăm sóc đúng kỹ thuật, cho hoa có thể cho thu nhập từ 100 – 1. Cây hoa Phong Lan có tên khoa học là Orchidaceae.
Theo hệ thống học thực vật mới nhất, cây hoa Lan được phân loại như sau: Giới: Plantae Ngành: Magnoliophyta Lớp: Liliospida Bộ: Asparagales Phân họ: Orchidaceae Theo các chuyên gia về hoa của trường ĐH Nông nghiệp Hà nội, với khoảng 755 loài phong lan hiện có, khí hậu thích hợp và nhiều nguyên liệu làm giá thể tốt cho cây sinh trưởng, phát triển, Việt nam có thể trở thành một nước sản xuất hoa phong lan lớn trong khu vực. Phong lan là họ sống phụ (bì sinh) bám, treo lơ lửng trên các cây thân gỗ khác. Lan có 2 loại thân: đa thân và đơn thân ở dạng giả hành giúp cây dự trữ 12 n nước và các chất dinh dưỡng để nuôi cây trong điều kiện khô hạn khi sống bám trên cao. Đa số củ giả hành đều có màu xanh bóng, nên cùng với lá nó làm nhiệm vụ quang hợp.
Lá rất đa dạng, từ loại lá mọng nước đến loại lá phiến mỏng. Hoa đối xứng qua một mặt phẳng. Có nhiều màu sắc. Quả lan thuộc loại quả nang.
Hạt phong lan rất nhiều, hạt nhỏ li ti. Hạt trưởng thành sau 2 – 18 tháng. Đặc điểm sinh vật học của cây hoa phong lan Rễ: Phong lan là họ sống phụ (bì sinh) bám, treo lơ lửng trên các cây thân gỗ khác. Các loại thân gỗ nạc dài, ngắn, mập hay mảnh mai đưa cơ thể bò đi xa hay chụm lại thành các bụi dày.