Luận án tiến sĩ nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật gây trồng và phát triển cây mắc khén zanthoxylum rhetsa roxb dc tại sơn la

Luận án tiến sĩ kỹ thuật nghiên cứu nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật gây trồng và phát triển cây mắc khén zanthoxylum rhetsa roxb dc, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: NCS. Cao Đình Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Đại Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Sinh
• Đề tài: Nghiên Cứu Kỹ Thuật Gây Trồng và Phát Triển Cây Mắc Khén Tại Sơn La
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Tên gọi, phân loại, mô tả hình thái, giải phẫu và vật hậu
• 1.1.2. Giá trị sử dụng
• 1.1.3. Đặc điểm phân bố, sinh thái
• 1.1.4. Chọn và nhân giống
• 1.1.5. Trồng và chăm sóc rừng
• 1.1.6. Sơ chế sản phẩm và thị trường
• 1.2. Tên gọi, phân loại, mô tả hình thái, vật hậu
• 1.3. Giá trị sử dụng
• 1.4. Đặc điểm phân bố, sinh thái
• 1.5. Chọn và nhân giống
• 1.6. Trồng và chăm sóc rừng
• 1.7. Sơ chế sản phẩm và thị trường
• 1.8. Nhận xét và đánh giá chung
• 2. Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.1.1. Nghiên cứu đặc điểm hình thái, phân bố, sinh thái, cấu trúc, tái sinh cây Mắc khén tại tỉnh Sơn La
• 2.1.2. Nghiên cứu đặc điểm vật hậu cây Mắc khén
• 2.1.3. Nghiên cứu giá trị sử dụng của cây Mắc khén
• 2.1.4. Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật nhân giống cây Mắc khén
• 2.1.5. Nghiên cứu kỹ thuật gây trồng và phát triển cây Mắc khén
• 2.1.6. Nghiên cứu thị trường và các biện pháp sơ chế các sản phẩm từ hạt cây Mắc khén
• 2.1.7. Đề xuất các biện pháp kỹ thuật gây trồng và phát triển cây Mắc khén bền vững tại Sơn La
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Quan điểm và cách tiếp cận của đề tài
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 2.2.3. Tổng hợp số liệu phục vụ luận án
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý, ranh giới
• 3.1.2. Địa hình, địa mạo
• 3.1.3. Khí hậu, thủy văn
• 3.1.4. Tài nguyên rừng
• 3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân số, dân tộc, lao động và thu nhập
• 3.2.2. Cơ sở hạ tầng
• 3.3. Nhận xét và đánh giá chung
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm hình thái, phân bố, sinh thái, cấu trúc và tái sinh cây Mắc khén tại tỉnh Sơn La
• 4.1.1. Đặc điểm hình thái thân, lá, hoa và quả
• 4.1.2. Phân bố tự nhiên của cây Mắc khén
• 4.1.3. Đặc điểm sinh thái
• 4.1.4. Đặc điểm cấu trúc tầng cây cao rừng tự nhiên có Mắc khén phân bố
• 4.1.5. Đặc điểm tái sinh tự nhiên của cây Mắc khén tại Sơn La
• 4.2. Đặc điểm vật hậu cây Mắc khén
• 4.2.1. Thời vụ ra chồi, nụ, hoa, quả và thời vụ quả chín, chu kỳ sai quả
• 4.2.2. Hình thái vỏ quả và kích thước hạt
• 4.3. Giá trị sử dụng của cây Mắc khén
• 4.3.1. Kiến thức bản địa của cộng đồng người Thái và H’Mông trong sử dụng các sản phẩm từ cây Mắc khén
• 4.3.2. Kết quả phân tích hoạt tính có trong một số bộ phận cây Mắc khén và đề xuất hướng sử dụng
• 4.4. Các biện pháp kỹ thuật nhân giống cây Mắc khén
• 4.4.1. Phẩm chất hạt Mắc khén
• 4.4.2. Nhân giống từ hạt
• 4.4.3. Nhân giống bằng hom cành
• 4.4.4. Nhân giống cây Mắc khén bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực vật
• 4.5. Kỹ thuật gây trồng và phát triển cây Mắc khén
• 4.5.1. Ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng, phát triển của cây Mắc khén sau 4 năm trồng
• 4.5.2. Các phương thức trồng cây Mắc khén
• 4.5.3. Kỹ thuật trồng bổ sung làm giàu rừng tự nhiên bằng cây Mắc khén
• 4.5.4. Kỹ thuật khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh rừng tự nhiên có cây Mắc khén phân bố
• 4.6. Thị trường và các biện pháp sơ chế các sản phẩm từ hạt cây Mắc khén
• 4.6.1. Thị trường sản phẩm từ hạt cây Mắc khén
• 4.6.2. Các biện pháp sơ chế các sản phẩm từ hạt cây Mắc khén
• 4.7. Các biện pháp kỹ thuật gây trồng, phát triển cây Mắc khén bền vững tại tỉnh Sơn La
• 4.7.1. Phân tích các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách trong gây trồng và phát triển loài cây Mắc khén tại tỉnh Sơn La
• 4.7.2. Các biện pháp kỹ thuật gây trồng và phát triển loài cây Mắc khén tại tỉnh Sơn La
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu kỹ thuật gây trồng cây Mắc khén tại Sơn La

Cây Mắc khén (Zanthoxylum rhetsa) là một loài cây đặc sản có giá trị kinh tế cao tại tỉnh Sơn La. Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu các biện pháp kỹ thuật để phát triển cây Mắc khén, từ đó nâng cao giá trị sản phẩm và cải thiện đời sống người dân địa phương. Việc phát triển cây Mắc khén không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen quý mà còn tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng.

1.1. Đặc điểm sinh thái và phân bố cây Mắc khén

Cây Mắc khén phân bố chủ yếu ở vùng núi Tây Bắc, đặc biệt là tại Sơn La. Loài cây này ưa thích khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao và đất tơi xốp. Đặc điểm sinh thái này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cây Mắc khén trong môi trường tự nhiên.

1.2. Giá trị kinh tế và văn hóa của cây Mắc khén

Hạt Mắc khén được sử dụng như một loại gia vị đặc trưng trong ẩm thực của các dân tộc thiểu số tại Sơn La. Giá trị kinh tế của cây Mắc khén không chỉ đến từ việc tiêu thụ hạt mà còn từ các sản phẩm chế biến khác, góp phần vào việc phát triển kinh tế địa phương.

II. Những thách thức trong việc phát triển cây Mắc khén tại Sơn La

Mặc dù cây Mắc khén có nhiều tiềm năng, nhưng việc phát triển cây này vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu thông tin về kỹ thuật trồng, thị trường tiêu thụ chưa ổn định và sự cạnh tranh từ các loại cây trồng khác đang cản trở sự phát triển của cây Mắc khén.

2.1. Thiếu thông tin và kỹ thuật trồng cây Mắc khén

Hiện nay, thông tin về kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Mắc khén còn hạn chế. Điều này dẫn đến việc người dân chưa áp dụng đúng các biện pháp kỹ thuật, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

2.2. Thị trường tiêu thụ sản phẩm Mắc khén chưa ổn định

Thị trường sản phẩm Mắc khén chủ yếu phụ thuộc vào nhu cầu của người tiêu dùng trong khu vực. Việc thiếu các kênh phân phối và quảng bá sản phẩm đã làm giảm khả năng tiếp cận thị trường của hạt Mắc khén.

III. Phương pháp nghiên cứu kỹ thuật gây trồng cây Mắc khén hiệu quả

Để phát triển cây Mắc khén bền vững, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Các biện pháp này bao gồm nghiên cứu đặc điểm sinh học, kỹ thuật nhân giống và quy trình chăm sóc cây trồng.

3.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh học của cây Mắc khén

Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học của cây Mắc khén giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của cây. Các yếu tố như độ pH của đất, độ ẩm và ánh sáng cần được xem xét kỹ lưỡng.

3.2. Kỹ thuật nhân giống cây Mắc khén

Kỹ thuật nhân giống cây Mắc khén có thể thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau như nhân giống từ hạt, hom cành hoặc nuôi cấy mô. Mỗi phương pháp đều có ưu điểm và nhược điểm riêng, cần được áp dụng phù hợp với điều kiện thực tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cây Mắc khén

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật trong trồng và chăm sóc cây Mắc khén đã mang lại hiệu quả tích cực. Năng suất và chất lượng hạt Mắc khén được cải thiện rõ rệt, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.

4.1. Năng suất và chất lượng hạt Mắc khén sau khi áp dụng kỹ thuật mới

Nghiên cứu cho thấy năng suất hạt Mắc khén tăng lên đáng kể khi áp dụng các biện pháp kỹ thuật mới. Chất lượng hạt cũng được cải thiện, đáp ứng nhu cầu của thị trường.

4.2. Tác động đến đời sống người dân địa phương

Việc phát triển cây Mắc khén không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn cải thiện đời sống văn hóa của người dân. Họ có thể duy trì và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống thông qua việc sử dụng hạt Mắc khén trong ẩm thực.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của cây Mắc khén tại Sơn La

Cây Mắc khén có tiềm năng lớn trong việc phát triển kinh tế bền vững tại Sơn La. Cần có các chính sách hỗ trợ và đầu tư để phát triển cây Mắc khén thành sản phẩm hàng hóa có giá trị cao.

5.1. Định hướng phát triển cây Mắc khén trong tương lai

Định hướng phát triển cây Mắc khén cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm Mắc khén.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong việc phát triển cây Mắc khén

Cộng đồng địa phương cần được tham gia vào quá trình phát triển cây Mắc khén. Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân sẽ giúp họ chủ động hơn trong việc phát triển cây Mắc khén.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật gây trồng và phát triển cây Mắc khén (Zanthoxylum rhetsa (Roxb.) DC)) tại Sơn La" được NCS. Cao Đình Sơn thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Võ Đại Hải, bảo vệ năm 2014 tại Trường Đại học Lâm nghiệp. Luận án thuộc chuyên ngành Lâm sinh, mã số 62.05 (giai đoạn đào tạo 2011 - 2014).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tỉnh Sơn La có diện tích quy hoạch đất lâm nghiệp là 934.039 ha (chiếm 66% diện tích tự nhiên toàn tỉnh), trong đó đất lâm nghiệp có rừng đạt 633.686 ha (chiếm 44,8% diện tích đất tự nhiên, theo số liệu Chi cục Kiểm lâm Sơn La năm 2012). Tỉnh giữ vị trí phòng hộ đầu nguồn giữ nước cho hai nhà máy thủy điện Hòa Bình và Sơn La. Dân số toàn tỉnh là 1,7 triệu người (năm 2011) với 12 dân tộc sinh sống, đông nhất là dân tộc Thái (54,7%), Kinh (17,42%), H’Mông (13%), Mường (8,15%). Tỷ lệ hộ nghèo chung của toàn tỉnh năm 2012 là 36,7% (nông thôn chiếm 41,7%).

Cây Mắc khén (Zanthoxylum rhetsa (Roxb.) DC), họ Cam (Rutaceae), là cây gỗ nhỡ bản địa cho sản phẩm chính là hạt – gia vị truyền thống gắn liền với đời sống văn hóa ẩm thực của các cộng đồng dân tộc thiểu số Tây Bắc như Thái, H’Mông, Kháng, Dao. Nhu cầu tiêu thụ hạt Mắc khén lớn (100% hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương sử dụng trong bữa ăn hàng ngày) và đang mở rộng sang nhiều tỉnh khác (Thanh Hóa, Nghệ An, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Hà Giang) cũng như các tỉnh Bắc Lào. Tuy nhiên, nguồn cung chủ yếu dựa vào thu hái tự nhiên mang tính triệt hạ; hoạt động gây trồng còn nhỏ lẻ, phân tán. Thực trạng này bắt nguồn từ các khoảng trống:

1. Thiếu thông tin hệ thống về đặc điểm lâm học (hình thái, cấu trúc, tái sinh, phân bố, lập địa, vật hậu).
2. Thiếu quy trình kỹ thuật nhân giống và hướng dẫn gây trồng phù hợp với điều kiện lập địa.
3. Thiếu các mô hình trình diễn lâm sinh quy mô đủ lớn để chuyển giao và nhân rộng.
4. Thông tin thị trường, chuỗi giá trị và công nghệ sơ chế sau thu hoạch chưa được nghiên cứu bài bản.

Mục tiêu nghiên cứu

• Về lý luận:
  1. Xác định đặc điểm lâm học và giá trị sử dụng của loài cây Mắc khén tại tỉnh Sơn La.
  2. Xác định các biện pháp kỹ thuật tạo cây con, gây trồng và khoanh nuôi xúc tiến tái sinh rừng tự nhiên có Mắc khén phân bố tại Sơn La.
• Về thực tiễn: Đề xuất các biện pháp kỹ thuật gây trồng và phát triển cây Mắc khén bền vững tại tỉnh Sơn La.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng: Loài cây Mắc khén (Zanthoxylum rhetsa (Roxb.) DC).
• Phạm vi địa lý: 8/11 huyện, thành phố của tỉnh Sơn La có phân bố loài gồm: Thành phố Sơn La, các huyện Thuận Châu, Quỳnh Nhai, Mường La, Mộc Châu, Bắc Yên, Sông Mã và Mai Sơn.
• Phạm vi chuyên môn: Luận án không đi sâu vào nghiên cứu đa dạng di truyền, các xuất xứ nguyên liệu phục vụ nhân giống và phân tích hiệu quả kinh tế tài chính chi tiết của hộ gia đình trồng Mắc khén.
• Thời gian thực hiện: 2011 - 2014, có kế thừa số liệu dự án ADB (2009 - 2010), đề tài cấp Bộ (2012 - 2013) và đề tài JICA tài trợ (2012 - 2013) do tác giả chủ trì/chủ nhiệm.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

Chi Zanthoxylum (họ Rutaceae) có khoảng 250 loài. Hệ thống phân loại Takhtajan xếp chi này thuộc phân họ Rutoideae, bộ Zanthoxyleae (Singh, 2004). Mạng lưới thông tin tế bào thực vật xếp chi vào họ Toddalioideae. Loài có các tên địa phương như: Indian ivy-rue (Anh), Khên 1, Khouang (Lào), Kamchat ton, Ma khuang (Thái Lan), Hantu duri (Malaysia), Kayetana (Philippines), Kayu lemanh (Indonesia), Kathit-pyu (Myanmar), Bazinali, Badrang (Ấn Độ).

• Hình thái và giải phẫu: Lã Đình Mỡi và cộng sự (2001, 2002) mô tả cây đơn tính khác gốc, cao đến 35m, lá kép lông chim dài 30 - 40 cm với 10 - 17 lá chét, cụm hoa chùy dài 8 - 14 cm, quả nang đường kính 6 - 7 mm. Cutter (1969) mô tả giải phẫu gỗ: giác lõi không phân biệt, màu vàng nhạt, chứa chất berberine, khối lượng riêng từ 0,35 - 0,62 g/cm³.
• Vật hậu: Lutz Lehmann (1987) ghi nhận tại Lào cây ra hoa tháng 10, quả chín tháng 12 đến tháng 1 năm sau. Tại Malaysia cây rụng lá tháng 3 - 4; tại Java ra hoa tháng 12, quả chín tháng 2 - 3; tại Bắc Thái Lan rụng lá tháng 12 - 1, ra hoa tháng 6 - 7, quả chín tháng 11 đến tháng 1.
• Giá trị sử dụng và hoạt tính: Dược điển và dân gian Ấn Độ (Singh, 2004; Chadha, 2008), Nepal, Trung Quốc, Philippines, Lào dùng vỏ, rễ, hạt chữa sốt, đau răng, tiêu chảy, viêm phế quản, phong thấp. Yadav và Tanggu (2009) chứng minh chiết xuất lá có tác dụng tẩy giun; Suresh Lalitharani và cộng sự (2010) tìm thấy 15 hợp chất trong vỏ cây gồm Dodecanoic acid, Tetradecanoic acid, n-Hexadecanoic acid có tính kháng khuẩn và chống oxy hóa. Tinh dầu hạt chứa monoterpen (sabinen, α-pinen, p-cymen, terpinen-4-ol, α-terpineol), vỏ quả chứa ancaloit budrungain và budrungainin.
• Sinh thái và phân bố: Hooker (1875) ghi nhận phân bố ở thung lũng Himalaya (Ấn Độ) trên độ cao từ 1.000m, chịu rét đến 0°C. Tại Nepal phân bố ở độ cao từ 1.500m; tại Trung Quốc thuộc vùng cận nhiệt đới (Zhang, D.); tại Lào mọc ở độ cao từ 1.000m, lượng mưa 1.500 mm, mùa khô kéo dài 6 tháng (Lutz Lehmann, 1987); tại Bắc Thái Lan phân bố từ độ cao 800m trở lên (Gardner và cs, 2000).
• Nhân giống, gây trồng và thị trường: Dự án UHDP (Thái Lan, 2005 - 2008) cho thấy hạt tươi thu tháng 12 đến tháng 1 nảy mầm đạt xấp xỉ 100%, ngâm nước xà phòng 2 giờ cho tỷ lệ nảy mầm cao hơn nước sạch; ghép cành bánh tẻ đạt tỷ lệ sống 90%. Peter Hoare (1997) thống kê năng suất quả cây Mắc khén tại Thái Lan theo tuổi:

Tuổi cây	Năng suất bình quân (kg/cây)	Thu nhập bình quân (USD/cây)
3 – 5 tuổi	2	4
6 – 10 tuổi	10	20
11 – 15 tuổi	30	60
21 – 25 tuổi	50	100

FAO (2001) ghi nhận tại Lào 1 kg quả khô có giá 800 kíp Lào (tương đương 10 USD), người dân thu hoạch bằng cách chặt hạ cây gây suy giảm tài nguyên.

Các nghiên cứu trong nước và vị trí của luận án

Tại Việt Nam, cây Mắc khén được phân loại thuộc chi Hoàng mộc (Zanthoxylum), họ Cam (Rutaceae), bộ Bò hòn (Sapindales) bởi Nguyễn Tiến Bân (2003), Lê Mộng Chân và Lê Thị Huyên (2000), Lã Đình Mỡi và cs (2001, 2002). Các tài liệu lâm học bước đầu mô tả hình thái, vật hậu (Nguyễn Thị Minh Châu, 2012; Đinh Công Hoàng, 2011; Cao Đình Sơn và cs, 2010), phân bố sinh thái ở đai cao 600 - 1.500m (Nguyễn Văn Huy, 2002 - 2004; Nguyễn Đăng Hội, 2011; Lò Văn Ngọc, 2011; Phạm Đức Thịnh, 2012). Dược lý học ghi nhận công dụng của chiết xuất quả trong việc tăng tiết dịch mật (Nguyễn Viết Thân và cs, 2010), trị phong thấp, giảm đau (Đỗ Tất Lợi, 1991).

Các công trình trước đây tại Việt Nam mang tính đơn lẻ, phân tán, chủ yếu trích dẫn tài liệu nước ngoài hoặc ghi nhận kinh nghiệm bản địa. Luận án của NCS. Cao Đình Sơn là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên tích hợp toàn diện từ lâm học, sinh thái, nhân giống (hạt, hom, nuôi cấy mô in vitro), thử nghiệm các phương thức gây trồng, phân tích thành phần hóa thực vật đến khảo sát chuỗi giá trị thị trường và công nghệ sơ chế hạt Mắc khén tại vùng Tây Bắc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cách tiếp cận

1. Tiếp cận kế thừa: Kế thừa chọn lọc các số liệu khí tượng, thổ nhưỡng, bản đồ tài nguyên rừng tỉnh Sơn La và kết quả từ các đề tài, dự án liên quan (ADB, JICA, Bộ NN&PTNT).
2. Tiếp cận có sự tham gia (PRA): Khảo sát thực địa, phỏng vấn hộ gia đình, thương lái, người tiêu dùng và các quán ăn dân tộc về tri thức bản địa và thị trường.
3. Tiếp cận theo vùng và dân tộc: Đánh giá sự phân hóa về lập địa và tập quán sử dụng giữa các dân tộc (chủ yếu là Thái và H’Mông) tại 8 huyện/thành phố thuộc Sơn La.
4. Tiếp cận hệ thống: Nghiên cứu móc xích logic từ cấu trúc lâm phần tự nhiên $\rightarrow$ vật hậu, nhân giống $\rightarrow$ thử nghiệm mô hình lâm sinh $\rightarrow$ chuỗi giá trị và chế biến sau thu hoạch.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

• Điều tra phân bố và lập địa: Lập 9 tuyến điều tra xuyên địa hình (tổng chiều dài từ 32 km đến 145 km mỗi tuyến) tại các huyện Thuận Châu, Quỳnh Nhai, Mường La, Sông Mã, Mai Sơn, Bắc Yên, Phù Yên, Mộc Châu và TP. Sơn La bằng GPS. Thu thập số liệu khí hậu thủy văn giai đoạn 2006 - 2011. Tại mỗi đai cao (< 700m, 700 - 1.000m, > 1.000m), đào 3 phẫu diện đất, lấy mẫu ở 2 tầng (0 - 20 cm và 40 - 60 cm). Các chỉ tiêu phân tích gồm: mùn (Walkley-Black), đạm tổng số N% (Kjeldahl), P₂O₅ dễ tiêu (Bray II), K₂O dễ tiêu (Flame photometer), độ chua trao đổi (ISRie), độ chua thủy phân (Kappen), cation Ca²⁺, Mg²⁺ (chuẩn độ Trilon B), thành phần cơ giới (tiêu chuẩn USDA). Mẫu phân tích tại Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp.
• Điều tra cấu trúc và tái sinh rừng tự nhiên:
  • Thiết lập các ô tiêu chuẩn (ÔTC) tạm thời diện tích 2.500 m² (50m x 50m) tại 3 đai cao, chia thành 25 ô thứ cấp 100 m² (10m x 10m). Đo đếm đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$), đường kính tán ($D_t$), chiều dài tán ($L_t$). Vẽ trắc đồ đứng và ngang băng 50m x 10m theo phương pháp Rollet (1964).
  • Xác định chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$) theo công thức: $$IV (%) = \frac{N% + G%}{2}$$ Trong đó $N%$ là mật độ tương đối, $G%$ là tiết diện ngang tương đối. Loài ưu thế được xác định khi $IV \ge 5%$ (theo Daniel Marmillod).
  • Mối quan hệ liên kết loài giữa Mắc khén và các loài ưu thế trong lâm phần được kiểm định thông qua hệ số tương quan $V$ và tiêu chuẩn độc lập $\chi^2$ (với $\chi^2_{0.05} = 3,84$, bậc tự do $k=1$) theo phương pháp của Bảo Huy (1997) và Nguyễn Hải Tuất (1982).
  • Điều tra tái sinh trong 30 ô dạng bản (ÔDB) diện tích 4 m² (2m x 2m) bố trí trên 5 tuyến song song trong mỗi ÔTC (tổng diện tích 120 m²). Đánh giá mật độ tái sinh ($N/ha$), hệ số tổ thành tái sinh, phân bố theo 4 cấp chiều cao (Cấp I: < 1m; Cấp II: 1,0 - 2,0m; Cấp III: 2,0 - 3,0m; Cấp IV: > 3m), phân loại chất lượng (A - Tốt, B - Trung bình, C - Xấu) và nguồn gốc tái sinh (hạt/chồi).
• Nghiên cứu nhân giống:
  • Gieo ươm từ hạt: Xác định độ thuần, khối lượng 1.000 hạt, tỷ lệ nảy mầm, thế nảy mầm qua các công thức xử lý nhiệt độ nước, ngâm ủ, đốt vỏ quả. Theo dõi sinh trưởng cây con và sâu bệnh hại tại vườn ươm.
  • Nhân giống vô tính bằng hom cành: Thử nghiệm xử lý hom với các nồng độ chất điều hòa sinh trưởng IBA, BAP, đánh giá tỷ lệ sống và ra rễ.
  • Nuôi cấy mô tế bào in vitro: Khử trùng mẫu chồi thực địa theo 3 mức thời gian TMS1 (15 phút), TMS2 (30 phút), TMS3 (45 phút); nuôi cấy trên môi trường cơ bản Murashige & Skoog (MS) bổ sung tổ hợp nồng độ BAP ($0 - 4\text{ mg/l}$) và IBA ($0,5\text{ mg/l}$) qua 9 công thức ký hiệu từ TS0 đến TS8; thử nghiệm kéo dài chồi bằng chất kích thích sinh trưởng GA₃.
• Nghiên cứu lâm sinh và mô hình: Bố trí thí nghiệm ảnh hưởng của phân bón NPK (tỷ lệ N:P₂O₅:K₂O là 5:10:3) sau 4 năm trồng; so sánh các phương thức trồng rừng thuần loài, trồng băng quanh vườn rừng; đánh giá hiệu quả mô hình trồng bổ sung làm giàu rừng tự nhiên và khoanh nuôi xúc tiến tái sinh.
• Nghiên cứu hóa thực vật và thị trường:
  • Chưng cất lôi cuốn hơi nước tách tinh dầu quả (ZRSOil) và lá (ZRLOil); chiết dịch methanol quả (ZRSM) và lá (ZRLM); thử nghiệm hoạt tính độc tế bào.
  • Điều tra thị trường bằng bảng hỏi PRA, phân tích chuỗi giá trị gia tăng (GTGT) qua các kênh phân phối trực tuyến/không trực tuyến và phân tích ma trận SWOT. Số liệu được tổng hợp và phân tích bằng phần mềm thống kê SPSS.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Chương 1 tổng hợp các tài liệu học thuật trong và ngoài nước về cây Mắc khén trên các khía cạnh: phân loại thực vật học, hình thái học, đặc điểm giải phẫu gỗ, chu kỳ vật hậu, giá trị dược liệu - ẩm thực, phân bố địa lý sinh thái, kỹ thuật nhân giống hữu tính/vô tính, các mô hình trồng rừng và chuỗi thương mại hạt. Chương này chỉ ra rằng các công trình quốc tế chủ yếu dừng lại ở cấp độ khảo sát địa phương tại Lào, Thái Lan, Ấn Độ, Nepal. Tại Việt Nam, nghiên cứu về cây Mắc khén còn thiếu vắng cơ sở khoa học đồng bộ, đặt ra tính cấp thiết cho việc thực hiện luận án tại tỉnh Sơn La.

Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 thiết lập khung nghiên cứu gồm 7 nội dung chính:

1. Đặc điểm hình thái, phân bố, sinh thái, cấu trúc và tái sinh tự nhiên.
2. Đặc điểm vật hậu học và chu kỳ sai quả.
3. Giá trị sử dụng và hoạt tính hóa sinh học.
4. Kỹ thuật nhân giống (hạt, hom cành, nuôi cấy mô in vitro).
5. Thí nghiệm các biện pháp kỹ thuật gây trồng, làm giàu rừng, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh.
6. Thị trường và quy trình sơ chế bảo quản hạt.
7. Đề xuất các giải pháp kỹ thuật gây trồng phát triển bền vững dựa trên phân tích SWOT.

Hệ thống công thức tính toán toán học lâm sinh ($IV%$, hệ số tương quan liên kết $V$, kiểm định $\chi^2$, mật độ tái sinh) cùng quy trình phân tích đất, nuôi cấy in vitro và điều tra PRA được quy định cụ thể tại chương này.

Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày các đặc trưng tự nhiên và kinh tế - xã hội của tỉnh Sơn La:

• Tự nhiên: Tọa độ địa lý $20^\circ 39' - 22^\circ 02'$ vĩ độ Bắc, $103^\circ 11' - 105^\circ 02'$ kinh độ Đông. Địa hình chia cắt mạnh bởi các dãy núi cao xen kẽ thung lũng và cao nguyên (Mộc Châu, Nà Sản). Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh khô, mùa hè nóng ẩm mưa nhiều, có sự phân hóa rõ rệt theo đai cao.
• Kinh tế - xã hội: Cơ cấu dân số gồm 12 dân tộc, mật độ 76 người/km², trình độ dân trí và cơ sở hạ tầng giao thông ở các vùng vùng sâu, vùng xa còn khó khăn. Đời sống đồng bào các dân tộc thiểu số gắn liền với việc khai thác lâm sản ngoài gỗ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các mô hình lâm sản đặc sản gắn với xóa đói giảm nghèo.

Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

Chương 4 là phần nội dung thực nghiệm trọng tâm của luận án, trình bày kết quả chi tiết qua các tiểu mục:

• Đặc điểm hình thái, phân bố, sinh thái, cấu trúc và tái sinh:
  • Mô tả chi tiết hình thái thân có gai hình nón, vỏ xám trắng tiết nhựa thơm màu vàng mật ong; lá kép lông chim một lần lẻ mang 5 - 9 đôi lá chét (kích thước lá chét $7 - 14 \text{ cm} \times 4 - 8 \text{ cm}$); hoa chùm màu xám trắng; quả nang tròn nứt đôi khi chín để lộ hạt đen óng đường kính 0,2 - 0,4 cm.
  • Cây phân bố tập trung ở đai cao từ 600m đến trên 1.000m tại rừng tự nhiên thứ sinh nghèo phục hồi sau nương rẫy, ưa sáng, chịu được nền nhiệt cao khi non.
  • Cấu trúc tầng tán: Xác định tổ thành tầng cây cao và chỉ số $IV%$ tại 3 đai cao (< 700m, 700 - 1.000m, > 1.000m), phân tích mối quan hệ sinh thái tương hỗ/bài xích giữa Mắc khén với các loài ưu thế (Vối thuốc, Xoan nhừ, Thôi ba, Màng tang, Đáng chân chim).
  • Tái sinh tự nhiên: Đánh giá mật độ cây tái sinh ($N/ha$), tỷ lệ cây tái sinh triển vọng chất lượng A, cấu trúc phân bố theo 4 cấp chiều cao và nguồn gốc tái sinh (ưu thế từ hạt ở các khoảng trống tán rừng).
• Đặc điểm vật hậu: Cây ra chồi vào tháng 2, hình thành cành lá non tháng 3, xuất hiện mầm hoa tháng 4 - 5, nụ hoa tháng 6, hoa nở rộ vào trung tuần tháng 8, quả hình thành tháng 9, chín rộ từ cuối tháng 10 đến giữa tháng 11, rụng lá vào tháng 12 đến tháng 1 năm sau.
• Giá trị sử dụng và thành phần hóa sinh:
  • Khảo sát kiến thức bản địa người Thái và H’Mông: Quả và hạt dùng làm gia vị đặc thù cho các món ăn truyền thống (Pa Pỉnh Tộp, măng luộc chấm chéo, thịt gác bếp, tẩm ướp thịt nướng nướng than).
  • Kết quả phân tích hoạt tính: Xác định thành phần hóa học của tinh dầu quả (ZRSOil), tinh dầu lá (ZRLOil), dịch chiết methanol quả (ZRSM), lá (ZRLM) và thử nghiệm độc tính tế bào cho thấy tiềm năng dược liệu kháng khuẩn, chống oxy hóa và bảo vệ gan.
• Kỹ thuật nhân giống:
  • Hạt giống: Xác định độ thuần, khối lượng 1.000 hạt, kỹ thuật xử lý phá ngủ nghỉ hạt qua tác động cơ học/nhiệt để nâng cao tỷ lệ nảy mầm và thế nảy mầm.
  • Nhân giống bằng hom cành: Khảo sát ảnh hưởng của nồng độ chất kích thích sinh trưởng đến tỷ lệ ra rễ của cành giâm.
  • Nuôi cấy mô in vitro: Thời gian khử trùng mẫu chồi tối ưu; xác định công thức môi trường nuôi cấy chồi từ TS0 đến TS8 (trong đó tổ hợp nồng độ BAP và IBA tối ưu kích thích phân hóa chồi); nồng độ GA₃ phù hợp giúp kéo dài lóng chồi trước khi ra ngôi.
• Kỹ thuật gây trồng và phát triển:
  • Đánh giá tác động của các công thức bón lót, bón thúc NPK đến đường kính $D_{1.3}$, chiều cao $H_{vn}$, đường kính tán $D_t$ và năng suất quả sau 4 năm trồng.
  • So sánh tỷ lệ sống và sinh trưởng giữa mô hình trồng thuần loài và trồng băng bao quanh vườn rừng.
  • Thử nghiệm kỹ thuật trồng bổ sung làm giàu rừng tự nhiên nghèo kiệt và các giải pháp kỹ thuật tỉa thưa, điều chỉnh ánh sáng trong mô hình khoanh nuôi xúc tiến tái sinh.
• Thị trường, sơ chế và giải pháp phát triển bền vững:
  • Chuỗi giá trị: Phân tích các kênh lưu thông trực tuyến và không trực tuyến, xác định cơ cấu tiêu thụ (người dân sử dụng gia vị hàng ngày chiếm 71%, quán ăn dân tộc chiếm 13%, cơ sở làm thịt sấy chiếm 11%, khách du lịch chiếm 5%).
  • Đánh giá mức độ gia tăng giá trị (GTGT) qua các tác nhân trung gian và thương lái.
  • Quy trình thu hái (sử dụng thang, bạt hứng), sơ chế (phơi nắng nhẹ 2 - 3 ngày, tách vỏ hạt) và bảo quản khô kín/bảo quản lạnh ở nhiệt độ 5°C.
  • Phân tích ma trận SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức) và hoàn thiện hệ thống giải pháp kỹ thuật gây trồng phát triển bền vững tại Sơn La.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về khoa học và lý luận

1. Cung cấp hệ thống dữ liệu lâm học hoàn chỉnh đầu tiên tại Việt Nam về cây Mắc khén (Zanthoxylum rhetsa (Roxb.) DC): xác lập đặc điểm giải phẫu hình thái, phân bố địa lý sinh thái, cấu trúc tổ thành tầng cây cao ($IV%$), quy luật liên kết loài ($\chi^2, V$), đặc tính tái sinh tự nhiên và diễn biến các pha vật hậu học gắn liền với điều kiện khí hậu Tây Bắc.
2. Làm rõ thành phần hóa thực vật của tinh dầu và dịch chiết methanol từ quả và lá Mắc khén tại Sơn La, cung cấp luận cứ khoa học giải thích giá trị ẩm thực truyền thống và định hướng ứng dụng dược liệu.
3. Xác lập cơ sở sinh học nhân giống: giải mã cơ chế ngủ nghỉ của vỏ hạt, xây dựng phác thảo quy trình nhân giống vô tính bằng giâm hom và công nghệ nuôi cấy mô tế bào in vitro (môi trường MS bổ sung BAP, IBA và GA₃).

Đóng góp mới về thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Hoàn thiện quy trình kỹ thuật gieo ươm, tiêu chuẩn cây con xuất vườn, biện pháp bón phân NPK cân đối và xác định mật độ trồng thích hợp theo các phương thức: trồng thuần loài, trồng băng quanh vườn rừng, trồng bổ sung làm giàu rừng nghèo.
2. Xây dựng hướng dẫn kỹ thuật khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên có cây Mắc khén phân bố thông qua các biện pháp lâm sinh (phát dọn dây leo, điều chỉnh tán che tạo khoảng trống ánh sáng cho cây tái sinh).
3. Đề xuất quy trình thu hái tránh triệt hạ cây mẹ (dùng thang bẻ cành chùm kết hợp trải bạt hứng), kỹ thuật sơ chế phơi tách hạt và bảo quản kín nhằm duy trì phẩm cấp tinh dầu; đồng thời vạch rõ chuỗi giá trị và kênh thương mại hóa sản phẩm hạt Mắc khén cho đồng bào miền núi tỉnh Sơn La.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào giới hạn chuyên môn được tác giả xác định trong luận án:

• Hạn chế: Luận án chưa tiến hành phân tích đa dạng di truyền học phân tử giữa các quần thể Mắc khén; chưa thực hiện khảo nghiệm các xuất xứ nguyên liệu hạt giống trên diện rộng liên tỉnh; chưa đi sâu phân tích hạch toán kinh tế - tài chính chi tiết (NPV, IRR, B/C) ở quy mô hộ nông dân canh tác dài hạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Nghiên cứu chọn lọc giống, khảo nghiệm xuất xứ và đánh giá biến dị di truyền các dòng Mắc khén có năng suất hạt và hàm lượng tinh dầu vượt trội.
  2. Hoàn thiện quy trình nhân dòng in vitro ở quy mô công nghiệp để hạ giá thành cây giống xuất vườn.
  3. Nghiên cứu sâu về công nghệ chế biến sâu các sản phẩm giá trị gia tăng từ tinh dầu hạt Mắc khén phục vụ công nghiệp dược phẩm và mỹ phẩm.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng, Thực vật học, Nông lâm kết hợp: Tham khảo phương pháp điều tra cấu trúc lâm phần, trắc đồ Rollet, kiểm định tương quan loài, kỹ thuật nuôi cấy mô và gieo ươm cây lâm sản ngoài gỗ.
• Cán bộ kỹ thuật lâm nghiệp, Trạm Khuyến nông, Chi cục Kiểm lâm vùng Tây Bắc: Ứng dụng quy trình kỹ thuật tạo cây con, biện pháp bón phân, kỹ thuật trồng bổ sung làm giàu rừng và xúc tiến tái sinh tự nhiên.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách địa phương (Sở NN&PTNT, UBND cấp huyện): Sử dụng các phân tích thị trường, chuỗi giá trị và ma trận SWOT để xây dựng quy hoạch phát triển vùng nguyên liệu cây đặc sản hàng hóa, hỗ trợ sinh kế và giảm nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Mắc khén ra hoa và chín vào thời gian nào trong năm tại Sơn La?

Theo kết quả theo dõi vật hậu học tại Sơn La, mầm hoa Mắc khén xuất hiện từ tháng 4 đến tháng 5, hình thành nụ vào tháng 6, hoa bắt đầu nở từ tháng 7 đến tháng 8 và nở rộ vào trung tuần tháng 8. Quả bắt đầu hình thành vào trung tuần tháng 9, bắt đầu chín từ giữa tháng 10 và chín rộ từ cuối tháng 10 đến giữa tháng 11. Cuối tháng 11 lá chuyển vàng và bắt đầu rụng, rụng nhiều nhất từ cuối tháng 12 đến tháng 1 năm sau.

2. Các kênh tiêu thụ chính của sản phẩm hạt Mắc khén tại vùng Tây Bắc được phân bổ như thế nào?

Sản lượng quả khô Mắc khén tại vùng Tây Bắc được tiêu thụ qua 4 kênh chính:

1. Người dân sử dụng làm gia vị hàng ngày trong gia đình: 1.660,2 tấn/năm (chiếm 71% tổng sản lượng).
2. Các quán ăn dân tộc chế biến món ăn truyền thống: 360,4 tấn/năm (chiếm 13% tổng sản lượng).
3. Các cơ sở làm thịt sấy (thịt trâu, bò, lợn sấy/gác bếp): 257 tấn/năm (chiếm 11% tổng sản lượng).
4. Khách du lịch mua làm quà tiêu dùng: 117 tấn/năm (chiếm 5% tổng sản lượng).

3. Tỷ lệ nảy mầm của hạt giống Mắc khén trong tự nhiên và khi xử lý kỹ thuật có sự khác biệt ra sao?

Trong điều kiện tự nhiên hoặc khi xử lý bằng nước nóng thông thường/cho vào cát ẩm, hạt Mắc khén có tỷ lệ nảy mầm rất thấp do vỏ hạt cứng và có lớp tinh dầu ức chế. Theo kinh nghiệm dân gian của người Thái và H’Mông được luận án kiểm chứng, khi hạt được xử lý bằng phương pháp đốt nhẹ vỏ quả kết hợp ngâm nước ấm và ủ ẩm thì tỷ lệ nảy mầm đạt từ 20% đến 25%.

4. Thành phần cơ bản của môi trường nuôi cấy mô in vitro cây Mắc khén trong luận án là gì?

Luận án sử dụng môi trường khoáng cơ bản Murashige & Skoog (MS) kết hợp bổ sung các chất điều hòa sinh trưởng: Benzylaminopurine (BAP) với nồng độ từ 0,5 đến 4,0 mg/l, Indole-3-butyric acid (IBA) nồng độ 0,5 mg/l (qua các công thức thí nghiệm từ TS1 đến TS8) và Axit Gibberellic (GA₃) để kích thích phân hóa và kéo dài chồi non.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Cao Đình Sơn là công trình nghiên cứu hệ thống và toàn diện về cây Mắc khén (Zanthoxylum rhetsa (Roxb.) DC) tại tỉnh Sơn La. Luận án đã giải quyết đồng bộ từ việc xác lập các cơ sở lý luận lâm học, vật hậu, hoạt tính hóa thực vật đến thực nghiệm quy trình nhân giống, kỹ thuật gây trồng và phân tích chuỗi giá trị thị trường. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, đóng góp trực tiếp vào công tác bảo tồn, phát triển loài cây đặc sản bản địa và nâng cao thu nhập cho đồng bào các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Tên gọi, phân loại, mô tả hình thái, giải phẫu và vật hậu - Tên gọi, phân loại: Cây Mắc khén là một trong tổng số 250 loài thuộc chi Zanthoxylum, thuộc họ Cam (Rutaceae), các loài trong chi này có tên chung bắt nguồn từ Hy Lạp là Xanthos, có nghĩa là màu vàng; xylon có nghĩa là gỗ (www. Hệ thống phân loại Takhtajan đã phân chi Zanthoxylum thuộc phân họ Rutoideae, bộ Zanthoxyleae (Singh, HB, 2004) [76].

Mạng lưới thông tin về tế bào thực vật đặt chi này trong họ Toddalioideae. Tên tiếng Anh gọi cây Mắc khén là Indian ivy-rue; Khên 1, Khouang (tên Lào); Kamchat ton, Luuk ra maat, Ma khuang (tên Thái Lan); Hantu duri (tên Malaixia); Kayetana, Salai, Kasabang (tên Philippin); Kayu lemanh, Kayu tân, Ki tanah (tên Inđônêxia); Kathit-pyu (tên Mianma); Bazinali, Tessul, Badrang, BroJonali, Jummina, Kuyitti, Tikta, Rachamam, Iratchai (tên Ấn Độ) (dẫn theo Lã Đình Mỡi và cộng sự, 2001, 2002 ) [44], (http://www. - Hình thái, giải phẫu và vật hậu: Cây Mắc khén được một số tác giả trên thế giới mô tả về hình thái bên ngoài và cấu tạo giải phẫu bên trong. Đây là cơ sở khoa học cho việc định loại và phân biệt Mắc khén với những loài cây khác, đặc biệt những loài trong chi của nó.

Mắc khén là loài cây đơn tính khác gốc, rụng lá, gỗ trung bình hoặc lớn, cây có thể cao đến 35m, trên thân và cành có phủ nhiều gai ngắn, đáy rộng, cong, nhọn, thẳng. Lá mọc cách, kép lông chim một lần chẵn hoặc lẻ, dài 30 - 40cm; có từ 10 - 17 lá chét mọc đối hoặc gần như đối; lá chét có dạng hình trứng hay hình trái xoan, kích thước (7 - 13 x 3 - 5)cm; mép lá nguyên hoặc khía răng cưa nhỏ. Cụm hoa dạng chùy, mọc ở đầu cành hay ở nách lá, dài 8 - 14cm. Hoa nhỏ, chỉ dài chừng 2,5mm, mẫu 4, lá đài 4, cánh tràng 4, màu trắng hay vàng nhạt.

Hoa đực có 4 nhị với 1 lá noãn thoái 6 hóa. Hoa cái với bầu có 1 lá noãn. Quả nang hình cầu, đường kính chừng 6 - 7mm, đơn độc (dẫn theo Lã Đình Mỡi và cộng sự, 2001, 2002 ) [44]. Mắc khén là cây gỗ trung bình, rụng lá, vỏ cây có tinh dầu thơm, khi cây còn non trên thân có nhiều gai hình nón bao phủ, lá kép lông chim một lần chẵn hoặc lẻ, các lá chét phân bố hơi dày ở phần cuối của lá kép, chiều dài lá kép từ 30 - 75cm, có từ 5 - 20 cặp lá chét, lá chét hình trứng có kích thước (7 - 15 x 3 - 5)cm; hoa nhỏ xuất hiện cùng với lá mới, màu vàng xanh; trái cây nhỏ hình cầu, có đường kính 5mm, màu vàng cam khi chín (http://dhaarrii.com/2009/09/zanthoxylum- rhetsa-roxb-dc.html) [86], (http://www.info/plants/zanthoxylum-rhetsa.

Tại Lào, cây Mắc khén được mô tả là cây rụng lá, cao đến 18m; khi nhỏ vỏ cây có màu xanh, lá cây có nhiều gai bao phủ, khi cây trưởng thành vỏ có màu xám, các cành cây đều có gai; lá kép lông chim một lần lẻ, lá kép dài 30 - 40cm, có 5 - 23 lá chét; lá chét hình trứng, kích thước (5 - 22 x 2 - 7)cm; hoa mọc chùm bao gồm nhiều hoa, có màu trắng; chùm quả có đến 100 quả, khi chín hạt màu đen có đường kính 5mm. Theo Lutz Lehmann (1987) [73], (http://www.la/lao- tfpwiki/index.php/Mak_khaen_/Zanthoxylum_rhetsa) [95], cây Mắc khén ra hoa vào tháng 10, quả chín vào tháng 12 đến tháng giêng năm sau. Về giải phẫu, Cutter, EG (1969) [67] đã mô tả như sau: i) Thịt có màu trắng nhạt, có nhựa và chứa chất berberine; (ii) Vòng sinh trưởng không rõ ràng hoặc không có, màu sắc của giác và lõi gỗ không phân biệt, thường là màu vàng nhạt, có sợi gỗ.