Nghiên Cứu Tiềm Năng Và Đề Xuất Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Bền Vững Tại Huyện Đồng Hỷ, Tỉnh Thái Nguyên

Nghiên cứu tiềm năng và đề xuất sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại huyện Đồng Hỷ, Thái Nguyên, nhằm tối ưu hóa hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Trần Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đàm Xuân Vận
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Nghiên Cứu Tiềm Năng Và Đề Xuất Sử Dụng Đất Sản Xuất Nông Nghiệp Theo Hướng Bền Vững Tại Huyện Đồng Hỷ, Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu của đề tài luận án
• Mục tiêu chung
• Mục tiêu cụ thể
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• Đóng góp mới của đề tài luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đánh giá đất đai và sử dụng đất bền vững
• 1.1.1. Cơ sở khoa học của đánh giá đất đai
• 1.1.2. Cơ sở khoa học của sử dụng đất nông nghiệp bền vững
• 1.2. Một số nghiên cứu về đất, đánh giá đất, sử dụng đất nông nghiệp hợp lý và bền vững
• 1.2.1. Một số nghiên cứu về đất, đánh giá đất, sử dụng đất nông nghiệp hợp lý và bền vững trên thế giới
• 1.2.2. Một số nghiên cứu đất, đánh giá đất, sử dụng đất nông nghiệp hợp lý và bền vững ở Việt Nam
• 1.3. Một số kết quả nghiên cứu đánh giá sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vứng ở Việt Nam và trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
• 1.3.1. Một số kết quả nghiên cứu đánh giá sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vứng ở Việt Nam
• 1.3.2. Một số nghiên cứu đánh giá sử dụng đất hợp lý và bền vững cho sản xuất và trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
• 2. Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Khái quát đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội liên quan đến sản xuất nông nghiệp của huyện Đồng Hỷ
• 2.2.2. Thực trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 2.2.3. Phân vùng, hiện trạng các kiểu sử dụng đất chính, tính chất đất sản xuất nông nghiệp huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 2.2.4. Đánh giá, phân hạng thích hợp đất đai huyện Đồng Hỷ theo hướng dẫn của FAO
• 2.2.5. Nghiên cứu một số mô hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững đề xuất sử dụng theo tiểu vùng
• 2.2.6. Định hướng và đề xuất sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững ở huyện Đồng Hỷ
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Chọn điểm nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.3.3. Phương pháp điều tra, bổ sung chỉnh lý bản đồ đất tỷ lệ 1/25.000 và lấy mẫu đất phân tích
• 2.3.4. Phương pháp tính trọng số (AHP Analytical Hienarchy Process ) của các chỉ tiêu thành phần (yếu tố bản đồ đơn vị đất đai) đối với các loại sử dụng đất
• 2.3.5. Phương pháp đánh giá đất đai theo FAO
• 2.3.6. Phương pháp thành lập bản đồ bằng công nghệ GIS
• 2.3.7. Phương pháp chọn và xác định chỉ tiêu theo dõi các mô hình sản xuất nông nghiệp
• 2.3.8. Phương pháp phân tích, xử lý số liệu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Khái quát đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội liên quan đến sản xuất nông nghiệp của huyện Đồng Hỷ
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện Đồng Hỷ
• 3.2. Thực trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.1. Hiện trạng sử dụng đất của huyện Đồng Hỷ
• 3.2.2. Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Đồng Hỷ
• 3.2.3. Đánh giá tình hình biến động đất nông nghiệp huyện Đồng Hỷ giai đoạn 2013 - 2015
• 3.3. Phân vùng, hiện trạng các kiểu sử dụng đất chính, tính chất đất sản xuất nông nghiệp ở huyện Đồng Hỷ
• 3.3.1. Phân vùng sinh thái nông nghiệp theo đơn vị hành chính
• 3.3.2. Các loại sử dụng đất phổ biến của huyện Đồng Hỷ
• 3.3.3. Các kiểu sử dụng đất sản xuất nông nghiệp chính theo từng tiểu vùng ở huyện Đồng Hỷ
• 3.3.4. Tính chất đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Đồng Hỷ
• 3.4. Đánh giá, phân hạng thích hợp đất đai huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 3.4.1. Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai
• 3.4.2. Xác định trọng số của các chỉ tiêu thành phần (các yếu tố bản đồ đơn vị đất đai)
• 3.4.3. Phân hạng thích hợp đất đai cho các loại sử dụng đất nông nghiệp phổ biến huyện Đồng Hỷ
• 3.4.4. Xây dựng bản đồ phân hạng thích hợp đất đai của các loại sử dụng đất sản xuất nông nghiệp phổ biến huyện Đồng Hỷ
• 3.5. Đánh giá hiệu quả của các loại sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Đồng Hỷ
• 3.6. Nghiên cứu một số mô hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững đề xuất sử dụng theo tiểu vùng trên địa bàn huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên
• 3.7. Định hướng và đề xuất sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững ở huyện Đồng Hỷ
• 3.7.1. Cơ sở và định hướng sử dụng đất nông nghịêp đến năm 2020
• 3.7.2. Phân hạng thích hợp tương lai
• 3.7.3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững huyện Đồng Hỷ
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá đối với sản xuất nông nghiệp, nhưng lại là tài nguyên có hạn. Sự gia tăng mạnh mẽ về dân số trong những thập kỷ gần đây đã tạo ra áp lực lớn lên việc khai thác các vùng đất màu mỡ. Việc sử dụng đất không hợp lý đã dẫn đến tình trạng thoái hóa đất và suy giảm chất lượng môi trường. Do đó, việc nghiên cứu tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp và sử dụng có hiệu quả trên quan điểm sinh thái, bền vững là rất cần thiết. Đánh giá đúng mức độ thích hợp của các loại sử dụng đất sẽ giúp tổ chức sử dụng hợp lý, hiệu quả, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Huyện Đồng Hỷ, với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội đặc thù, cần có những giải pháp cụ thể để phát triển nông nghiệp bền vững.

II. Mục tiêu của đề tài

Mục tiêu chung của đề tài là nghiên cứu tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Cụ thể, đề tài hướng đến việc đánh giá hiệu quả một số loại sử dụng đất sản xuất nông nghiệp chính và đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất theo hướng bền vững. Việc đánh giá thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp sẽ giúp xác định các vấn đề tồn tại và từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Đề tài cũng sẽ áp dụng phương pháp đánh giá thích hợp của FAO, kết hợp với công nghệ thông tin để thu thập và phân tích dữ liệu.

III. Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu bao gồm việc xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu, khái quát đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội liên quan đến sản xuất nông nghiệp của huyện Đồng Hỷ. Phương pháp nghiên cứu sẽ sử dụng các kỹ thuật thu thập số liệu, điều tra, bổ sung chỉnh lý bản đồ đất tỷ lệ 1/25.000 và lấy mẫu đất phân tích. Phương pháp tính trọng số (AHP) sẽ được áp dụng để xác định các chỉ tiêu thành phần đối với các loại sử dụng đất. Đánh giá đất đai theo FAO sẽ giúp phân hạng thích hợp đất đai huyện Đồng Hỷ, từ đó đề xuất các mô hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững.

IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Đồng Hỷ, bao gồm hiện trạng sử dụng đất, các loại hình sử dụng đất phổ biến và tính chất đất sản xuất nông nghiệp. Đánh giá tình hình biến động đất nông nghiệp giai đoạn 2013 - 2015 sẽ giúp nhận diện các xu hướng và thách thức trong việc quản lý đất đai. Các mô hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững sẽ được đề xuất dựa trên các tiêu chí đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường, nhằm hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.

V. Đề xuất giải pháp

Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững tại huyện Đồng Hỷ sẽ bao gồm việc cải thiện quản lý đất đai, áp dụng các công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp, và tăng cường công tác bảo vệ môi trường. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng địa phương để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Việc xây dựng các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng là yếu tố quan trọng để thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Nghiên cứu tiềm năng và đề xuất sử dụng đất sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên" do nghiên cứu sinh Trần Thị Thu Hiền thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đàm Xuân Vận, thuộc chuyên ngành Quản lý đất đai (mã số: 62.03) tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên (năm 2017).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Đất đai là nguồn tài nguyên có hạn và giữ vai trò tư liệu sản xuất đặc biệt trong nông nghiệp. Sức ép gia tăng dân số và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng đã dẫn đến việc khai thác quá mức các vùng đất màu mỡ, mở rộng canh tác sang những vùng đất không thích hợp, làm cho đất sản xuất nông nghiệp bị thoái hóa, suy giảm chất lượng môi trường và thu hẹp quỹ đất canh tác. Tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên – một huyện miền núi phía Bắc có địa hình bị chia cắt bởi núi đá, núi đất và gò đồi, việc sử dụng đất nông nghiệp còn bộc lộ nhiều bất cập:

• Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng còn mang tính tự phát, một số mô hình chưa phù hợp và chưa dựa trên cơ sở khoa học.
• Tiềm năng đất đai chưa được khai thác triệt để, thu nhập của người dân còn ở mức thấp.
• Nguy cơ suy thoái đất, ô nhiễm nguồn nước và đất do sử dụng phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật không hợp lý.

Xuất phát từ thực trạng đó, việc đánh giá tiềm năng đất đai, phân hạng thích hợp theo quan điểm sinh thái và đề xuất các loại hình sử dụng đất bền vững theo từng tiểu vùng là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định hệ thống mục tiêu nghiên cứu như sau:

Mục tiêu chung:

1. Nghiên cứu tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
2. Đánh giá hiệu quả một số loại sử dụng đất sản xuất nông nghiệp chính ở huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.

Mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
2. Sử dụng phương pháp đánh giá thích hợp của FAO, kết hợp với phương pháp ứng dụng công nghệ thông tin với phần mềm đánh giá đất đai tự động (ALES) và phương pháp tính trọng số (Analytic Hierarchy Process - AHP) để xác định các loại sử dụng đất (LUT) sản xuất nông nghiệp bền vững cho huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
3. Đánh giá hiệu quả một số loại sử dụng đất sản xuất nông nghiệp chính trên địa bàn huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
4. Định hướng sử dụng đất bền vững trên địa bàn huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.
5. Đề xuất được các loại sử dụng đất bền vững theo từng tiểu vùng trên địa bàn huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp, các đặc tính thổ nhưỡng, các kiểu và loại hình sử dụng đất (LUT) sản xuất nông nghiệp chính tại địa phương.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ ranh giới hành chính huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên (gồm 15 xã và 3 thị trấn, với tổng diện tích tự nhiên là 45.440,6 ha).
• Phạm vi thời gian: Số liệu khí tượng, hiện trạng và biến động sử dụng đất, hiệu quả kinh tế – xã hội của các loại hình sử dụng đất được thu thập, phân tích giai đoạn 2013 – 2015; các định hướng và giải pháp đề xuất phục vụ sử dụng đất đến năm 2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước trong và ngoài nước

Hướng nghiên cứu	Tác giả, tổ chức và năm công bố	Nội dung và phát hiện chính được tổng quan
Lý luận và phương pháp đánh giá đất đai	FAO (1976, 1983, 1993); Nguyễn Ngọc Nông và cs (2014)	Khung đánh giá đất đai (LE), xác định đơn vị đất đai (LU), đơn vị bản đồ đất đai (LMU), loại sử dụng đất (LUT) và phân hạng thích hợp dựa trên điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, môi trường.
Phát triển nông nghiệp bền vững	WCED (1987); Smyth & Dumanski (1993); IIED (1995); Lal & Kimble (1998); Dumanski (2000)	Xác định 5 nguyên tắc trụ cột của sử dụng đất bền vững; phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa sức sản xuất, chất lượng đất và môi trường.
Thoái hóa đất và dinh dưỡng cây trồng	Dent (1992); ESCAP/FAO/UNIDO (1993); De Kimpe & Warkentin (1998); FAO & IFA (2000, 2001); Yoshida (1981)	Tình trạng cân bằng âm về N, P, K ở châu Á; thoái hóa do mất chất hữu cơ; lượng phân bón phát thải khí $N_2O$, $NO$, $NH_3$ gây ô nhiễm và nhu cầu dinh dưỡng của cây trồng.
Phân loại, lập bản đồ và tính chất đất tại Việt Nam	Fridland và cs (1957, 1973); Lê Duy Thước (1970); Cao Liêm và cs (1976); Tôn Thất Chiểu và cs (1976, 1992); Lê Thái Bạt, Phạm Quang Khánh (2015); Hồ Quang Đức (2015)	Điều tra, phân loại đất theo phát sinh học, Soil Taxonomy; xác định diện tích 14 nhóm đất chính, đặc biệt là nhóm đất đỏ vàng chiếm 53,29% diện tích tự nhiên Việt Nam.
Hóa học đất, phân bón và bảo vệ môi trường đất	Lê Văn Căn (1977); Nguyễn Vi, Trần Khải (1978); Đỗ Ánh (1992); Nguyễn Tử Siêm, Trần Khải (1996); Mai Văn Trịnh (2015)	Nghiên cứu về độ chua, hóa học lân, vai trò của chất hữu cơ và bón phân cân đối; quan trắc ô nhiễm kim loại nặng (Zn, Cu) do tác động của đô thị hóa và công nghiệp hóa.
Ứng dụng FAO và GIS trong đánh giá đất tại Việt Nam	Nguyễn Khang, Phạm Dương Ưng (1993); Phạm Quang Khánh và cs (1993); Nguyễn Công Pho và cs (1995); Nguyễn Văn Nhân (1996); Vũ Thị Bình (1995); Đàm Xuân Vận, Lê Quốc Doanh (2009); Nguyễn Văn Toàn (2010); Dương Thành Nam (2011)	Ứng dụng quy trình đánh giá đất của FAO kết hợp công nghệ GIS trên phạm vi toàn quốc, các vùng sinh thái (Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long) và cấp huyện đồi núi.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các nghiên cứu trước đây tại vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ thường dừng lại ở quy mô vùng hoặc tập trung vào đánh giá đơn lẻ một loại cây trồng (như cây chè). Luận án giải quyết khoảng trống trong việc tích hợp quy trình phân hạng đất đai của FAO với phương pháp phân tích thứ bậc AHP (để xác định trọng số các chỉ tiêu thành phần) và phần mềm tự động hóa ALES kết hợp công nghệ GIS ở cấp huyện miền núi. Nghiên cứu thực hiện phân vùng sinh thái nông nghiệp theo đơn vị hành chính, đánh giá toàn diện hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường của tất cả các LUT nông nghiệp phổ biến, từ đó đưa ra cơ cấu sử dụng đất thích hợp cho từng tiểu vùng của huyện Đồng Hỷ đến năm 2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm cơ bản

Luận án vận dụng các lý thuyết và khái niệm chuẩn mực trong khoa học đất và quản lý đất đai:

• Đánh giá đất đai (Land Evaluation - LE): Quá trình đối chiếu các đặc tính vốn có của đơn vị đất đai với các yêu cầu sử dụng đất của từng loại cây trồng/hệ thống cây trồng.
• Đơn vị đất đai (Land Unit - LU) và Đơn vị bản đồ đất đai (Land Mapping Unit - LMU): Vạt đất được xác định trên bản đồ với các đặc tính đồng nhất về loại đất, độ dốc, tầng dày, thành phần cơ giới, chế độ tưới...
• Loại sử dụng đất (Land Utilization Type - LUT): Kiểu sử dụng đất với phương thức quản lý và kỹ thuật canh tác xác định trong điều kiện kinh tế – xã hội cụ thể.
• Sử dụng đất bền vững: Dựa trên 5 nguyên tắc của Smyth & Dumanski (1993) và khung 3 trụ cột (kinh tế, xã hội, môi trường) của FAO (1993) và IIED (1995).

Các công thức tính toán hiệu quả và cân đối kỹ thuật được sử dụng trong luận án:

• Tổng giá trị sản phẩm: $T = p_1 \cdot q_n$ (với $p$: khối lượng sản phẩm/ha/năm; $q$: đơn giá thị trường).
• Thu nhập thuần túy: $N = T - C_{sx}$ (với $C_{sx}$: chi phí sản xuất gồm vật chất và lao động).
• Hiệu quả sử dụng vốn: $H = T / C_{sx}$.
• Nhu cầu nước tưới: $IN = ET_{\text{cây}} + SAT + PERC + WL - P_e$.
• Cân đối phân bón: $\text{Lượng phân cần bón} = \text{Lượng dinh dưỡng cây hút} + \text{Lượng mất vào môi trường} - \text{Lượng dinh dưỡng có sẵn trong đất}$.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Tác giả sử dụng phương pháp tiếp cận kết hợp định tính và định lượng:

1. Phương pháp chọn điểm và điều tra nông hộ: Phân bố điều tra phiếu hộ nông dân theo các LUT phổ biến tại các xã đại diện trên địa bàn huyện Đồng Hỷ.
2. Phương pháp điều tra thổ nhưỡng: Chỉnh lý bản đồ đất tỷ lệ 1/25.000; đào, mô tả và lấy mẫu phân tích lý - hóa tính tại các phẫu diện đất đại diện (gồm các phẫu diện ĐH-15, ĐH-14, ĐH-05, ĐH-02, ĐH-12, ĐH-10).
3. Phương pháp phân tích thứ bậc (AHP - Analytic Hierarchy Process): Xây dựng ma trận so sánh cặp giữa các chỉ tiêu thành phần đất đai đối với từng nhóm LUT (nhóm LUT 2 lúa, 1 lúa; nhóm LUT 2 lúa + 1 màu, 2 màu + 1 lúa, chuyên rau; nhóm cây hàng năm; nhóm cây lâu năm), chuẩn hóa ma trận và kiểm tra tỷ số nhất quán ($CR$) dựa trên giá trị ngẫu nhiên $RI$.
4. Phương pháp đánh giá đất đai theo FAO kết hợp ALES: Đối chiếu yêu cầu sử dụng đất với đặc tính đơn vị đất đai thông qua phần mềm ALES để phân hạng mức độ thích hợp đất đai ($S_1$: rất thích hợp, $S_2$: thích hợp trung bình, $S_3$: ít thích hợp, $N$: không thích hợp).
5. Phương pháp GIS: Sử dụng công nghệ thông tin địa lý để số hóa, biên tập và chồng ghép các lớp bản đồ chuyên đề đơn tính (loại đất, địa hình, độ dốc, thành phần cơ giới, độ dày tầng đất, chế độ tưới, hàm lượng hữu cơ) để thành lập bản đồ đơn vị đất đai và bản đồ phân hạng thích hợp đất đai.
6. Phương pháp theo dõi mô hình sản xuất nông nghiệp: Lựa chọn các chỉ tiêu kỹ thuật, năng suất và chi phí để theo dõi 6 mô hình canh tác cụ thể: mô hình chè, mô hình gừng, mô hình 2 vụ lúa (xuân - mùa), mô hình riềng, mô hình chuyên màu (rau xuân - hè - đông) và mô hình ớt giai đoạn 2013 – 2015.
7. Phương pháp thống kê, phân tích dữ liệu: Tổng hợp và xử lý dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê, báo cáo của Sở Nông nghiệp & PTNT, Sở Tài nguyên & Môi trường tỉnh Thái Nguyên, Phòng Nông nghiệp và Phòng Tài nguyên & Môi trường huyện Đồng Hỷ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này hệ thống hóa toàn diện các cơ sở lý luận và thực tiễn về khoa học đất và đánh giá đất:

• Phân tích nguồn gốc đất từ đá mẹ, các yếu tố sinh thái hình thành đất và nguyên tắc đánh giá đất đai theo điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường theo hướng dẫn của FAO (1976, 1993).
• Tổng thuật các quan điểm về phát triển bền vững từ Hội nghị Rio de Janeiro (1992), Hội nghị Johannesburg (2002), Luật Bảo vệ môi trường (2014) và các chỉ tiêu đánh giá tính bền vững đất đai của Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000).
• Điểm luận các công trình nghiên cứu trên thế giới về cân bằng dinh dưỡng đất, hiện tượng thoái hóa đất, nhu cầu dinh dưỡng khoáng đa lượng ($N, P, K$), trung lượng ($Ca, Mg, S$) và vi lượng ($B, Cu, Zn, Mn, Mo$).
• Điểm lại lịch sử phân loại đất và lập bản đồ đất tại Việt Nam từ thời phong kiến, thời Pháp thuộc đến các chương trình điều tra sau năm 1975 của các tác giả Cao Liêm, Tôn Thất Chiểu, Lê Duy Thước, cũng như các nghiên cứu đánh giá đất cấp huyện của Đàm Xuân Vận & Lê Quốc Doanh (2009), Dương Thành Nam (2011).
• Trình bày yêu cầu sinh thái cụ thể của cây lúa nước (nhiệt độ tối thích 26 – 28°C, tích ôn 2500 – 4500°C, pH 5,5 – 7,5), cây rau đậu (đậu đũa, bắp cải, dưa chuột) và cây công nghiệp.

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết quy trình thực hiện nghiên cứu, gồm 6 nội dung chính và 8 bước phương pháp luận:

• Nội dung: Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Đồng Hỷ; đánh giá thực trạng và biến động đất nông nghiệp (2013 – 2015); phân vùng sinh thái nông nghiệp và xác định các kiểu sử dụng đất chính; phân tích lý - hóa tính đất; xây dựng bản đồ đơn vị đất đai và phân hạng thích hợp theo FAO; nghiên cứu hiệu quả các mô hình sản xuất; định hướng và đề xuất giải pháp sử dụng đất bền vững đến năm 2020.
• Quy trình phương pháp: Thiết lập số lượng phiếu điều tra nông hộ; xác định 7 chỉ tiêu đơn tính để chồng xếp bản đồ đơn vị đất đai; áp dụng công thức ma trận so sánh cặp AHP để tính trọng số cho từng yếu tố bản đồ; vận hành phần mềm ALES kết nối GIS; thiết lập quy trình theo dõi các mô hình điểm và các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế ($T, N, H$), hiệu quả xã hội (công lao động, an ninh lương thực, nguyện vọng người dân) và hiệu quả môi trường (mức độ sử dụng thuốc BVTV, phân bón).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và hiện trạng sử dụng đất huyện Đồng Hỷ

• Huyện Đồng Hỷ có diện tích tự nhiên 45.440,6 ha, địa hình đồi núi phức tạp xen kẽ thung lũng, dân số trên 123 nghìn người gồm nhiều thành phần dân tộc.
• Giai đoạn 2013 – 2015, diện tích đất nông nghiệp có sự biến động do chuyển đổi mục đích sang phi nông nghiệp và điều chỉnh nội bộ cơ cấu cây trồng.

2. Phân vùng sinh thái và đặc điểm các loại hình sử dụng đất

Luận án thực hiện phân chia huyện Đồng Hỷ thành 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp theo đơn vị hành chính:

• Tiểu vùng 1: Vùng đất thấp, đồng bằng thung lũng tập trung canh tác lúa nước, luân canh lúa - màu và chuyên rau.
• Tiểu vùng 2: Vùng đồi gò trung gian phát triển chè, cây ăn quả và cây hàng năm kết hợp chăn nuôi.
• Tiểu vùng 3: Vùng núi cao, đồi dốc phát triển lâm nghiệp, nông lâm kết hợp (NLKH), chè và cây dược liệu/hàng năm (gừng, riềng, ớt).

Phân tích lý - hóa tính qua các phẫu diện đất đại diện (ĐH-15, ĐH-14, ĐH-05, ĐH-02, ĐH-12, ĐH-10) thuộc các nhóm đất chính:

• Đất đỏ vàng trên đá macma axit ($Fa$)
• Đất nâu vàng trên phù sa cổ ($Fp$)
• Đất vàng nhạt trên đá cát ($Fq$)
• Đất đỏ vàng trên đá phiến sét ($Fs$)
• Đất dốc tụ ($D$)
• Đất phù sa ($P$)

3. Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai và phân hạng thích hợp

Bản đồ đơn vị đất đai được xây dựng từ việc tích hợp 7 bản đồ đơn tính:

Chỉ tiêu bản đồ đơn vị đất đai	Các cấp phân chia trong nghiên cứu
Loại đất	Đất phù sa ($P$), đất dốc tụ ($D$), đất $Fa$, đất $Fp$, đất $Fq$, đất $Fs$...
Địa hình	Địa hình thung lũng bằng phẳng, đồi bát úp, sườn núi dốc
Độ dốc	Phân cấp theo các cấp độ dốc từ cấp I đến cấp VI ($< 3^\circ$ đến $> 25^\circ$)
Thành phần cơ giới (TPCG)	Cát pha, thịt nhẹ, thịt trung bình, thịt nặng, sét
Độ dày tầng đất	Tầng mỏng ($< 50\text{ cm}$), tầng trung bình ($50 - 100\text{ cm}$), tầng dày ($> 100\text{ cm}$)
Chế độ tưới	Chủ động tưới hoàn toàn, bán chủ động, hoàn toàn nhờ nước trời
Hàm lượng hữu cơ (mùn)	Nghèo ($< 1%$), trung bình ($1 - 2%$), giàu ($> 2%$)

Sử dụng ma trận AHP để tính trọng số cho từng chỉ tiêu đối với các LUT chính: LUT 2 lúa, LUT 1 lúa, LUT 2 lúa + 1 màu, LUT 2 màu + 1 lúa, LUT chuyên rau, LUT cây hàng năm (gừng, riềng, ớt) và LUT cây lâu năm (chè). Kết quả phân hạng đất đai bằng ALES/GIS đã xác định diện tích các mức thích hợp ($S_1, S_2, S_3, N$) cho từng loại sử dụng đất trên địa bàn toàn huyện.

4. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường

• Hiệu quả kinh tế: LUT chuyên rau và cây lâu năm (chè chất lượng cao) đạt giá trị sản xuất ($T$) và thu nhập thuần ($N$) cao nhất trên 1 ha. Các cây hàng năm như gừng, riềng, ớt cho giá trị gia tăng cao nhưng có biến động lớn về chi phí và thị trường. LUT 2 vụ lúa giữ mức thu nhập trung bình nhưng có tính ổn định cao.
• Hiệu quả xã hội: Đảm bảo an ninh lương thực tại chỗ cho nông hộ; LUT chè và rau màu thu hút lượng lớn công lao động nông nhàn, nâng cao giá trị ngày công lao động. Khảo sát nguyện vọng nông hộ cho thấy xu hướng mong muốn chuyển đổi các chân đất lúa kém hiệu quả sang trồng màu hoặc cây lâu năm có giá trị kinh tế cao hơn.
• Hiệu quả môi trường: Phân tích thực trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón vô cơ; cảnh báo nguy cơ suy thoái đất tại các sườn dốc do xói mòn nếu không có biện pháp che phủ và canh tác theo đường đồng mức.

5. Kết quả theo dõi các mô hình điểm và đề xuất cơ cấu đến năm 2020

• Luận án phân tích số liệu thực tế giai đoạn 2013 – 2015 của 6 mô hình sản xuất nông nghiệp:
  1. Mô hình trồng chè
  2. Mô hình cây gừng
  3. Mô hình 2 vụ lúa (lúa xuân – lúa mùa)
  4. Mô hình cây riềng
  5. Mô hình chuyên màu (rau xuân – rau hè – rau đông)
  6. Mô hình trồng ớt
• Dựa trên kết quả phân hạng thích hợp tương lai, luận án xây dựng bảng diện tích và cơ cấu đất sản xuất nông nghiệp đề xuất cho toàn huyện Đồng Hỷ và chi tiết cho từng tiểu vùng đến năm 2020:
  • Khuyến khích mở rộng diện tích chè chuyên canh tại tiểu vùng 2 và tiểu vùng 3.
  • Chuyển đổi chân đất lúa 1 vụ bấp bênh nước sang cây màu chịu hạn hoặc cây dược liệu (gừng, riềng).
  • Duy trì và thâm canh vùng sản xuất 2 lúa chủ động nước tại tiểu vùng 1 để đảm bảo an ninh lương thực.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới của luận án

1. Về mặt phương pháp luận: Ứng dụng tích hợp thành công phương pháp đánh giá đất đai thích hợp của FAO với phần mềm đánh giá đất đai tự động (ALES), phương pháp phân tích thứ bậc (AHP) xác định trọng số chỉ tiêu và công nghệ GIS; góp phần bổ sung và hoàn thiện phương pháp luận đánh giá đất sản xuất nông nghiệp phục vụ phát triển bền vững cho các huyện miền núi phía Bắc.
2. Về mặt thực tiễn:
   • Đánh giá toàn diện tiềm năng đất đai, phân hạng thích hợp đất đai hiện tại và tương lai cho các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại huyện Đồng Hỷ.
   • Xác lập cơ sở khoa học để đề xuất cơ cấu sử dụng đất và bố trí các loại hình sử dụng đất (LUT) hợp lý, hiệu quả và bền vững theo 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp của huyện Đồng Hỷ đến năm 2020.

Hệ thống giải pháp đề xuất

Luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp bền vững:

• Giải pháp kỹ thuật canh tác: Đối với đất dốc trồng chè và cây hàng năm, áp dụng biện pháp trồng cây che phủ đất, che bóng, tủ gốc bằng xác thực vật, canh tác theo đường đồng mức nhằm hạn chế xói mòn; áp dụng quy trình bón phân cân đối giữa hữu cơ và vô cơ; sử dụng thuốc BVTV đúng quy định và kỹ thuật tưới giữ ẩm.
• Giải pháp thủy lợi: Đầu tư kiên cố hóa kênh mương, xây dựng các hồ chứa nhỏ và trạm bơm cục bộ để nâng cao tỷ lệ diện tích chủ động tưới tiêu cho vùng chuyên rau màu và vùng 2 lúa thâm canh.
• Giải pháp kinh tế và thị trường: Hỗ trợ vốn vay ưu đãi cho nông hộ chuyển đổi cơ cấu cây trồng; xây dựng chuỗi liên kết tiêu thụ sản phẩm chè an toàn, rau an toàn và cây dược liệu.
• Giải pháp quản lý và tổ chức thực hiện: Tăng cường công tác quy hoạch sử dụng đất cấp xã, quản lý chặt chẽ việc chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang phi nông nghiệp; tập huấn chuyển giao kỹ thuật cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các xã vùng sâu, vùng xa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong ranh giới hành chính huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên với chuỗi số liệu theo dõi thực địa tập trung trong giai đoạn 2013 – 2015.
• Các đánh giá về hiệu quả kinh tế của một số mô hình cây hàng năm mới (gừng, riềng, ớt) chịu sự chi phối mạnh bởi biến động giá cả thị trường nông sản trong thời gian ngắn hạn.
• Đánh giá môi trường chủ yếu dựa trên điều tra tập quán sử dụng phân bón, thuốc BVTV và phân tích một số tính chất lý - hóa đất tại các phẫu diện đại diện, chưa theo dõi định lượng liên tục lượng đất mất do xói mòn qua nhiều năm trên từng sườn dốc cụ thể.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Tiếp tục theo dõi, cập nhật cơ sở dữ liệu đất đai và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu (khô hạn, mưa cực đoan) đến sự thích hợp của các loại cây trồng trên địa bàn huyện.
• Mở rộng ứng dụng mô hình tích hợp AHP - FAO - ALES - GIS để đánh giá tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp cho các huyện miền núi lân cận có điều kiện địa hình và sinh thái tương đồng thuộc vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị đối với các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ quy hoạch: Cung cấp cơ sở dữ liệu đất đai, bản đồ đơn vị đất đai và phương án cơ cấu cây trồng cụ thể đến năm 2020 cho Ủy ban nhân dân huyện Đồng Hỷ, Phòng Tài nguyên & Môi trường, Phòng Nông nghiệp & PTNT trong công tác lập và điều chỉnh quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Quản lý đất đai, Thổ nhưỡng - Nông hóa, Khoa học Môi trường: Tham khảo quy trình kỹ thuật kết hợp AHP để xác định trọng số các chỉ tiêu đất đai, cách thức thiết lập cây quyết định trong phần mềm ALES và kỹ thuật chồng ghép bản đồ đơn tính bằng GIS.
• Cán bộ khuyến nông và người sản xuất nông nghiệp: Tham khảo các định mức kinh tế – kỹ thuật, hiệu quả kinh tế của các mô hình canh tác chè, 2 vụ lúa, cây màu và các biện pháp kỹ thuật bảo vệ đất dốc chống thoái hóa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã kết hợp những công cụ và phương pháp nào để phân hạng thích hợp đất đai tại huyện Đồng Hỷ?
Luận án kết hợp phương pháp đánh giá đất đai theo hướng dẫn của FAO với phương pháp phân tích thứ bậc AHP (Analytic Hierarchy Process) của Saaty để xác định trọng số cho từng chỉ tiêu bản đồ, phần mềm đánh giá đất tự động ALES và công nghệ GIS để chồng ghép các lớp bản đồ chuyên đề và xuất bản đồ phân hạng thích hợp đất đai.

2. Bản đồ đơn vị đất đai (LMU) của huyện Đồng Hỷ được xây dựng từ những chỉ tiêu đơn tính nào?
Bản đồ đơn vị đất đai được thành lập bằng cách tích hợp 7 bản đồ thuộc tính đơn tính: loại đất, địa hình, độ dốc, thành phần cơ giới, độ dày tầng đất, chế độ tưới và hàm lượng chất hữu cơ (mùn) trong đất.

3. Địa bàn huyện Đồng Hỷ được phân thành mấy tiểu vùng sinh thái nông nghiệp và đặc trưng chính là gì?
Huyện được phân thành 3 tiểu vùng theo đơn vị hành chính: Tiểu vùng 1 (vùng đất thấp thung lũng, thế mạnh 2 vụ lúa, luân canh lúa màu và chuyên rau); Tiểu vùng 2 (vùng gò đồi trung gian, thế mạnh cây chè, cây ăn quả và cây hàng năm); Tiểu vùng 3 (vùng núi đồi dốc, thế mạnh lâm nghiệp, nông lâm kết hợp, chè và cây dược liệu/hàng năm).

4. Những mô hình sản xuất nông nghiệp nào được theo dõi thực tế trong giai đoạn 2013 – 2015?
Luận án theo dõi và đánh giá hiệu quả kinh tế của 6 mô hình sản xuất: mô hình trồng chè, mô hình cây gừng, mô hình 2 vụ lúa (lúa xuân – lúa mùa), mô hình cây riềng, mô hình chuyên màu (rau xuân – rau hè – rau đông) và mô hình cây ớt.

5. Các nhóm đất chính được xác định qua các phẫu diện nghiên cứu tại huyện Đồng Hỷ là gì?
Các nhóm đất chính gồm: nhóm đất dốc tụ ($D$), nhóm đất phù sa ($P$), đất đỏ vàng trên đá macma axit ($Fa$), đất nâu vàng trên phù sa cổ ($Fp$), đất vàng nhạt trên đá cát ($Fq$) và đất đỏ vàng trên đá phiến sét ($Fs$).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Thu Hiền đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu đánh giá tiềm năng và đề xuất sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững tại huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Bằng việc kết hợp phương pháp FAO, AHP, ALES và GIS, nghiên cứu đã xây dựng bản đồ đơn vị đất đai, phân hạng thích hợp cho các loại sử dụng đất chính và đánh giá toàn diện hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường trên 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch, chuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất đai tại các địa bàn miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đánh giá đất đai và sử dụng đất bền vững 1. Cơ sở khoa học của đánh giá đất đai 1. Đánh giá đất đai dựa vào điều kiện tự nhiên Nguồn gốc của đất Nguồn gốc của đất là đá mẹ.

Dưới tác động của các quá trình lý hoá sinh học lâu đời của trái đất bởi vòng đại tuần hoàn địa chất và tiểu tuần hoàn sinh vật, các loại đá bị phá huỷ và hình thành nên đất. Trải qua sự tiến hoá và phát triển của thế giới sinh vật từ hạ đẳng đến thượng đẳng, chất hữu cơ của chúng đã tạo nên thành phần hữu cơ cho đất, quyết định sự khác biệt cơ bản giữa đá, đất và cùng với các chất vô cơ không khí và nước tạo nên độ phì nhiêu của đất, là môi trường sống quan trọng của sinh vật nói chung và của các loại cây trồng nói riêng. Các điều kiện sinh thái của đất Theo Vũ Cao Thái, 1989 [82] đất là môi trường sống cơ bản của hầu hết các sinh vật sống trên trái đất, trong đó có con người. Môi trường đất chịu tác động liên tục của các yếu tố tự nhiên, kinh tế và xã hội làm thay đổi không ngừng các đặc tính lý, hoá, sinh học của mỗi loại đất.

Bao hàm các yếu tố đó là điều kiện sinh thái đất, gồm: khí hậu, địa chất địa mạo, địa hình, các quá trình hình thành đất, chế độ nước, thực vật và hoạt động của con người. Các yếu tố của điều kiện sinh thái đất đều có thể tác động tốt (tích cực/thuận lợi) hoặc xấu (hạn chế) đến môi trường đất tuỳ thuộc đặc tính tiểu vùng sinh thái tự nhiên, hệ sinh thái, trình độ và nhu cầu sản xuất, đời sống của con người. - FAO tổng kết: + Đánh giá đất đai về mặt tự nhiên chỉ ra mức độ thích hợp đối với sử dụng đất hoàn toàn dựa trên cơ sở các điều kiện tự nhiên mà không xem xét đến các điều kiện kinh tế. + Đánh giá đất đai về mặt tự nhiên nhấn mạnh các khía cạnh bền vững tương đối của sự thích hợp của các điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng… vì chúng ít thay đổi hơn so với các yếu tố kinh tế.

c 5 + Đánh giá đất đai về mặt tự nhiên được sử dụng để chia các đơn vị đất đai thành các nhóm quản lý, phục vụ các nghiên cứu chi tiết và hoàn toàn có giá trị trong thời gian lâu dài vì các mức thích hợp về mặt tự nhiên thay đổi rất chậm. Tóm lại: Đánh giá đất dựa vào điều kiện tự nhiên là việc tìm hiểu về quá trình hình thành đất và mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành đất, các điều kiện sinh thái đất và các thuộc tính của chúng ảnh hưởng tích cực hay hạn chế, mang tính quy luật hoặc ngược lại đến hiệu quả của việc sử dụng đất, từ đó đề xuất các giải pháp cải tạo, sử dụng có hiệu quả nhất. Tuỳ thuộc mục đích đặt ra mà lựa chọn các yếu tố, chỉ tiêu của từng yếu tố và tiêu chuẩn đánh giá đất phù hợp trong điều kiện cụ thể của từng quy mô, vùng và quốc gia có thể giống hoặc khác nhau. Đánh giá đất đai dựa vào điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường Hướng dẫn quy hoạch sử dụng đất theo FAO, 1993 [121]; đánh giá đất đai dựa vào điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường gồm: a, Đánh giá đất đai dựa vào điều kiện kinh tế * Các chỉ tiêu về điều kiện kinh tế: - Tình hình kinh tế chung: tình hình kinh tế so với khu vực, tỷ lệ hộ giàu nghèo.

- Các chỉ số về tổng thu nhập, tốc độ phát triển kinh tế, tổng thu bình quân/đầu người. - Cơ cấu ngành nghề, tổng thu nhập và tỷ phần của các ngành nghề,. - Cơ sở hạ tầng; - Những thế mạnh chính của vùng,. * Một số chỉ tiêu đánh giá về hiệu quả kinh tế của các loại sử dụng đất: Đánh giá kinh tế đất là các ước tính thực tế của sự thích hợp về kinh tế ở mỗi đơn vị đất đai theo các chỉ tiêu về kinh tế.

Các chỉ tiêu này cũng thể hiện mối liên quan tới các đặc tính của đất đai. Các chỉ tiêu kinh tế thường dùng trong đánh giá đất là: - Tổng giá trị sản phẩm (T): T= p1.qn Trong đó: p: là khối lượng từng loại sản phẩm được sản xuất/ha/năm; q: là đơn giá của từng loại sản phẩm của thị trường cùng thời điểm; T: là tổng giá trị sản phẩm của 1 ha đất canh tác/năm. c 6 - Thu nhập thuần tuý (N): N = T - Csx Trong đó: Csx: là chi phí sản xuất của 1 ha đất canh tác/năm bao gồm cả chi phí vật chất và chi phí lao động; N: là thu nhập thuần tuý của 1 ha đất canh tác/năm; hiệu quả sử dụng vốn (H): H = T/Csx; giá trị ngày công lao động = H/số công lao động/ha/năm. b, Đánh giá đất đai dựa vào hiệu quả xã hội - Giá trị sản xuất trên lao động nông lâm (nhân khẩu nông lâm).

- Tỷ lệ giảm hộ đói nghèo. - Mức độ giải quyết công ăn việc làm, thu hút lao động. - Sản phẩm tiêu thụ trên thị trường. - Đời sống người lao động, cơ sở hạ tầng.

c, Đánh giá đất đai dựa vào hiệu quả môi trường - Tỷ lệ che phủ. - Khả năng bảo vệ, cải tạo đất. - Tỷ lệ diện tích đất trống được trồng rừng. - Tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp, lâm nghiệp được giao sử dụng.

Các khái niệm cơ bản trong đánh giá đất Theo giáo trình Đánh giá đất của Nguyễn Ngọc Nông và cs (2014) [61] các khái niệm trong đánh giá đất gồm: - Đánh giá đất đai: là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất vốn có của vạt đất/khoanh đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại yêu cầu sử dụng cần phải có. - Đất đai (Land): là môi trường tự nhiên bao gồm khí hậu, địa hình, thổ nhưỡng, thuỷ văn, thực vật, những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sử dụng đất hoặc cụ thể hơn: là một phần bề mặt trái đất bao gồm khí quyển, thổ nhưỡng, đá, thuỷ văn, quần thể động thực vật và hoạt động của con người trong quá khứ, hiện tại, được đánh giá là có ảnh hưởng đáng kể đến sử dụng đất hiện tại, tương lai của con người. Với khái niệm này, đất đai bao gồm tất cả các thuộc tính sinh học và tự nhiên của bề mặt trái đất có ảnh hưởng nhất định đến tiềm năng và hiện trạng sử dụng đất (khí hậu, dáng đất/địa c 7 hình, địa mạo, đất, thuỷ văn, thảm thực vật tự nhiên bao gồm cả rừng, cỏ dại trên đồng ruộng, động vật tự nhiên, những biến đổi của đất do các hoạt động của con người). - Đơn vị đất đai (Land Unit - LU): là những vạt đất được đặc trưng cụ thể để có thể nhìn thấy được và có thể xác định được trên khung địa lý.

Đơn vị đất đai được sử dụng làm cơ sở cho đánh giá đất là thể tổng hợp của nhiều loại bản đồ được chồng ghép lên nhau như bản đồ đất (hoặc nhóm đất), bản đồ các đường đẳng trị mưa, tổng tích ôn, bản đồ thuỷ lợi. - Đơn vị bản đồ đất đai (Land Mapping Unit - LMU): trong đánh giá đất (Land Evaluation - LE) đơn vị bản đồ đất đai là những khoanh, vạt đất được xác định trên bản đồ với những đặc tính và tính chất đất riêng biệt như chế độ nhiệt, độ dốc, địa hình, loại đất, chế độ nước. - Loại sử dụng đất (Land Utilization Type - LUT): là thực trạng sử dụng đất của vùng đất (đơn vị đất/khoanh đất/vạt đất) bởi các phương thức quản lý và kỹ thuật sản xuất đặc trưng với các điều kiện về kinh tế, xã hội và thời gian xác định. - Phân hạng thích hợp đất đai là công đoạn đối chiếu so sánh giữa các yêu cầu của loại sử dụng đất đai với các tính chất, đặc điểm của đơn vị đất đai để xác định mức độ thích hợp hoặc ngược lại là mức độ hạn chế.

- Đất nông nghiệp là đất được xác định sử dụng vào mục đích chủ yếu là sản xuất nông nghiệp như trồng các loại cây hàng năm và lâu năm, làm đồng cỏ chăn nuôi; nuôi trồng thuỷ sản; làm muối và đất nông nghiệp có rừng. - Đất sản xuất nông nghiệp bao gồm đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm. Đất trồng cây hàng năm bao gồm đất trồng lúa, đất đồng cỏ dùng vào chăn nuôi, đất trồng cây hàng năm khác. - Dẫn theo Bùi Nam Sách, 2015 [74] quy hoạch thủy lợi là một lĩnh vực qui hoạch khó mang tính chất chuyên ngành và phụ thuộc chủ yếu vào mục tiêu phát triển kinh tế dài hạn của đất nước, của vùng tiến hành lập qui hoạch.

- Theo Tổng cục Quản lý đất đai, 2015 [91] chất lượng đất là thuộc tính của đất có ảnh hưởng tới tính bền vững đối với mục đích sử dụng đất cụ thể. Theo Nguyễn Thế Đặng và cs, 2012 [28]: c 8 - Nông nghiệp quảng canh: là giai đoạn tiếp sau của nông nghiệp nguyên thủy, là nền nông nghiệp chưa hoặc sử dụng rất ít các sản phẩm hóa học vô cơ như phân bón vô cơ, thuốc hóa học bảo vệ thực vật, chất kích thích tăng trưởng. Các biện pháp kỹ thuật hết sức giản đơn và công nghệ về giống hầu như chưa có gì. Năng suất cây trồng, vật nuôi thấp.

- Nông nghiệp thâm canh: là nền nông nghiệp chịu sự điều khiển của con người. Cùng với cuộc cách mạng xanh về giống, cùng với việc sử dụng với một khối lượng lớn phân bón vô cơ dễ tiêu, thuốc hóa học bảo vệ thực vật, chất kích thích tăng trưởng, là việc áp dụng hàng loạt các biện pháp kỹ thuật tiến bộ đã đưa năng suất cây trồng, vật nuôi lên rất cao. Trong giai đoạn nông nghiệp thâm canh, con người định trước được sản lượng cây con. Con người cũng điều khiển năng suất cây con trong khuôn khổ nào đó theo ý muốn.

- Nông nghiệp hữu cơ: phát triển vào cuối giai đoạn nông nghiêp thâm canh, là nền nông nghiệp sinh thái, nền nông nghiệp tự nhiên. Trong nền nông nghiệp này các phần vô cơ dễ tan, các thuốc hóa học bảo vệ thực vật và kích thích sinh trưởng vô cơ không được sử dụng. Quy trình sản xuất tuân theo những quy định nghiêm ngặt và theo gần với quy luật thiên nhiên. Năng suất cây trồng, vật nuôi không cao như nông nghiệp thâm canh, nhưng sản phẩm sạch và an toàn.

Cơ sở khoa học của sử dụng đất nông nghiệp bền vững 1.