Đặt vấn đề Tạo giống cây là khâu vô cùng quan trọng trong trồng rừng và đối với ngành Lâm nghiệp. Để phục vụ xây dựng và tái thiết những khu cảnh quan môi trường phục vụ đời sống con người thì việc tạo giống là một khâu hết sức cần thiết. Hiện nay có nhiều phương pháp thu hái và bảo quản hạt giống như : phương pháp bảo quản khô, bảo quản ẩm, bảo quản lạnh….Và có 2 phương pháp nhân giống phổ biến đó là phương pháp nhân giống vô tính và phương pháp nhân giống hữu tính. Nhân giống hữu tính phù hợp với đặc tính của nhiều loài cây trồng, nhân giống hữu tính đem lại hiệu quả cao mà giá thành thấp dễ tiến hành, cây con được tạo ra thích ứng rộng với điều kiện ngoại cảnh đây là phương pháp được sử dụng rộng rãi trong thời gian qua.
Cây Phay (Duabanga grandiflora Roxb.ex DC), họ Bần Sonneratiaceae, bộ: Sim Myrtales. Cây gỗ cao tới 35m, đường kính 80 - 90cm, gốc có bạnh nhỏ. Vỏ nhẵn màu xám hồng. Cành ngang đầu rủ xuống.
Lá đơn, mọc đối, hình thuỗn, đuôi hình tim, đầu có mũi tù, dài 12 - 17cm, rộng 6 - 12cm. Cuống ngắn, khoảng 0,5cm, mép lá cong.Cụm hoa chùy ở đầu cành. Hoa lớn màu trắng. Cánh đài 4 - 7, chất thịt dày, màu xanh.
Cánh tràng 4 - 7, mỏng, màu trắng hay trắng vàng. Nhị nhiều, xếp thành vòng, chỉ nhị quăn, màu trắng. Bầu hình nón, gắn liền với đài, có 6 - 8 ô, mỗi ô nhiều noãn; quả nang hình cầu, màu nâu đen, nứt 4 - 8 mảnh. Hạt nhỏ nhiều, 2 đầu có đuôi dài.
Gỗ rắn, nặng, tỷ trọng 0,458. Lực kéo ngang thớ 17kg/cm2, lưc nén dọc thớ 343kg/cm2, oằn 869kg/cm2, hệ số co rút 0,24 - 0,37, dùng trong kiến trúc, đóng đồ dùng gia đình. Cây sinh trưởng nhanh, tái sinh hạt tốt. Hoa tháng 5 - 6.
Cây mọc rộng khắp các tỉnh miền Bắc. Thường mọc ờ chân núi, ven khe suối, ven các khe ẩm, ưa đất sâu mát hoặc đất có lẫn đá. Mọc lẫn với các loài: Vàng anh, Vả, Dâu da đất. e 2 Cây Phay hiện nay chưa được gây trồng nhiều, là cây ưa sáng mọc nhanh.
Cây hầu hết chỉ mọc ngoài tự nhiên do quả chín rơi rụng và gặp điều kiện thời tiết thuận lợi thì mọc thành cây tuy nhiên cây chỉ mọc với số lượng ít và chất lượng cây không cao. Bên cạnh đó hiện nay chưa có nghiên cứu nào cụ thể cũng như chưa có một bản hướng dẫn nào về việc thu hái, bảo quản và gieo ươm loài cây này. Xuất phát từ việc muốn tìm hiểu về phương pháp thu hái, bảo quản và nhân giống cây Phay tôi tiến hành nghiên cứu: “Nghiên cứu kỹ thuật bảo quản và xác định một số tiêu chuẩn hạt giống của cây Phay (Duabanga grandiflora Roxb.ex DC) tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu Kết quả nghiên cứu là cơ sở cho bảo quản hạt giống, chủ động nguồn hạt giống trong gieo ươm cây Phay.
Mục tiêu nghiên cứu - Xác định được phương pháp bảo quản phù hợp. - Biết được một số chỉ tiêu của hạt giống Phay. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học. + Giúp cho sinh viên làm quen với thực tế sản xuất biết áp dụng lý thuyết vào thực tế, tích lũy kinh nghiệm cho bản thân để áp dụng vào công việc sau này.
+ Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo và xây dựng được phương pháp thu hái quả, bảo quản hạt, gieo hạt. - Ý nghĩa trong thực tiễn. Kết quả nghiên cứu vận dụng vào sản xuất để bảo quản và nhân giống cây Phay bằng hạt. e 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2.
Cơ sở khoa học - Thu hái hạt và xác định tiêu chuẩn hạt giống, bảo quản và nhân giống có vai quan trọng trong chương trình cải thiện giống cây rừng giống để cung cấp hạt hoặc hom cành cho trồng rừng trên quy mô lớn và cho các bước cải thiện giống theo các phương thức sinh sản thích hợp. Thời điểm thu hoạch khi hạt chín vì nếu thu hoạch sớm ảnh hưởng đến năng suất chất lượng hạt giống, thu hoạch muộn tổn thất hạt lớn do hạt chín quả vỡ mất hạt hoặc hư hỏng hạt ngay trên cây. Thời điểm thu hoạch rất quan trọng và cần đảm bảo nguyên lý chung sau đây: Chất lượng hạt giống đặc biệt sức sống và khả năng nảy mầm, năng suất hạt giống, thuận tiện cho phơi sấy, chế biến (trời nắng và khô). Chế biến quả hay hạt giống là để thu được những hạt giống sạch, có chất lượng cao, dễ bảo quản và xử lý khi tiến hành chế biến như chế biến sơ bộ, vận chuyển hay gieo hạt.
Công nghệ chế biến bao gồm một số phương pháp, khả năng áp dụng của phương pháp này khác nhau. Công nghệ chế biến có thể được chia thành 7 bước sau đây: 1) Làm sạch sơ bộ: Đối với các loại quả và hạt có nhiều mảnh vụn, cành, hoặc các quả lép v.v 2) Cất trữ sau thu hoạch: Đối với các loại quả còn tiếp tục chín sau thu hoạch hoặc cần sấy qua chờ tách hạt 3) Tách hạt: Đối với những quả đã được thu hoạch nhưng chỉ riêng hạt giống (và đôi khi là một phần của quả) được cất giữ và đem gieo. Nếu vật liệu gieo trồng chỉ là hạt giống thì phải tiến hành tách hạt khỏi quả, thịt quả. 4) Loại quả và hạt có cánh: Loại bỏ những phần thừa như gai, áo hạt và lông.
e 4 5) Làm sạch: Loại bỏ các loại quả và hạt lẫn với các phần khác của quả như lá, cành, hạt lép, hạt lạ và vỏ. 6) Phân loại hạt: Đối với các loại hạt thay đổi nhiều về khối lượng và kích thước. Phân loại hạt đảm bảo cho lô hạt đồng đều. 7) Điều chỉnh độ ẩm phù hợp: Đối với các loại hạt mà sau các bước trên vẫn có độ ẩm cao hơn hoặc thấp hơn độ ẩm tiêu chuẩn phải điều chỉnh tiếp để đạt tiêu chuẩn cho quản lý chất lượng hạt giống trong quá trình chế biến.
Nhân giống bằng hạt là phương pháp nhân giống đem lại hiệu quả cao và đã được áp dụng phổ biến cả trong và ngoài nước trong suốt thời gian qua. Mặt khác trong công tác gieo ươm việc xử lý hạt giống là một khâu quan trọng, tùy vào đặc điểm sinh lý, cấu tạo vỏ hạt của mỗi hạt giống khác nhau thì việc xử lý hạt cũng khác nhau. Xử lý kích thích hạt giống là tác động đồng loạt lên lượng hạt giống cần gieo nhằm diệt mấm mống sâu bệnh có trong lô hạt, giảm thiệt hại quá trình gieo ươm. Có nhiều phương pháp xử lý kích thích hạt giống khác nhau như là xử lý bằng nhiệt độ, bằng thuốc hóa học, bằng tia phóng xạ, bằng cơ giới,… Quá trình nảy mầm của hạt giống chia ra làm 3 giai đoạn gối nhau: + Giai đoạn vật lý: Hạt hút nước và trương lên làm cho vỏ hạt nứt ra, dấu hiệu đầu tiên của nảy mầm ( tất cả các hạt lép, hạt chết đều hút nước).
+ Giai đoạn sinh hóa: Dưới tác dụng của nhiệt và ẩm hoạt tính men, hô hấp và đồng hóa tăng lên, các chất dự trữ được sử dụng và chuyển đến vùng sinh trưởng. + Giai đoạn sinh lý: Sự phân chia và lớn lên của các tế bào làm cho rễ mầm và chồi mầm đâm ra ngoài hạt thành cây mầm (Lương Thị Anh và Mai Quang Trường, 2007). Các loại hạt khác nhau thì phương pháp xử lý kích thích khác nhau, căn cứ vào độ dày của vỏ hạt, tinh dầu trong hạt để lựa chọn phương pháp xử lý. e 5 Phay là cây có hạt rất nhỏ và mềm vì vậy hạt cần ngâm với nhiệt độ thích hợp mới có thể nảy mầm được nên trong xử lí cần có phương pháp xử lí thích hợp.
Theo bộ Lâm nghiệp [5] cây con được tạo ra từ các vườn ươm phải đảm bảo cây giống được lựa chọn có những phẩm chất tốt phù hợp với điều kiện tự nhiên, khí hậu, đất đai để giảm bớt sự cạnh tranh của các loài cây khác với chúng. Để có được hạt giống đảm bảo chất lượng thì việc phân tích độ sạch phải được thực hiện trước tiên, bởi vì tất cả những kiểm nghiệm tiếp theo đều sử dụng thành phần hạt sạch. - Độ thuần là tỷ lệ phần trăm giữa trọng lượng hạt thuần (hạt sạch) chứa trong mẫu kiểm nghiệm và tổng trọng lượng các thành phần của mẫu kiểm nghiệm. Trong quá trình phân tích độ thuần, mẫu hạt được phân ra thành 3 thành phần: hạt thuần, tạp chất và hạt khác.
+ Hạt thuần: là hạt của chính lô hạt được kiểm nghiệm, gồm: - Hạt đã chín, còn nguyên vẹn. - Hạt nhỏ, vỏ nhăn nheo, hạt chưa chín. - Hạt đã mọc mầm trước lúc kiểm nghiệm. - Hạt bị vỡ, có kích thước phần còn lại lớn hơn 1/2 kích thước hạt ban đầu.
- Hạt có vết bệnh + Tạp chất: Phần tạp chất bao gồm các thành phần sau: - Các tàn dư vô cơ: đất, đá, sỏi, cát,… - Hạt bị tróc toàn bộ phần vỏ hạt. - Mảnh vỡ của hạt có kích thước nhỏ hơn 1/2 kích thước ban đầu của hạt. - Cánh hạt, mảnh lá, mảnh vụn vỏ cây, vỏ quả, cành con, bào tử nấm, trứng sâu, hạt thối … + Hạt khác: Hạt các loài cây khác [6] e 6 - Hàm lượng nước của hạt giống có liên quan rất chặt chẽ đến sức sống của hạt trong quá trình bảo quản. Do đó cần kiểm tra hàm lượng nước của hạt trước khi đem bảo quản.
Bảo quản hạt giống Sau khi đóng bao thực hiện bảo quản và kinh doanh hạt giống. Những cây trồng hạt giống có thể tiêu thụ trong thời gian ngắn bảo quản hạt giống trong những kho chuyên dụng. Những hạt giống tiêu thụ trong thời gian dài vài tháng, vài năm cần được bảo quản trong kho mát hoặc kho lạnh và độ ẩm thấp. Những yếu tố ảnh hưởng đến tuổi thọ hạt giống trong quá trình bảo quản: + Các yếu tố môi trường trong quá trình chín, nếu môi trường bất thuận ảnh hưởng đến chất lượng hạt giống, ví dụ điều kiện nóng và khô sẽ rút ngắn thời gian chín.
+ Hạt chưa chín sẽ mất sức sống nhanh trong quá trình bảo quản hơn hạt chín. + Hạt thu hoạch trong thời gian nhiệt độvà ẩm độ cao dẫn đến nhiễm nấm bệnh gây hại hạt trong quá trình bảo quản. + Hạt bị tổn thương vỏ hạt sẽ giảm sức sống nhanh trong bảo quản. + Cấu trúc vỏ hạt cũng ảnh hưởng đến khả năng bảo quản, hạt vỏ cứng đàn hồi tốt hơn vỏ mỏng.