Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu một số đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên bắc mê tỉnh hà giang

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu một số đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên bắc mê tỉnh hà, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Hoàng Trung Kiên
• Người hướng dẫn: Ts. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Khu Hệ Thú Linh Trưởng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Mê, Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lược sử nghiên cứu thú Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.2. Đặc điểm chung của thú bộ Linh trưởng (Primates) ở Việt Nam
• 1.3. Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam
• 1.4. Phân bố Linh trưởng Việt Nam
• 1.5. Tình trạng các loài Linh trưởng Việt Nam
• 1.6. Các mối đe dọa đối với khu hệ thú Linh trưởng
• 1.7. Nghiên cứu đa dạng sinh học và khu hệ thú Linh trưởng ở Khu BTTN Bắc Mê, Hà Giang
• 1.8. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.8.1. Mục tiêu chung
• 1.8.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.9. Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
• 1.9.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.9.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.9.3. Thời gian nghiên cứu
• 1.10. Phương pháp nghiên cứu
• 1.10.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 1.10.2. Phương pháp xác định thành phần loài
• 1.10.3. Phương pháp phân chia sinh cảnh và xác định phân bố của các loài Linh trưởng
• 1.10.4. Phương pháp xác định các mối đe dọa
• 1.10.5. Phương pháp nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý
• 3.3. Khí hậu, thủy văn
• 3.4. Tài nguyên đa dạng sinh học
• 3.5. Điều kiện kinh tế, xã hội
• 3.6. Dân số, lao động và việc làm
• 3.7. Thực trạng các ngành kinh tế
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Danh lục thú Linh trưởng tại Khu BTTN Bắc Mê, Hà Giang
• 4.2. Tình trạng quần thể các loài thú Linh trưởng tại Khu BTTN Bắc Mê
• 4.3. Đặc điểm phân bố của các loài Linh trưởng tại Khu BTTN Bắc Mê
• 4.3.1. Các dạng sinh cảnh chính tại khu vực
• 4.3.2. Đặc điểm phân bố của các loài thú Linh trưởng theo sinh cảnh
• 4.4. Giá trị của các loài thú Linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Giá trị sinh thái
• 4.4.2. Giá trị khoa học, bảo tồn
• 4.5. Các mối đe dọa chính
• 4.6. Các mối đe dọa đến khu hệ thú Linh trưởng tại khu vực nghiên cứu
• 4.7. Đánh giá, xếp hạng các mối đe dọa
• 4.8. Các khu vực bị tác động mạnh trong Khu BTTN Bắc Mê
• 4.9. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê Hà Giang

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, Hà Giang là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ là môi trường sống của nhiều loài động vật hoang dã mà còn là nơi cư trú của các loài thú linh trưởng quý hiếm. Nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại đây giúp hiểu rõ hơn về tình trạng bảo tồn và các mối đe dọa mà chúng đang phải đối mặt.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có hệ sinh thái rừng núi đá vôi, với khí hậu ôn đới và độ ẩm cao. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật và động vật, trong đó có các loài thú linh trưởng. Hệ sinh thái này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học.

1.2. Tình trạng hiện tại của khu hệ thú linh trưởng

Theo các nghiên cứu gần đây, khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê đang gặp nhiều thách thức. Nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống và săn bắt trái phép. Việc bảo tồn các loài này là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học của khu vực.

II. Các thách thức đối với khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê

Khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Mất môi trường sống và săn bắt trái phép là hai trong số những vấn đề lớn nhất. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài mà còn tác động đến toàn bộ hệ sinh thái.

2.1. Mất môi trường sống do hoạt động của con người

Hoạt động khai thác rừng và phát triển nông nghiệp đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên, dẫn đến mất môi trường sống cho các loài thú linh trưởng. Điều này làm giảm khả năng sinh sản và phát triển của chúng, gây ra sự suy giảm quần thể.

2.2. Săn bắt trái phép và tác động của nó

Săn bắt trái phép là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng thú linh trưởng. Các loài như voọc mũi hếch và chà vá chân xám đang bị đe dọa nghiêm trọng do bị săn bắt để lấy thịt và làm thuốc. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến quần thể mà còn làm mất cân bằng sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê

Để nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này giúp thu thập thông tin về sự phân bố, tình trạng và các mối đe dọa đối với các loài thú linh trưởng.

3.1. Phương pháp khảo sát hiện trường

Khảo sát hiện trường là phương pháp chính được sử dụng để thu thập dữ liệu về sự phân bố và tình trạng của các loài thú linh trưởng. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành điều tra tại nhiều khu vực khác nhau trong khu bảo tồn để xác định sự hiện diện của các loài.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá tình trạng

Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích để đánh giá tình trạng của các loài thú linh trưởng. Việc này giúp xác định các mối đe dọa và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê đã chỉ ra nhiều thông tin quan trọng về sự phân bố và tình trạng của các loài. Những thông tin này có thể được sử dụng để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

4.1. Danh sách các loài thú linh trưởng tại Bắc Mê

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài thú linh trưởng có mặt tại khu bảo tồn, bao gồm voọc mông trắng, voọc đầu trắng và chà vá chân xám. Những loài này đều có giá trị bảo tồn cao và cần được chú ý.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, nhiều giải pháp bảo tồn đã được đề xuất, bao gồm việc tăng cường quản lý khu bảo tồn, nâng cao nhận thức cộng đồng và thực hiện các chương trình bảo tồn cụ thể cho từng loài.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho khu hệ thú linh trưởng

Khu hệ thú linh trưởng tại Bắc Mê, Hà Giang có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học. Tuy nhiên, để bảo tồn các loài này, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn khu hệ thú linh trưởng

Bảo tồn khu hệ thú linh trưởng không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển bền vững của khu vực. Các loài thú linh trưởng có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái.

5.2. Triển vọng tương lai cho khu bảo tồn

Với sự quan tâm và đầu tư đúng mức, khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê có thể trở thành một mô hình thành công trong công tác bảo tồn động vật hoang dã tại Việt Nam. Các chương trình bảo tồn cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới về thú linh trưởng với 24 loài và phân loài thuộc 3 họ đặc trưng. Tuy nhiên, các loài linh trưởng luôn nằm trong nhóm động vật cực kỳ nhạy cảm trước những biến động môi trường và áp lực nhân sinh. Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê thuộc tỉnh Hà Giang, với diện tích tự nhiên 9.042,5 ha cùng địa hình núi đá vôi chia cắt hiểm trở, sở hữu hệ sinh thái rừng kín thường xanh núi cao còn tương đối nguyên vẹn. Mặc dù đóng vai trò là hành lang sinh thái trọng yếu vùng Đông Bắc, các dữ liệu chuyên sâu về khu hệ linh trưởng tại đây từng ở mức rất hạn chế, gây khó khăn cho việc hoạch định chiến lược bảo tồn loài.

Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng "Nghiên cứu một số đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, tỉnh Hà Giang" được thực hiện trong thời gian từ ngày 15 tháng 3 đến ngày 15 tháng 9 năm 2014. Nghiên cứu hướng đến việc xác định chính xác thành phần loài, hiện trạng quần thể, đặc tính phân bố sinh cảnh và đánh giá định lượng các mối đe dọa nhân sinh đối với bộ Linh trưởng (Primates). Kết quả nghiên cứu là nguồn cứ liệu khoa học tin cậy, cung cấp các chỉ số đo lường sinh thái thực chứng nhằm hỗ trợ ban quản lý khu bảo tồn thiết lập các phân khu ưu tiên và xây dựng kế hoạch hành động bảo vệ nghiêm ngặt 8.298,9 ha rừng vùng lõi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba nền tảng lý thuyết và công cụ phân loại học hiện đại trong quản lý tài nguyên sinh vật:

• Hệ thống phân loại học linh trưởng Groves (2004) và Wilson - Reeder: Đóng vai trò làm khung phân loại chuẩn để nhận diện 3 họ linh trưởng chính tại Việt Nam gồm họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae).
• Lý thuyết cấu trúc thảm thực vật và phân loại sinh cảnh rừng: Dựa trên phương pháp tiếp cận kiểu rừng của Thái Văn Trừng (1978) cùng các hiệu chỉnh của Lê Mộng Chân và Vũ Văn Dũng (1992), sinh cảnh được chia nhỏ thành các đơn vị sinh thái phục vụ phân tích tương tác loài - môi trường.
• Mô hình Đánh giá Giảm thiểu Mối đe dọa TRA (Threats Reduction Assessment): Phát triển bởi Margoluis và Salafsky (2001), mô hình cung cấp khung đo lường bán định lượng nhằm xếp hạng các tác động nhân vi dựa trên ba tiêu chí cốt lõi: phạm vi không gian, cường độ tàn phá và mức độ cấp thiết.

Khung nghiên cứu gắn liền với các khái niệm chuyên ngành then chốt: loài chỉ thị sinh thái (bioindicator), vùng phân bố hẹp, nguy cơ tuyệt chủng cục bộ và phân vùng chức năng khu bảo tồn.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm độ tin cậy và tính khách quan trong điều kiện thực địa hiểm trở, nghiên cứu kết hợp hài hòa phương pháp điều tra lâm học truyền thống và công nghệ phân tích không gian:

• Cỡ mẫu và thiết kế tuyến điều tra: Thiết lập 5 tuyến khảo sát thực địa với tổng chiều dài 35 km (3 tuyến tại xã Lạc Nông và 2 tuyến tại xã Thượng Tân), bề rộng dải quan sát từ 250 m đến 500 m, bao phủ diện tích điều tra trực tiếp khoảng 95 ha. Mỗi tuyến được lặp lại 3 lần vào cả ban ngày lẫn ban đêm. Thiết lập bổ sung 4 điểm nghe và quan sát tại các đỉnh núi cao thoáng tầm nhìn.
• Phương pháp chọn mẫu phỏng vấn: Áp dụng kỹ thuật phỏng vấn bán định hướng với các bộ câu hỏi chuẩn hóa và tranh ảnh màu đối với nhóm mẫu chọn lọc gồm các thợ săn bản địa giàu kinh nghiệm và cán bộ kiểm lâm quản lý địa bàn. Mẫu vật (xương sọ, bộ lông, mẫu sấy khô) được thu thập tại cộng đồng nhằm đối chiếu chéo.
• Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm MapInfo 11.0 để số hóa tọa độ các điểm bắt gặp loài và trực quan hóa bản đồ phân bố. Tình trạng bảo tồn được tham chiếu qua Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2014) và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Phương pháp này được lựa chọn vì giúp khắc phục triệt để hạn chế tầm nhìn do địa hình dốc trên 30 đến 40 độ và tính nhút nhát đặc thù của các loài linh trưởng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và tổng hợp dữ liệu đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

• Đa dạng thành phần loài: Xác định sự có mặt của 7 loài linh trưởng thuộc 4 giống và 2 họ, chiếm 29,2% tổng số loài, 66,7% tổng số giống và 66,7% tổng số họ linh trưởng hiện biết tại Việt Nam. Trong đó, họ Khỉ (Cercopithecidae) chiếm ưu thế tuyệt đối với 5 loài (71,4%), họ Cu li (Loridae) có 2 loài (28,6%). Đặc biệt, nghiên cứu đã phát hiện và bổ sung loài Khỉ mốc (Macaca assamensis) vào danh lục động vật của khu bảo tồn.
• Giá trị bảo tồn ngoại hạng: Có đến 6 trên 7 loài (chiếm 85,7%) được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục Đỏ IUCN (2014) ở các cấp độ đe dọa cao: 1 loài Cực kỳ nguy cấp (CR - Voọc mũi hếch Rhinopithecus avunculus), 3 loài Nguy cấp (EN - Cu li lớn, Cu li nhỏ, Voọc đen má trắng), 1 loài Sắp nguy cấp (VU) và 1 loài Sắp bị đe dọa (NT). Về mặt pháp lý, 4 loài (57,1%) thuộc Phụ lục IB nghiêm cấm khai thác và 3 loài thuộc Phụ lục IIB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Quy luật phân bố sinh cảnh rõ nét: Rừng nguyên sinh trên núi đá vôi là sinh cảnh duy nhất ghi nhận toàn bộ 100% số loài (7/7 loài) hiện diện. Rừng thứ sinh núi đá vôi và rừng nguyên sinh núi đất mỗi nơi ghi nhận 5 loài (71,4%). Rừng thứ sinh núi đất có 4 loài (57,1%), trong khi rừng phục hồi sau nương rẫy hoàn toàn không có sự xuất hiện của bất kỳ loài linh trưởng nào (0%).
• Ghi nhận cá thể thực địa: Trực tiếp quan sát thấy đàn Khỉ vàng (Macaca mulatta) với số lượng 12 cá thể tại tiểu khu 142 gần Bản Khén, bắt gặp cá thể Cu li nhỏ tại ven sông Gâm thuộc tiểu khu 162B và 2 cá thể Voọc đen má trắng (Trachypithecus francoisi) tại các vách đá hiểm trở.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố tập trung cao độ của khu hệ linh trưởng tại sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi phản ánh tính thích nghi sinh thái nghiêm ngặt. Rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ở độ cao 700 - 1.000 m với các loài thực vật ưu thế như Nghiến (Burretiodendron hsienmu), Trai lý (Garcinia fagraeoides) cung cấp cấu trúc tầng tán đa dạng, nguồn quả non dồi dào và các hốc đá tự nhiên an toàn trước kẻ săn mồi. Ngược lại, việc rừng phục hồi sau nương rẫy hoàn toàn vắng bóng linh trưởng khẳng định sinh cảnh bị thoái hóa cấu trúc không thể đáp ứng chuỗi thức ăn chuyên biệt của nhóm loài này.

Khi so sánh với các khu bảo tồn lân cận, dù diện tích Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê (9.042,5 ha) nhỏ hơn nhiều so với Khu Bảo tồn thiên nhiên Na Hang (27.520 ha) hay Khu Bảo tồn thiên nhiên Du Già (24.293 ha), số lượng loài ghi nhận tại đây (7 loài) gần như tương đương với các khu vực trên (8 loài). Dữ liệu này có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột so sánh mật độ loài trên diện tích bảo tồn và biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ phân nhóm bảo tồn theo IUCN. Phân tích TRA đã chỉ ra rằng săn bắt trái phép bằng súng săn, bẫy dây kết hợp với việc khai thác gỗ quý tạo ra tiếng động lớn là hai mối đe dọa hàng đầu, trực tiếp chia cắt quần thể Voọc đen má trắng và Voọc mũi hếch thành các phân nhóm nhỏ có nguy cơ suy thoái di truyền cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững khu hệ thú linh trưởng tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

• Tăng cường tuần tra, xóa bỏ điểm nóng: Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê phối hợp cùng Hạt Kiểm lâm Bắc Mê triển khai tuần tra định kỳ tại các tiểu khu trọng điểm (tiểu khu 142, tiểu khu 162B); đặt mục tiêu tháo dỡ 100% bẫy thú và giảm 80% số vụ xâm hại rừng trái phép trong giai đoạn 2015 - 2018.
• Hoàn thiện chính sách giao khoán rừng: Ủy ban nhân dân huyện Bắc Mê đẩy mạnh giao khoán bảo vệ 6.460,47 ha đất lâm nghiệp cho các hộ gia đình và cộng đồng thôn bản tại 3 xã Lạc Nông, Thượng Tân, Minh Ngọc; lồng ghép chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng nhằm nâng cao trách nhiệm của người dân địa phương từ năm 2015 đến năm 2020.
• Hỗ trợ phát triển sinh kế vùng đệm: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Bắc Mê cùng các tổ chức bảo tồn triển khai các mô hình nông - lâm kết hợp, hỗ trợ kỹ thuật chăn nuôi gia súc nhốt chuồng cho 346 hộ dân; hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo hiện đang ở mức khoảng 50% xuống dưới 30%, qua đó triệt tiêu sự phụ thuộc vào việc khai thác lâm sản ngoài gỗ.
• Nâng cao nhận thức và năng lực thực thi pháp luật: Tổ chức các chiến dịch truyền thông về Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Luật Bảo vệ và Phát triển Rừng cho 100% các thôn bản vùng đệm; tăng cường quyền hạn xử phạt hành chính và trang thiết bị chuyên dụng (GPS, bẫy ảnh tự động) cho lực lượng kiểm lâm địa bàn trước năm 2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý khu bảo tồn: Cung cấp cơ sở dữ liệu số hóa và bản đồ phân bố thực địa để Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang và Ban Quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê xây dựng quy hoạch phân khu chức năng, phân bổ nhân lực tuần tra trúng đích vào các điểm nóng sinh thái.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên trong và ngoài nước: Các tổ chức như Tổ chức Động thực vật Hoang dã Quốc tế (FFI), Quỹ Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) có thể sử dụng số liệu về hiện trạng Voọc mũi hếch và Voọc đen má trắng làm luận cứ tài trợ cho các dự án bảo tồn linh trưởng nguy cấp liên cảnh quan nối liền Bắc Mê với Khau Ca và Na Hang.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa, kỹ thuật phân chia sinh cảnh và quy trình ứng dụng công cụ TRA trong các luận văn thuộc chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Sinh thái học và Lâm học.
• Chính quyền địa phương các xã vùng đệm: Hỗ trợ Ủy ban nhân dân các xã Lạc Nông, Minh Ngọc, Thượng Tân xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội gắn liền với bảo vệ rừng đặc dụng và chuyển đổi sinh kế cho đồng bào thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu đã bổ sung loài linh trưởng nào vào danh lục của Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê? Nghiên cứu đã trực tiếp quan sát và bổ sung thành công loài Khỉ mốc (Macaca assamensis) vào danh lục động vật của khu bảo tồn. Khỉ mốc là loài thú quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) ở bậc Sắp nguy cấp (VU) và Phụ lục IIB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Tại sao toàn bộ 7 loài linh trưởng đều phân bố tại rừng nguyên sinh trên núi đá vôi? Rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ở độ cao 700 - 1.000 m giữ được độ tàn che lớn, giàu các loài cây bản địa như Nghiến, Trai lý và có cấu trúc vách đá hiểm trở. Địa hình này cung cấp nguồn thức ăn quanh năm và tạo rào cản tự nhiên ngăn chặn hoạt động săn bắt của con người.

Hiện trạng quần thể của loài Voọc mũi hếch tại Bắc Mê được ghi nhận như thế nào? Do tính nhút nhát và số lượng cá thể cực ít, nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của loài Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) thông qua phỏng vấn chuyên sâu người dân và cán bộ kiểm lâm. Quần thể này có tính liên kết chặt chẽ với quần thể Voọc mũi hếch tại Khu Bảo tồn loài và sinh cảnh Khau Ca giáp ranh.

Phương pháp Đánh giá Giảm thiểu Mối đe dọa (TRA) được áp dụng dựa trên các tiêu chí nào? Phương pháp TRA do Margoluis và Salafsky xây dựng được chấm điểm từ 1 đến 5 dựa trên 3 tiêu chí: Phạm vi (diện tích bị tác động trong 9.042,5 ha của khu bảo tồn), Cường độ (mức độ tàn phá đa dạng sinh học) và Mức độ cấp thiết (tính thời điểm đang diễn ra của mối đe dọa).

Áp lực kinh tế - xã hội chính nào ảnh hưởng đến tài nguyên linh trưởng tại địa bàn nghiên cứu? Áp lực lớn nhất xuất phát từ tỷ lệ hộ nghèo tại các xã vùng đệm lên tới khoảng 50% cùng cơ cấu 96,9% lao động làm nghề nông lâm nghiệp. Do thiếu đất sản xuất và tập quán lâu đời, người dân thường xuyên vào rừng khai thác gỗ, săn bắn động vật và thu hái măng rừng.

Kết luận

• Xác định được 7 loài thú linh trưởng thuộc 4 giống, 2 họ tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê; bổ sung loài Khỉ mốc (Macaca assamensis) vào danh lục khoa học địa phương.
• Làm rõ giá trị bảo tồn đặc biệt cao của khu hệ với 85,7% số loài (6/7 loài) nằm trong danh mục các loài nguy cấp, bị đe dọa theo Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.
• Xác lập bản đồ phân bố chỉ ra rừng nguyên sinh trên núi đá vôi là sinh cảnh cốt lõi duy nhất duy trì 100% thành phần các loài linh trưởng.
• Định lượng 5 mối đe dọa nhân sinh chính bằng phương pháp TRA, trong đó xác định săn bắn trái phép và khai thác gỗ là những nguy cơ hàng đầu gây chia cắt sinh cảnh.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý lâm nghiệp, kiểm soát điểm nóng và phát triển sinh kế vùng đệm giai đoạn 2015 - 2020 nhằm bảo toàn 8.298,9 ha vùng lõi nghiêm ngặt.

Đề tài luận văn là cơ sở khoa học mở đường cho các chương trình bẫy ảnh chuyên sâu và nghiên cứu di truyền học quần thể linh trưởng trong tương lai. Các cơ quan quản lý lâm nghiệp, nhà khoa học và tổ chức bảo tồn có thể tải về và trích dẫn dữ liệu chi tiết của luận văn để phục vụ công tác nghiên cứu và triển khai các dự án thực địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới, đặc biệt là khu hệ Linh trưởng. Thú Linh trưởng là nhóm động vật cực kỳ nhạy cảm với những tác động của môi trường và con người, do đó chúng thường chỉ phân bố tại những khu vực nhất định, nơi đảm bảo đủ nguồn thức ăn và ít có những mối đe dọa cho sự tồn tại. Thực tế, phần lớn các loài Linh trưởng chỉ sống ở những khu vực rừng còn tốt, nhiều cây gỗ lớn, ít bị con người tác động. Tuy nhiên, theo thời gian những tác động của con người ngày càng lớn, sinh cảnh và môi trường sống của các loài Linh trưởng dần bị thu hẹp.

Chính điều này đã khiến cho các loài Linh trưởng trở thành một trong những nhóm động vật bị đe dọa mạnh nhất cho sự tồn tại, không chỉ ở Việt Nam mà trên cấp độ toàn cầu. Theo phân loại của Groves (2004), khu hệ thú Linh trưởng Việt Nam gồm 24 loài và phân loài, thuộc 3 họ đó là họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae). Đặc biệt, Việt Nam có 4 loài Linh trưởng đặc hữu và nằm trong số những loài Linh trưởng được coi là nguy cấp nhất thế giới bao gồm: Vọoc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Vọoc đầu trắng (Trachypithecus poliocephalus), Vọoc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) và Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea). Tất cả các loài thú Linh trưởng ở Việt Nam đều có tình trạng sắp nguy cấp đến nguy cấp.

Theo sách đỏ Việt Nam năm 2007 trong số 24 loài và phân loài hiện biết ở Việt Nam, có 4 loài trong tình trạng "Cực kỳ nguy cấp" (CR) và 8 loài ở tình trạng "Nguy cấp" (EN), một vài loài trong số này đang đứng trước bờ vực của sự tuyệt chủng. Do vậy, Linh trưởng luôn luôn được các nhà quản lý, các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu với nhiều mục đích khác nhau, trong đó hầu hết phục vụ cho công tác bảo tồn. Tuy nhiên, một trong những khó khăn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 nhất trong việc đề xuất những giải pháp quản lý, bảo tồn hiệu quả các loài Linh trưởng tại Việt Nam là thiếu những thông tin quan trọng liên quan đến loài, phân bố cũng như tình trạng của chúng tại những khu vực cụ thể, đặc biệt tại các Vườn Quốc gia và Khu BTTN. Khu BTTN Bắc Mê nằm ở phía Đông của tỉnh Hà Giang được đặc trưng bởi hệ sinh thái rừng trên núi đá còn tương đối nguyên vẹn của khu vực phía Bắc.

Đây là điều kiện thích hợp cho sự cư trú của các loài trong bộ Linh trưởng. Tuy nhiên, việc điều tra khảo sát các loài Linh trưởng tại khu vực hầu như rất ít, gây khó khăn cho công tác quy hoạch quản lý bảo tồn các loài động vật nói chung và Linh trưởng nói riêng tại khu vực. Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm khu hệ thú linh trưởng tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Mê, tỉnh Hà Giang”. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ xác định sự có mặt cũng như tình trạng, phân bố và các mối tác động chính tới các loài Linh trưởng tại khu vực.

Đây sẽ là cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn các loài Linh trưởng tại Khu BTTN Bắc Mê, Hà Giang. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lƣợc sử nghiên cứu thú Linh trƣởng ở Việt Nam 1. Đặc điểm chung của thú bộ Linh trưởng (Primates) ở Việt Nam Bộ Linh trưởng (Primates) hay còn gọi là Bộ Khỉ hầu gồm những loài thú có kiểu đi bằng cả bàn chân, sống chủ yếu trên cây, ăn tạp hay ăn thực vật.

Ngoài những đặc điểm chung về cấu tạo của động vật có xương sống, của nhóm thú thì sự thích nghi với đời sống trên cây của thú Linh trưởng được đặc trưng bởi hình dạng và cấu trúc các chi. Xương cẳng tay, xương cánh tay khớp động với xương bả vai và có thể quay quanh trục của nó. Chi có 5 ngón, ngón 1 (ngón cái) nằm đối diện với 4 ngón còn lại. Hệ xương đai ngực luôn có xương đòn, tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho cử động ngang của chi trước một thể loại vận động rất cần thiết cho đời sống leo trèo.

Nhờ cấu tạo đặc biệt này nên chi trước giảm đáng kể vai trò nâng đỡ cơ thể trong vận chuyển và khả năng cầm nắm tốt hơn gọi là tay. Thân chuyển dần tư thế nằm ngang của nhóm thú thành chiều thẳng đứng, đồng thời sự thay đổi đó cũng đã làm thay đổi vị trí của nhiều nội quan và não. Hộp sọ tăng theo chiều cao và giảm nhiều chiều dài. Đáy hộp sọ nằm vuông góc với cột sống.

Hai hố mắt gần nhau, mắt hướng về trước tạo nên kiểu nhìn lưỡng hình. Mũi ngắn; Thể tích hộp sọ tương đối lớn so với cơ thể và phát triển đồng thời với sự tăng thể tích não bộ. Tăng thể tích não bộ là đặc điểm rất tiến hoá của thú Linh trưởng. Răng thú Linh trưởng có 2 loại: răng sữa và răng chính thức (difiodonte).

Răng cửa to, răng hàm có 4 nón tù. Cấu tạo bộ răng thích nghi với chế độ ăn tạp nhưng thiên về thực vật (quả, lá). Số lượng răng của các loài Linh trưởng có thể biến đổi từ 32 đến 36 chiếc. Thú Linh trưởng ở con đực, có một đôi tinh hoàn và luôn nằm trong bìu da ở ngoài bụng.

Con cái có một LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 đôi vú ngực phát triển, có tử cung đơn hoặc hai sừng. Nhau của Linh trưởng thuộc loại nhau tán, không rụng ở nhóm Leiur và rụng ở các loài khác. Thời gian mang thai dài, thường đẻ một con. Con non đẻ ra yếu, thời gian bú sữa dài.

Phân loại thú Linh trưởng ở Việt Nam Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về khu hệ thú Linh trưởng ở Việt Nam và đưa ra nhiều quan điểm phân loại thú Linh trưởng khác nhau, các quan điểm này thay đổi theo thời gian và rất khác nhau giữa các tác giả (Bảng 1. Chẳng hạn, Phạm Nhật (2002) cho rằng thú Linh trưởng Việt Nam bao gồm 25 loài và phân loài thuộc 3 họ; Roos (2004) cho rằng thú Linh trưởng Việt Nam bao gồm 24 loài và phân loài thuộc 3 họ. Trong khi đó Groves (2004) chỉ ra rằng Việt Nam có 24 loài và phân loài. Tuy có sự khác nhau về số lượng loài, nhìn chung các tác giả đều thống nhất rằng khu hệ thú Linh trưởng ở Việt Nam có 3 họ chính: Họ Cu li (Loridae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae).

Phân loại thú Linh trƣởng ở Việt Nam theo thời gian Năm Họ Số loài và phân loài Nguồn thông tin 2001 3 24 Groves (2001) 2002 3 25 Phạm Nhật (2002) 2004 3 24 Roos (2004) 2004 3 24 Groves (2004) Trong đề tài này, việc sử dụng hệ thống phân loại thú Linh trưởng sẽ theo hệ thống phân loại của Groves (2004) vì đây là hệ thống phân loại phản ánh đầy đủ phân loại học của thú Linh trưởng Việt Nam và được các nhà khoa học đang sử dụng rộng rãi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phân loại khu hệ thú Linh trƣởng Việt Nam theo Groves (2004) Tên loài TT Phổ thông Khoa học 1 Cu li lớn Nycticebus coucang (Boddaert, 1785) 2 Cu li nhỏ Nycticebus pygmaeus Bonhote, 1907 3 Khỉ cộc Macaca arctoides (Geoffroy, 1831) Macaca assamensis (M’Clelland, 4 Khỉ mốc 1839) 5 Khỉ đuôi lợn Macaca nemestrina (Linnaeus, 1766) 6 Khỉ vàng Macaca mulatta 7 Khỉ đuôi dài Macaca fascicularis Trachypithecus phayrei 8 Voọc xám crepusculus (Elliot, 1909) 9 Voọc bạc Trachypithecus obscurus 10 Voọc géc manh Trachypithecus germaini Trachypithecus francoisi 11 Voọc đen má trắng francoisi (Pousargues, 1898) Trachypithecus francoisi 12 Voọc đầu trắng poliocephalus (Trouessart, 1911) 13 Voọc gáy trắng Trachypithecus hatinhensis 14 Voọc đen tuyền Trachypithecus ebenus Trachypithecus francoisi 15 Voọc mông trắng delacouri (Osgood, 1932) 16 Chà vá chân nâu Pygathrix nemaeus 17 Chà vá chân đen Pygathrix nigripes 18 Chà vá chân xám Pygathrix cinerea LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Tên loài TT Phổ thông Khoa học Rhinopithecus avunculus Dollman, 19 Voọc mũi hếch 1912 Hylobates concolor concolor (Harlan, 20 Vượn đen tuyền 1826) 21 Vượn đen Hải Nam Nomascus nasutus 22 Vượn đen má trắng Nomascus leucogenys 23 Vượn siki Nomascus siki 24 Vượn má hung Nomascus gabriellae (Nguồn: Grove, 2004) 1. Phân bố Linh trưởng Việt Nam Ở Việt Nam, thú Linh trưởng phân bố hầu khắp các tỉnh có rừng trong cả nước, một số loài có vùng phân bố rộng như: Cu li nhỏ, Khỉ cộc, Khỉ đuôi lợn, Khỉ vàng.

Trong khi đó, một số loài có phân bố rất hẹp như Voọc Hà Tĩnh, Voọc Cúc Phương, Voọc Cát Bà và Voọc mũi hếch. Phân bố thú Linh trưởng theo Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 được tổng hợp trong bảng sau: Bảng 1. Phân bố thú Linh trƣởng theo sách đỏ Việt Nam năm 2007 TT Tên loài Phân bố Cao Bằng (Ba Bể), Thái Nguyên (Chợ Đồn, Đình Cả, Chợ Rả), 1 Cu li lớn Lạng Sơn, Hòa Bình, Quảng Trị (Lao Bảo) Thừa Thiên Huế Có nhiều nơi: Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Sơn La, Hòa 2 Cu li nhỏ Bình, Hà Tây, Ninh Bình, Quảng Trị, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Phú Yên. Loài này phân bố từ Quảng Nam - Đà Nẵng trở vào các tỉnh 3 Khỉ đuôi dài phía Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 TT Tên loài Phân bố Hà Giang, Tuyên Quang, Yên Bái, Lào Cai, Bắc Thái, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thên - 4 Khỉ đuôi lợn Huế, Gia Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Tây Ninh.

Bắc Thái, Lạng Sơn, Sơn La, Hòa Bình, Hà Tây, Quảng Ninh, Ninh 6 Khỉ mốc Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh. khỉ vàng phân bố khắp các tỉnh có rừng từ Gia Lai trở ra Bắc kể 7 Khỉ vàng cả các đảo gần bờ. Từ Thanh Hóa (19030 độ vĩ bắc) dọc dãy Trường Sơn tới Gia Chà vá chân 8 Lai, Kontum , Đắc Lắc, Lâm Đồng, Đồng Nai, Sông Bé, Tây nâu Ninh. Chà vá chân Phía Tây tỉnh Quảng Nam và Tỉnh Kon Tum 9 xám Kontum (Sa Thầy), Đắc Lắc (Nam Ca), Lâm Đồng (Di Linh), Chà vá chân thành phố Hồ Chí Minh, Vườn quốc gia Núi Chúa, Ninh Thuận 10 đen và mới phát hiện một quần thể khá lớn ở núi Chứa Chan thuộc tỉnh Đồng Nai Vượn đen má Tuyên Quang (Nà Hang, Chiêm Hóa), Cao Bằng, Lạng Sơn, 11 trắng Quảng Ninh.

12 Vượn đen Mường La (Sơn La), Mù Căng Chải, Văn Bàn (Yên Bái) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.